несов. см. стянуть(ся).

сов. 1. (туго завязаться) ыйылын, ыйыллары ыл; узел верёвки стянулся быа түмүтэ ыйыллыбыт; 2. (стянуть себя чем-л.) хам туттар, бобо тардын; ^.(сморщиться) түүрэ тарт; 4. (собраться) түмүс.

нареч. очень туго, туго-натуго; очень крепко, крепко-накрепко; ыбылы тарт = туго-натуго стянуть что-л. (напр. верёвкой); ыбылы куус = крепко обнять; ыбылы тут= сильно зажать, сильно прижать; ыбылы үктээ = сильно придавить (ногой); ср. ыга .

1) подрубать, подшивать; 2) обшивать, оторачивать, окаймлять чём-л.; 3) образовывать оборки, сборки на чём-л. # бүүрэ тарт = затянуть (напр. мешок, рюкзак); саа уоһун бүүр = сузить ствол ружья; ботуруону бүүр = стянуть края заряжённой гильзы.

нареч. 1) сжав, стянув (обычно о верхней части чего-л.); муҥха кынатын үмүрү тут= стянуть крылья невода; саппыйатын айаҕын үмүрү тарта он затянул кисет (букв. шнурок своего кисета); 2) в сочет. с гл. тарт =, тут= означает воедино, вместе (собрать); бүтүн нэһилиэги үмүрү тардан ыһыахтаатылар собрав весь наслег, они устроили ысыах .

туохт. Тугу эмэ таһынан тугунан эмэ бүрүйэн баран быанан (тирбэҕэнэн) үүйэ тардан баай. ☉ Крепко стянуть края того, что во что-л. завернуто
Талах мас уһун ардахха — силбиккэ бэринимтиэтин быһыытынан оҥоһуллубут дуҕа көнөн хаалбатын диэн инчэҕэй тириинэн бүрүйэн бараннар, быанан бүүйэн кэбиһэллэр. АНП ССХТ

сыһ. Сылластан тахсар гына, хас да сиринэн бүүрүктэнэр гына. ☉ Так, чтобы образовались толстые складки (сплющить, стянуть, сдвинуть что-л.)
Сырайын тириитэ (тымыра) сыллары тардан таҕыста. ПЭК СЯЯ
Халты ыстанан, Сыыһа охсубут курдук Сырайынан тиийэн, Сыгынах мастаах Сымара хара тааһы Сыллары түһэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Муус биһиги турар хара сыырбыт анныгар кэллэ, буордаах кумаҕы дьикти кэбэҕэстик өрө сыллары анньан таһаарда. ГНА ТС

нареч. совсем, совершенно; илиибин ньылбы тартым я ободрал руку, я содрал кожу на руке; таҥаһа ньылбы сытыйбыт одежда его совершенно промокла, он насквозь промок; саалары ньылбы хомуй = собрать все ружья; ньылбы тарт = а) снять, содрать (напр. шкуру с животного); освежевать; б) выдернуть, вытащить рывком что-л. из-под кого-чего-л.; стянуть, стащить рывком; ньылбы бар= выскользнуть; инчэҕэй быа ньылбы барда мокрый ремень выскользнул (напр. из рук); ньылбы сыгынньахтан = раздеться догола; ньылбы көт = вырваться (с силой, напр. из объятий).

1) привязывать; связывать; спутывать, стреноживать (лошадь); аты баайда он привязал лошадь; быанан баай = связать верёвкой; аккын атах баайан ыыт пусти своего коня, спутав ему ноги; 2) перевязывать, делать перевязку; сестра ыарыһах бааһын баайда сестра перевязала рану больного; 3) вязать, плести; ийэм үтүлүк баайар мать вяжет рукавицы; илим баай = плести сеть # аты баай = выдерживать скаковую лошадь (готовить к скачкам);иэс баай = а) играть в пятнашки; б) делать кому-л. добро; сиэл баай = уст. "завязать гриву" (развешивать на деревьях пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности); туомтуу баай = стянуть что-л. распускной петлей; хараҕы (или кулгааҕы-хараҕы ) баай = делать что-л. для отвода глаз.

I
туохт., кэпс. Үксүн кыраны, киһи биирдэ илдьэ барарын, биллэрбэккэ ыл, уор. ☉ Выкрасть, стянуть какую-л. мелочь, которую можно схватить одним движением
Манна биһиги дьоммут уорбаттар. Хата, ити ааһан иһэр ол-бу быртахтар кыбар идэлээхтэр. С. Никифоров
Уопсай дьиэҕэ бэл мин мааныга кэтэр былаачыйабын кыппыттара. «ХС»
Соторутааҕыта пиибэ собуотугар уонна иис баабырыкатыгар утаасабаа кыралаан кыбар дьон тутулуннулар. «Кыым»
◊ Кып гыннар — тугу эмэ, кыраны, сылбырҕатык, сатабыллаахтык сойбот, уор. ☉ Стянуть, стащить (украсть) какую-л. мелочь (проворно, искусно)
Ити кыһыл бытык собулҕаны булбут суор курдук халаатыыр. Түүлээҕи кып гыннаран баран, буору да симэриттэн айыыргыа суоҕа. И. Гоголев
Биһиги ортобутуттан, хайабыт да иһигэр киллэрбэтэх биир киһиргэс, оттомо суох, онуоха эбии кыралаан кып гыннара сылдьарын сөбүлүүр саллаат баара. ВА
Гаврош …… битириинэҕэ сытар лоскуй мыыланы кып гыннаран ылаары, парикмахерскай иһин кэтээбитэ. В. Гюго (тылб.)
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кы-, кыы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: кып-кыараҕас, кып-кыра, кыпкыҥкынас, кып-кыһыл. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на кы-, кыы-: кып-кыараҕас ‘узенький, слишком узкий’, кып-кыра ‘очень маленький, малюсенький’, кып-кыҥкынас ‘тоненький, очень тонкий (о голосе)’, кыпкыһыл ‘красный-прекрасный’
Оскуолабыт — кыыкынаан аһыллар кып-кыараҕас ааннаах саха балаҕана. А. Бэрияк
Чүөмпэ түгэҕэр муох быыһынан кыпкыра собо оҕолоро, күөнэх, мунду үлүгэр туох да кыһалҕата суох …… дьырыбынаһа сылдьыбыттара. Күндэ
Кини бөлүүн утуйбакка, хараҕа кып-кыһыл буолбут, сирэйэ дарбайа иһэн хаалбыт. Н. Якутскай
Кыталыктар олус үчүгэйдик ыллыыллар, …… саҥалара кып-кыҥкынас буолар. Улуро Адо (тылб.)