побуд. от саат = стыдить, конфузить; позорить; сирэйин саатырт = стыдить, позорить публично.

туохт. Саакка, үөҕүүгэ киллэр, хараарт, хоруотаа. ☉ Чернить, стыдить, осквернять. Пааматынньыгы быдьардаабыт

побуд. от кытар= 1) заставлять краснеть (от стыда); вгонять в краску; сирэйин кытарт= стыдить, пристыдить; 2) раскалять; тимири кытарт= раскалить железо докрасна.

туохт. Кими эмэ дэлби саҥаран, үөҕэн ык, түүр. ☉ Ругать кого-л. на чём свет стоит, проклинать, стыдить
[Сүөдэр Бэһиэлэйэп] Бэргээбит күнүгэр дьиэтигэр киҥэ-наара холлон, дьадаҥы тулаайахтары ииппитин …… үөҕэ-түрүйэ, элэк-хаадьы оҥосто олорор. Амма Аччыгыйа
Баайга бас бэринэ, киниттэн толло, титирэстии үөрэммит дьадаҥылар, кинилэри үөҕэнтүрүйэн хос ааттаан туманнаан барбатахтар. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Тугу эмэ силиминэн сот; тугу эмэ ханна эмэ сыһыар. ☉ Намазать что-л. клеем; клеить, приклеить что-л. к чему-л. [Оҕолор] эргэ кинигэлэри өрөмүөннээн, тастаан, килиэйдээн, тигэн ааттарын суруйан кэбистилэр. ЧКС ЫаЫЫ
Таня били Слепцовка суруйбут суругун чымадааныттан ылан килиэйдээн баран Зинаидаҕа биэрдэ. К. Симонов (тылб.)
2. кэпс. Улаханнык, уһуннук мөх, саатырт; баһааҕырт. ☉ Сильно, долго ругать, стыдить; клеймить
Сүрдээх табаарыс! Наар төттөрү киһи. Улахан актыып мунньаҕын аайы биһигини килиэйдээн тахсар. Н. Лугинов
Сүгүн буолбат өттүлэрин — уол буоллун, кыыс буоллун — килиэйдии түһэн биэриэх баар этэ. В. Яковлев
Лөскүөс Ньукулаас, миигин ыстарааптатан, хаһыаттатан сирэйбин килиэйдээн абыранан сылдьаҕын дуу?! Ф. Филиппов

аат.
1.
сирэй 1 диэн курдук. Аана …… сирэйэ-хараҕа онон-манан көҕөрбүт, баттаҕа арбайбыт. Күндэ
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Киһи ис туругун көрдөрөр сэбэрэтэ. ☉ Внешний вид человека, отражающий внутреннее состояние
Порфирьевич кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө кыыһырбыт. Т. Сметанин
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
♦ Сирэйин-хараҕын манаа (ма- нас) — кими эмэ дьэ туох диир, хайдах буолар эбит диэн дьааххана, сирдиргии кэтэс. ☉ Действовать осторожно, сверяя свои поступки с мнением другого (напр., с оглядкой на начальство)
Ол Халымаҕа үктэммит күннэриттэн ыла Кылтааһап Сэмэн кылаабынай киһи буола түспүтэ. Сергей, биллэн турар, кини эрэ сирэйин-хараҕын маныыра. В. Гаврильева
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов. Сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас — сэмэлээ, хомуруй. ☉ Укорять, попрекать, стыдить кого-л. чем-л. «Ити барыта эн куһаҕаҥҥыттан, акаарыгыттан!» — диэн Огдооччуйа оҕонньорун сирэй-харах анньар. Н. Якутскай
Нина хамнаһым кыратынан куруутун сирэйгэ-харахха анньар. Далан
«Ону оҥорбот, маны тэрийбэт», — дии-дии, сирэй-харах анньан биэрдилэр. «ХС». Сирэй-харах кэтэс — кимтэн эмэ тугу эрэ эрэйбиттии көр-иһит, кэтэһэрдии тутун. ☉ Заискивающе следить за кем-л., смотреть в лицо кому-л., ожидая от него чего-л., быть зависимым от мнения кого-л.
Кууһума суруксут ким оҕотун биэрэргэ быһааралларын көһүтэн …… киһи сирэйин-хараҕын кэтии олорор. Н. Якутскай
[Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын, кинилэр хаһан эмэ толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэллэрин иһин эмиэ хамначчыттыахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
Бүтүн отделение дьоно сирэйхарах кэтэһэр, ыйыы-кэрдии ылар …… киһилэрэ бу эн — биригэдьиир. «Кыым». Сирэйэ-хараҕа алдьанар — сирэйин хаана уларыйа түһэр, сэбэрэтэ холлор. ☉ Измениться в лице
Били бастаан үөрэн аллайбыта симэлийэн, сирэйэ-хараҕа улам алдьанан барбыт. «ХС»
Ол эрээри сүргэлэрэ түспүт, сирэйдэрэ-харахтара алдьаммыт. «ХС». Сирэйэ-хараҕа суох — туох да суобаһа суохтук, баламаттык, ньүдьү-балайдык. ☉ Нагло, бесстыдно, беззастенчиво
Абакката бэрт ээ… туох да сирэйэ-хараҕа суох атаҕастыыллара. Н. Якутскай
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.). Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулбут, суула өспүт) — санаарҕаан саппаҕырбыт, сирэйэ өспүт. ☉ Иметь убитый вид
Тонялаах Таня сирэйдэрэ-харахтара сууллубута киирэри кытта тута харахха быраҕыллара. Далан
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара суулбутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев. Сирэйэ-хараҕа сырдаа- быт — сэргэхсийбит, чэпчээбит дьүһүннэн (хол., ыарыы кэнниттэн). ☉ Лицо посветлело у кого-л. (напр., после болезни)
Туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэрбит киһи курдук, оҕонньорбут эмиэ чэпчээн, сирэйэ-хараҕа сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, [оронуттан] туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыысчаан сылаас чэйи иһэн, аһаансиэн, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. «ХС». Сирэйэ-хараҕа тур- бут — туохха эрэ соруммут, эр хаанын ылыммыт. ☉ Быть полным решимости, набраться духу
Тэппэй бочугурас оҕолорун субу тиийэн тутан ылыах курдук сирэйэ-хараҕа турбута. Далан
Миитээ этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылар. Сирэйэ-хараҕа туран кыһыйан-абаран, Мордвиновтар дьиэлэригэр тиийбитэ. «ХС»