аат., түөлбэ. Дириҥ аппа сир, куоһах. ☉ Глубокая ложбина, расщелина в горах
[Хаар] Тураҕас маҕан күн Туналыччы көрбүтүттэн тулуйумуна, Тоҕо суодьуйан, …… Тоҕус уон толомон үрэх дьуоһаҕынан Тоҕо суккуллан муораҕа кутулунна. Саха нар. ыр. I

1. суурай диэнтэн атын. туһ. Сутаакы дьылбыт Суураллыбыт эбит диэн, Суһуктуйбут ньуурум Сууйулунна курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Устунан кинилэр саастарын уон икки-үс сыл арда суураллан, соччо аахсыллыбат буолан барбыта. Софр. Данилов
   Чап-чарааһынан чаҕылыччы көрбүт, тэтэркэй имнээх кыыс, биэдэрэҕэ суураллыбыт сырдык күөх кыраасканы тутан дэбилитэн иһэн, ааҥҥа тохтуу түстэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Кими-тугу эмэ ахтан, эрэйдэнэн иин-хат. ☉ Таять, худеть от тоски по кому-чему-л.
   Маайа бэйэтэ төрөөбүт, үөскээбит уонна сэттэ сылы быһа ахтан суураллыбыт дойдутугар кэлэн сэргэхсийдэ. Эрилик Эристиин
   Биһиги дойдубутун олус аҕынныбыт, ордук Нуоралдьыма суураллан хоттордо. Р. Кулаковскай
   Куппут курдук куҥатаһа уостан хаалла. Ону көрө-көрө эмээхсин: «Маака киһитин ахтан суураллар буоллаҕа», — диэн сэрэйэ саныыр, кыыс дьүдьэйэрин туһунан олох быктарбат. А. Бродников
   ♦ Суккуллар бэлэс, суураллар айах (куолай) фольк. — Аллараа дойдуга киирэр киэҥ аан. ☉ Широкие врата в Нижний мир (в ад)
   Кураанах Куктуй эбэ хотун Суккуллар бэлэһинэн, Суураллар куолайынан Супту түһэн хааллылар. П. Ойуунускай
   Соҕуруу халлаан сордоох дьураатыгар Суккуллар бэлэһигэр, Суураллар айаҕар …… Дуйааран туойар күнүм буолла!.. Д. Софронов

сиэллээ-кутуруктаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэпсэтии тохтообокко сиэллэнэн-кутуруктанан, уһаан-кэҥээн барар чинчилэннэ. Н. Босиков
Суоппар быга биэрдэ, ып-ыраас тымныы салгыҥҥа хойуу паары кытта дэгэттэрдээх уһун үөхсүү тыла суккулунна, сиэллэннэ-кутуруктанна. ЫДЫа
Фёдор Еремеевич кэпсэтии кэҥээн-уһаан, сиэллэнэн-кутуруктанан бараары гыммытыттан саба саҥаран кэбистэ. «ХС»

көр субурҕа
Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Тоҕус судьу кус оһоҕоһун Субуйа тарпыт курдук Субурҕан хара аартык Суккуллар куолаҕайын устун Супту көтөн сурулаата. Күннүк Уурастыырап

даҕ., поэт. Күүрэр модун күүстээх-уохтаах. ☉ Обладающий мощной силой
Түөрт өттүттэн Түөрт түллэр этиҥ Түһэн истэҕинэ — Күтүр өстөөҕүм Күлэн күчүгүрэттэ. П. Ойуунускай
Түргэн сүүрүктээх Алдан хайатын Түллэр көмүөл Солуу сүүрбэт. Эллэй
Суоллааҕар быстыбат уһун Суккуллар дьэҥкэ санаалаахпыт, Өлүөнэ сүүрүгүнээҕэр дохсун Өрө түллэр күүстээхпит. С. Васильев

аат. Хайалар икки ардыларынааҕы дириҥ, кыараҕас аппа; өрүс, үрэх сүлбэтин кыарааһына. ☉ Ущелье
Киэһэлик таас хапчааныгар абаҕатын тордоҕо турарын булар. Саха фольк. Муома өрүс кыараҕас муус хапчаан устун суккуллар. И. Данилов
Биһиги суолбут хайа хапчаанын уонна бадараан нөҥүө сытар. МС МК
ср. монг. хавцал ‘ущелье, теснина’, алт. капчал, тув. капшал ‘расщелина, ущелье’

1. көр сууралхай. Сииктэлээх, талахтаах Күөх дьирбии аппанан, Суураххай кумахтаах Сүүс курдук саалынан Таба кыыл ааһара, Туйаҕа тыаһыыра. С. Васильев
   Арҕаа уонна хоту халдьаайыларыгар суулла турар суураххай буордаах эмпэлэрдээх. И. Сосин
   Суккуллар уулаах, Суураххай кумахтаах, Сууллар эниэлээх, Соһо чуоҕур хайалардаах, Суостуганнаах Суола эбэ хотунуом. Н. Степанов
2. көсп. Дьүдьэх, ииммит-хаппыт көрүҥнээх. ☉ Худой, болезненного вида
   — Оҕом ити тоҕо суураххайа бэрдэй? Астаах-таҥастаах, баай ахан ыал оҕото эбээт! А. Сыромятникова

I
тыаһы үт. туохт. Балачча уһуннук, аһаҕастык биир тэҥник илигириир тыаһы таһаар. ☉ Издавать довольно долгий открытый журчащий звук или шорох
Ааттаах алаастарга, үтүө үрэхтэргэ саха дьадаҥытын аҕаанын тыаһа дьарылаата. Суорун Омоллоон
Сэлиэһинэй кыһыл көмүс туораҕа таас үүтүгэр таҥнары кутуллан дьарылаата, маҥан сылгы кутуругун субуйбут курдук, мээккэ бурдук хорууданан дьааһыкка суккулунна. М. Доҕордуурап
II
туохт. Киһи этинсиинин устун киһиэхэ сөбүлэппэт туох эрэ сүүрээн курдук тарҕан. ☉ Ощущать неприятную дрожь по всему телу
Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай уокка тиийэн иттибит, таһа ирдэҕин ахсын күлүк өттө, дьэ, эбии уорааннаахтык тоҥуталаан барда. Дьоҕойон, куйахата күүрбэхтээтэ, этэ дьарылыы-дьарылыы атыйбахтаата. П. Ойуунускай

кыалтата суох
1.
көр кыама суох. Бүлүү бэлиэ түөрт айыы айыытынан: Кэмпэндээй диэн үрэх кытыытыттан кыһын туус үллэн тахсар улахан булгунньаҕынан кыалтата суох ыйааһыннаах. УАЯ А
2. сыһ. суолт. Киһи кыайбатын, тохтоппотун курдук, үүнэ-тэһиинэ суох. ☉ Неукротимо, безудержно, бурно
Санааттан санаа салҕанан, сайдан бардаҕына, халааннаабыт өрүс уутунуу кыалтата суох суккуллар. ВМП УСС
Сыана кыалтата суох үрдүү турар, ол аайы туох да сыаната суох кумааҕы харчы бэчээттэнэн тахсар. «Кыым»
Гуля ийэтэ сиэнигэр саахардаах ууну иһэрдэ сатыыра да, анарааҥҥыта ньуоскатын киэр хаһыйан кэбиһэрэ уонна кыалтата суох ытыыра. Е. Ильина (тылб.)

аат.
1. Сүөһүгэ убаҕас аһылыгы кутан биэрэр нэлэгэр уһун синньигэс мас эбэтэр ылтаһын иһит. ☉ Неглубокий, длинный, узкий сосуд из оцинкованного железа или из выдолбленного бревна для жидкого корма домашним животным, корыто. Нэлэһийэ тэриэлкэ, хороһуйа хорууда баар үһү (тааб.: оһох уонна холумтан). Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. «Саха с.»
2. Туох эмэ убаҕаһы эбэтэр мээккэни, бытархайы сүүрдэн кутарга анаан маһы устатынан суолахтыы хаһан эбэтэр хаптаһынынан, ылтаһынынан оннук оҥоһуллубут оҥоһук. ☉ Жёлоб
Маҥан сылгы кутугурун субуйбут курдук, мээккэ бурдук хорууданан дьааһыкка суккулунна. М. Доҕордуурап