суксулдьуй диэн курдук
Мыкычанов хааман суксулдьутан начаас дьиэтигэр чугаһаата. Софр. Данилов
Тыргелдьиин хат этиппэккэ, бастаан баран сиэллэрэн суксулдьута турда. «ХС»

даҕ., поэт.
1. Киэҥник сымнаҕастык имэрийэ көрбүт (сырдык харахтар). ☉ Большие, нежные и красивые (о глазах)
Алаҕаркаан харахтаах Соноҕоһум барахсан Субул-ибил туттан-хаптан Суксулдьуйан истэҕэ! А. Бэрияк
Кэтириинэ, эн миэхэ Кистээбэккэ эт эрэ: Алаҕаркаан хараҕыҥ Тоҕо маннык сылыйда? П. Тобуруокап
Атын, чиэски дойдуга Өлөн эрэр хара ыт Аһыы уута тоҥноҕо Алаҕаркаан хараҕар. К. Кулиев (тылб.)
2. көсп. Киэҥ сырдык, үтүө (үксүгэр норуот ырыатыгар төрөөбүт дойдуну хоһуйар эпитет). ☉ Широкая, светлая, добрая (эпитет родной страны в нар
песне). Анды хараҕын саҕа Алаарыйан хаалбыт, Алаҕаркаан бэйэлээх Аан ийэ дойдуттан арахсарыгар Анаанминээн ылбыт Аҕыс тыргыл көмүс сиэлэ Арыл гына түстэ. П. Ядрихинскай

аат.
1. Туох эмэ саамай үрдүк чааһа, оройо (хол., мас., хайа). ☉ Вершина, верхушка, макушка чего-л. (напр., дерева, горы)
Тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым, туох күүтэр миигин итиннэ? Софр. Данилов
Биир тиит чыпчаалыгар туох эрэ көтөр хамсаабакка улугуран олорор. Н. Заболоцкай
Аарыма тиит кылаан чыпчаалыгар биир сүүнэ улахан суор, …… кинини көрөн олорбохтоон баран, …… өрө көтөн тахсан, балаҕаны үрдүнэн көтөн суксулдьуйа турда. БХ Иэ
2. көсп. Туох эмэ (хол., норуот тылынан айымньытын) биитэр ханнык эмэ дьыала (хол., иистэнии, уһаныы) муҥутуур, кылаан сайдыыта, сатабыла. ☉ Наивысшее развитие чего-л., расцвет (напр., устного народного творчества), верх профессионализма, мастерства в какой-л. деятельности, апогей
Сайдыы, тутуу былаанын Сылын аайы толортоон, Кыайыы кылаан чыпчаалын Ситиһиэҕиҥ, доҕоттоор! Эллэй
[Ийэм] киһини эргитэ сылдьан көрөөччү уонна сонно тута таҥаһы быспытынан барааччы. Дьиҥэ, ол идэни баһылааһын чыпчаала эбит. ЗАН А
Саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын куоҕайар чыпчаала олоҥхоҕо норуот сырдык ырата уонна инникигэ эрэлэ түмүллүбүт. «ХС»

I
1. аат.
1. Өлбүт киһи. ☉ Труп (человека)
Хабырыыс уонна Ширшов милииссийэ өлүктэрин көтөҕөн оскуолаттан таһаараллар. Н. Якутскай
Хаан билик буолбут убайын өлүгүн көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев
2. Охтубут, өлбүт сүөһү, кыыл. ☉ Падаль, павшая скотина, дохлое животное
Өлүгү үтэлэммит, Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу-хоту суксулдьуйар, Собулҕа, өлүк сойуолаһар, Хааҥҥа, бөлүөххэ хамаҕа Хамныыр оботтоох далаҕа [суор]. Болот Боотур
3. көсп. Ыалдьан, кырбанан о. д. а. үтүөрбэт гына эмсэҕэлээбит, эчэйбит, мөлтөөбүт киһи. ☉ Увечный, калека
Мин буоллаҕына, бу быһыта сынньыллан-сынньыллан киһи аатыттан аастым, киһи өлүгэ буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Ылдьаам тыыннаах өлүккэ кубулуйбута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнээх (сирэй туһунан). ☉ Тусклый, серый, безжизненный (о лице)
Өлүөрсүтүөр бэйэтэ Өлүк дьүһүннэннэ, Уохтаах-күүстээх бэйэтэ Удьук-садьык буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй өлүк сирэйдээх араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүк сүрэх кэпс. – күөх көппө, сүрэҕэ суох. ☉ Неисправимый лентяй. Өлүк сүрэхтээх киһи эбиккин
◊ Өлүк көтөх эргэр. – кимтэн эмэ бэйэтэ өлбүт сүөһү этин ыл уонна тугунан эмэ ону төлөө. ☉ Принимать от кого-л. часть павшей или добитой скотины, оплачивая чем-л.
др.-тюрк. өлүх, уйг. өлүк, тув. өлүг
II
аат. Халлаан уһуннук ардаҕа суох былытырыыта. ☉ Устойчивая облачность без дождя
Өлүгүн ыраастаан [ардах] түһүөҕэ. ПЭК СЯЯ

1. аат.
2. анат. Быччыҥнары холбуур кытаанах утахтар. ☉ Сухожилия
   Атаҕым иҥиирэ такыччы тарда сытан, тугу гыныамый? И. Гоголев
   Айыы куо дьэллик кымньыынан иэнин иҥиирэ килбэйэн көстүөр диэри дэлби таһыйда. Ньургун Боотур
   Атаҕын иҥиирэ хоҥнон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
   Убаһа ньахчас гынан, үс атаҕынан ойуох курдук буолан эрдэҕинэ, бөрө иккис такымыгар иилистэн, көрүөх бэтэрээ өттүгэр такым иҥиирэ быһа баттаабыттыы барда. Р. Кулаковскай
3. Сүөһү быччыҥнарын холбуур утахтартан иистэнэргэ анаан оҥоһуллубут сап. ☉ Сухожильные нити
   Онон бу киэһээҥҥи бэлэмнэниигэ боччумнаах ситиһиинэн сүппүт иҥиир көстүүтэ буолла. Н. Заболоцкай
   Кимнээх эрэ илиилэрэ иҥииринэн иистэнэллэрэ, ким эрэ ыһыырынньык симириктиир кыһыл уотугар иннэни кытардара. С. Курилов (тылб.)
4. көсп. Күүс, күүс-уох. ☉ Сила, мощь
   Эҕэрдэлээх ийэ дойдум Чэчирии сайдарыгар Эрчимнээх иҥиирбинэн Эйэни уһансар Эйэ сирин буойунун Биирдэстэрэ буолабын. Саха фольк. Тоҕус уоннаах толунньаҥ Токуйбутун көрүмэҥ: Иҥиирдэрэ эрчимнээх. С. Данилов
   Бурхалей бэйэтэ даҕаны, аччыгыттан сэниэтэ быстан иһэр этэ буолан баран, урукку иҥиирин тобоҕунан аргыһынааҕар арыый ордук хаамар. Эрилик Эристиин
   Ахсым иҥиирин киирэн көнтөс тулуйбат күүстэнэн барыах этим. М. Доҕордуурап
5. даҕ. суолт.
6. Быччыҥнары холбуур утахтартан оҥоһуллубут. ☉ Сухожильный
   Хатыллыбыт иҥиир сап утахтара, сылаас ууга улам сиигирэн, синньигэс төбөлөрүттэн саҕалаан өһүллэн, үөһэ-аллара түллэҥнэһэн бараллар. Н. Якутскай
7. көсп. Күүстээх, кытаанах, кытаҕас. ☉ Сильный, крепкий
   Иҥиир киһи.  Ис куҥҥар имэҥнээх, Иҥиир эрбэхтээх, Тас куҥҥар дьалыннаах, Табар тарбахтаах Хандалы хара тыа хаххалаах Хаан Хандыган оҕонньор. П. Ойуунускай
   Ыҥырыыга биһиги да бэлэммит, Ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар! Күндэ
   ♦ Иҥиирин иҥиирдээ түөлбэ., көр иҥиирин сыый
   [Малаанньа Сипсикигэ:] Харыалай иҥииргин иҥиирдиэҕэ, Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин. Л. Попов. Иҥиирин сыый - 1) олус күүскэ, сиэри таһынан үлэлэтэн сэниэтин быс, күүһүн эс. ☉ соотв. тянуть жилы из кого-л.
   Чэ, баҕар, бүттүүн туһабытыгар кыһанар да буол, оттон тоҕо дьон иҥиирин сыыйаҕыт, түүннэри-күнүстэри үлэлэтэҕит. М. Шолохов (тылб.); 2) таһыйан, охсон, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить, наказать (соотв. дать березовой каши (наказать розгами))
   Чэ, сотору иҥииргитин сыыйа оонньуурум буолуо! Амма Аччыгыйа. Иҥииринэн хаппыт кэпс. - хатыҥыр гынан баран күүстээх (киһи туһунан). ☉ Сухощавый на вид, но жилистый (человек). Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ - иҥииринэн хаппыт киһи. Иҥиир силгэ - эриллэҕэс быччыҥнаах, күүстээх. ☉ Сильный, с рельефными мышцами (человек)
   Иҥиир силгэ бэйэлээхтэр Ибир да гынан көрбөтүлэр. П. Ойуунускай
   Һэ-һээй! Түөспэр уотум күүрэр, Истиэп эбэм киэҥиэн! Атым салгын сата сүүрүк! Илиим иҥиир силгэ. П. Ойуунускай. Иҥиир ситиитин тартарар - уҥан, тыынын былдьаһан, чиччигиниир, мөхсөр. ☉ Агонизировать, биться в судорогах
   Кэрэмэс кыра уола Охонооһой тиэрэ мэтэрийэн кэлэн сиргэ иттэннэри түстэ, иҥиир ситиитин тартаран чиччигинээтэ. Болот Боотур
   «Күн таҥара буол»,- диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин
   «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаамахтаан иһэн уҥан кэлэн түстэ. Иҥиир ситиитин тартарда, айаҕыттан күүгэн бычыгыраата. Күндэ. Иҥиир тараһа буол - наһаа, сиэри таһынан үлэттэн дьүдьэй, уҥуох-тирии буол. ☉ Дойти до крайнего истощения от непосильной работы
   Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит, Баайгатокко кэлэммит, Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
   Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар. Н. Габышев
   Баттал илимигэр ордук кэбирэхтик иҥнэллэрин, иэскэ-күүскэ киирэн иҥиир тараһа буолалларын арамаан кэпсиир. ССЛИО. Иҥиир тараһалаа, этирик түөстээ - уҥуох-тирии буолуор диэри көлөһүннээ. ☉ Беспощадной эксплуатацией доводить до крайнего истощения, изнурять работой (соотв. драть шкуру с кого-л.)
   Миигин үйэм тухары бу айылаах гынна …… иҥиир тараһалаата, этирик түөстээтэ, кылгас сонноото. Суорун Омоллоон. Иҥиир харгыл түөлбэ., көр иҥииринэн хаппыт. Иҥиирэ кытааппыт кэпс. - күүс киллэрбит, күүһэ-уоҕа сиппит. ☉ Физически окреп, стал настоящим мужчиной
   [Нүһэр Дархан:] Хор, бу бэдик иҥиирэ кытааппыт, Мин туйахпын хатарыыһы! И. Гоголев
   Иҥиирэ суох көр илиитигэр иҥиирэ суох. Оччо маһынан охсоохсо, сирэйин уҥуоҕун үлтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Ириэнэх иҥиирдээх - хайыы-үйэ үлэлээн-хамнаан үлэҕэ эриллибит, хаппыт; көлөһүнэ тохтубут. ☉ Закалившийся в труде; работающий в поте лица
   Ириэнэх иҥиирдээх уолан дьоннуун Илгэ быйаҥы сомсо сылдьабын, Күөх от сыатыгар сытыы хотуурбун Киэҥник далайан эмиэ ылабын. И. Егоров
   Иэнин иҥиирэ кэдэҥниир көр иэн I. Ити дьиэ диэки кэллэр эрэ, Джаган иэнин иҥиирэ кэдэҥнии түһэр, модороон матыыгата күөрэҥниирэ түргэтиир. А. Федоров. Ити хааҕыргыы-хааҕыргыы суксулдьуйа көтөр хара суору көрбүт оччотооҕу кэнэн сордоох, куһаҕан битэ тардан, айыыны санаан, куйахата бүрүтэ тыытан, иэнин иҥиирэ кэдэҥниэ этэ. «Кыым». Иэн иҥиирин курдук эрийсэр - кими эмэ кытта тэбис-тэҥҥэ эрийсэр, иннин төрүт биэрбэт. ☉ Оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
   Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Тоҥ иҥиирдээх - үлэлээнхамнаан сылайа-элэйэ илик, сэниэтэ, күүһэ-уоҕа көҕүрүү илик (киһи). ☉ Не изнуренный работой, полный энергии (букв. с мерзлым сухожилием)
   Буор хаһыытыгар бу тоҥ иҥиирдээх уолаттары аҕаллым.  Мөхсүбүт күүскүтүн Эппит тулуйбакка Эймэнийэ турабыт... Туох ааттаах тоҥ иҥиирдээхтэр Тутустаххыт буолла?!! П. Ойуунускай
   Тоҥ иҥиирдээх дьон, көр, аһаан киириэх икки ардыгар төһөнү эмэни элэстэтэн кэбиспит буолаллар ээ! Амма Аччыгыйа
   «Дьэ эрэ, тоҥ иҥиирдээх оҕо кэллэ, кыдамалатыахха сыһыта таарыйа», - диэн күө-дьаа буола түспүттэрэ. П. Аввакумов. Туруйа курдук тура иҥиир - хаппыт, хатыҥыр гынан баран, үрдүк уҥуохтаах, логлоруттаҕас быччыҥнардаах киһи. ☉ Высокий, сухопарый, но с мощной мускулатурой (человек)
   «Ээ, ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? Кини оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», - Монастырев мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Иҥиирин тыаһа лыҥкыныы (лачыгырыы) түстэ фольк. - норуот тылынан уус-уран айымньытыгар бухатыыр этэ-хаана муҥутуурдук күүрэн, охсуһууга бэлэмнэнэрин ойуулааһын. ☉ Формульное описание наибольшего нервно-мышечного напряжения богатыря перед схваткой с противником
   Иҥиирин тыаһа Лачыгырыы-лачыгырыы Лыҥкыныы түстэ, Таныыта тартаҥнаата, Тарбаҕа лачыгыраата. П. Ойуунускай
   Иэмэх курдук эриллибит иҥиирдэрин тыаһа лыҥкынаата... П. Ойуунускай
   Бу дойду суостаах дойду буолла, сүдүрүннээх сүдү сир буолла. Үс төгүл кэннинэн хааман чинэһийэн баран өрө тыыллан чиччигинээтэ - иҥиирин тыаһа, айа кирсин тыаһын курдук, лыҥкыныы түстэ. Ньургун Боотур
   Иҥиир иэдьэгэй көр быа иэдьэгэй. Иҥиир сындааһын (сындааһын иҥиир) көр сындааһын. Хаар маҥан баттахтаах эмээхсин иҥиир сындааһынынан тобугар сап хатан имэрийэр. Н. Якутскай
   Бөҕө сындааһын иҥиирдэ аҕал. М. Попов
   Халла Элэмэһэ сылгыттан уратылаах сылгы эбит. Ол курдук үс хабахтааҕа, биирдии ордук сындааһын иҥиирдээҕэ үһү. И. Федосеев. Иҥиир уунуута эмп. - быччыҥнары холбуур утахтар сыыһа туттууттан, эмискэ күүскэ хамсаныыттан эҥин уһаан хаалан ыга тута, тарда сылдьар дьоҕурдара мөлтөөһүнэ. ☉ Растяжение сухожилий. Эрчиллибэтэх дьон күрэхтэһиигэ кыттыбыттарыттан иҥиир уунуута элбээтэ
   тюрк. сиҥир