Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, су- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: суру-суптугур, суру-сулбугур. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на су-: суру-суптугур ‘слишком заострённый’, суру-сулбугур ‘слишком узкий книзу’
Дүлүҥү суоран моойдообут, сарыннаабыт курдук сурусулугур, мөп-мөкүчүк киппэ киһи. Болот Боотур
Биир өттүнэн Дима уларыйан хаалбыт, урукку курдук суру-сулбугур. В. Яковлев
[Моржа тииһэ] илин өттө суру-суптугур, төрдүн диэкинэн сыыйа соноон иһэр. «ХС»

суптуй диэн курдук
[Лөгөнтөй] сулбугур сэҥийэтэ эбии чупчуйан, кылгас мытыгыр сирэйэ уһаабыкка дылы буолан, …… Уйбааны супту көрөн олордо. Р. Кулаковскай
[Мануйлиха] уостубут ырыган иэдэстэрэ аллара чупчуйан, уп-уһун, сып-сытыы харбыгыр сэҥийэ буолан энньэйэн киирбиттэр. А. Куприн (тылб.)

туохт.
1. Сүтэн-оһон, симэлийэн хаалбат курдук кытаанахтык, бөҕөтүк олоҕур, бөҕөргөө. ☉ Укрепиться, прочно установиться, укорениться
Дьэ, балтыбыт Наташа, доҕорбут Онуфрий, бу бастакы туоһу мин саҥа билсиһии-көрсүһүү силистэнэн-мутуктанан, дириҥээн, сууллубат күөх унаар маска кубулуйарын туһугар көтөҕөргө этии киллэрэбин. Р. Баҕатаайыскай
Быстах чугасаһыылара дириҥээн, силистэнэн-мутуктанан эрэрин кини тута өйдөөтө. «ХС»
Үгүс үйэлэргэ дириҥник силистэммит-мутуктаммыт бэрээдэги, өйү-санааны хайдах эмискэ уларытыаҥый. «Кыым»
2. Тэний-ууһаа, кэҥээ, дириҥээ. ☉ Расширяться, разрастаться, раздуваться (напр., о деле)
Итинтэн дьыала силистэнэн-мутуктанан барарыгар тиийдэ. Д. Таас
Биһиги, сахалар, испитигэр үҥсүү содула олус дириҥ силистэнэр-мутуктанар түбэлтэлэрэ бааллар. Күн т. Сулбугур соҕус кэпсээннэрэ улам силистэнэн-мутуктанан истэ. «ХС»

I
сыһ. Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик, прямиком
Сиэйпэтигэр сулбуччу хааман тиийэн аһан хачыгыратта уонна хара дипломат суумканы ороон таһааран остуолга уурда. Е. Неймохов
Тайах …… бастааҥҥытын курдук сулбуччу сиэлбэккэ, тохтуу-тохтуу барар буолбут этэ. Далан
Харыйааннаах аан дьиэҕэ киирээт, наадалаах дьон быһыытынан уҥа хоско сулбуччу аастылар. «ХС»
△ Тохтообокко, иҥнигэһэ суох. ☉ Без задержки, без заминки
[Уйбааныс:] Эн туох этэрдээххиний? Мин тиэтэйэбин, сулбуччу кэпсиэ. А. Софронов
Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Софр. Данилов
Нуучча суруйааччыларын умсугуйа-баһыйтара үөрэммиччэ, син сулбуччу ааҕабын эбээт. «ХС»
II
сыһ. Сулбугур буолар гына (хол., суор). ☉ Так, чтобы с одного конца было у ΄же, клином (напр., строгать жердь)
Сыарҕа аллараа хаптала (сыҥааҕа) тахсар гына мас бөкчөгөрүн сулбуччу кыһыллыахтаах. АЭ ТЫС
Куочайдар ыйар тумустара сулбуччу уһуктуу суоруллубут. ПИС СТС
[Дьаҕа] тутаах буолар икки төбөлөрүн сулбуччу суоруллар. ЧАИ СБМИ

1. даҕ.
2. Элбэх, өлгөм, баай. ☉ Обильный, достаточный
   Дьэ, быыһанар эрэллэнэн, дэлэгэй астанан, бииргэ түмсэн олороннор, кинилэр ордук элбэхтик саҥардылар, ордук улаханнык күлүстүлэр диэхпин мин тардынабын. Амма Аччыгыйа
   Мин төрөөбүт Сахам сирэ дьикти баайдааҕа, дэлэгэй быйаҥнааҕа, хайа, аан дойду үрдүнэн биллэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Урут аас-аччык олох, иһи тугунан көппөтөр эрэ толкуй. Оттон билигин дэлэгэй, талбыт ас-үөл. «ХС»
   △ Кыһалҕаны билбэт, дэлэй, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, не знающая нужды (жизнь)
   Үчүгэй, доҕоттоор, үчүгэй Үлэ-дьол, үлэ-чиэс кэмигэр Уйгута-быйаҥа дэлэгэй эйэлээх олоххо олорор. П. Тобуруокап
   Кини [Ася] кэтит сүүстээх, киэҥ харахтаах төгүрүк сирэйин тыа холку, дэлэгэй олохтоох дьахтарын намчы нуһараҥ мичээрэ сымнатар. Н. Габышев
   Кини [билиҥҥи үөрэнээччи] туох да кыһалҕаны билбэккэ дэлэгэй олоххо улаатар. «Кыым»
3. Киэҥ-куоҥ, холку. ☉ Просторный, широкий
   Хаһааҥҥыта эрэ маҥан эрээри, кырааскаҕа биһиллэн, дьэрэкээн өҥнөммүт дэлэгэй киэҥ халадаай ырбаахылаах, сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
   Тугун баҕас дэлэгэйэй төрөөбүт өрүспүт, тугун баҕас кыаҕай, баараҕай бу хотугу эбэ! Н. Габышев
   Кини уһун күөлгэ олохсуйан, икки ынаҕар дэлэгэй күрүө-хаһаа туттан баран, буунтан ордук сирин табынан солооһун оҥостуммута. А. Бэрияк
4. Холку, ыгыма суох, киэҥ көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный
   Андрей дуоска аттыгар умса көрөн, баһын санньытан турдар даҕаны, олус холку, дэлэгэй, соруйан кэтэҕин тарбанар. Н. Габышев
   Ордук ийэтэ оҕонньорун тылынан хаадьылаан тахсааччы буолан баран, анарааҥҥыта холку, дэлэгэй муҥутаан, аахсааччыта суох. Г. Васильев
   Оо, онно Брагин үөрбүтүн! Кини ботуруона баранан, ыппакка дьаадьыйан испит этэ. Ол үрдүнэн барахсан холкутун, дэлэгэйин сөхпүтүм. «ХС»
5. аат. суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Обилие, достаток, изобилие чего-л.
   Сэбиэскэй Сойуус охсуһар кыаҕа дэлэгэйин туоһулаан, икки сүүс тааҥка халҕаһалыы ньирилээн ааспыттара. Амма Аччыгыйа
   Уолбас ааттааҕа, от баһаама, уйгу дэлэгэйэ киниэхэ сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Кыргыттар оттоон-мастаан, туустаан-сэлиэйдээн, бууттаах бааҕы ортотунан буһаран адаарыппыттара дэлэгэйин, сыта үчүгэйин бэйэтэ минньигэһин эриэхсит! Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Этиҥ ханнык эмэ миэстэтинэн анньыллан эбэтэр таҥаскыттан мэһэйдэтэн тохтоон ыл; оҕун. ☉ Зацепиться какой-л. частью тела или одежды за что-л.; споткнуться
Өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн …… күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Ол иһэн, ыллыга туора түспүт силистэн иҥнэн, арыычча охто сыста. Софр. Данилов
Дулҕаттан иҥнэн охтон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
Кыаһай оҕонньор оһоҕу эргийэ баран иһэн, уот анньар мастан иҥнэн оһох уҥа чанчыгар кэлэн тыылла түстэ. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ мэһэйгэ кэтиллэ, анньылла биэр. ☉ Удариться обо что-л., натолкнуться, наскочить на что-л. Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолан баран, ат кэлэн, бүтэй ааныттан иҥнэн, хорус гына түстэ. Суорун Омоллоон
Аан тэлэллэ түһэрин кытта, тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна, истиэнэттэн иҥнэн түүрүллүмэхтээн ылла. М. Доҕордуурап
△ Эмискэ уун-утары көрсө түс. ☉ Неожиданно встретиться с кем-л., столкнуться с кем-л. лицом к лицу
Давыдов киэпкэтин ылаат, таһырдьа ыстаммыта уонна мичээрдии турар Лушкаҕа иҥнэ түспүтэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Ханна да кыайан куоппат, барбат гына булт сэбигэр (хол., туһахха, хапкааҥҥа) түбэс. ☉ Попасть в петлю, капкан, западню и т. п. (о звере, птице)
Арай, хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллаахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Хайа, нохоо, булдуҥ? Туһаххар, чааркааҥҥар, айаҕар туох да иҥнибэтэх дуо? Суорун Омоллоон
Түргэнник туһахтарбар тэбинэн истим. Арай биир куобах иҥнэн баран кулаачыктанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
4. Туохтан эмэ иилистэн ыйанан хаал, ыйанан сырыт. ☉ Повиснуть, зацепившись за что-л. Сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
Суох, киһи сатаан оҥостуо суох, бүрүөһүн тириититтэн эрэ иҥнэ сылдьар. Болот Боотур
[Чубуку] таастан тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
5. көсп. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор мэһэйи көрүс. ☉ Встречать препятствие (в процессе какой-л. деятельности)
[Бырайыактары оҥороругар] Айдар кини оннук илиитэ-атаҕа тахсан биэрбэтин, бытархайтан иҥнэн хаалан быһа чымаадыстыырын сөбүлээбэт. Н. Лугинов
Мин итиннэ кэлэн, тугу эппиэттиэхпин билбэккэ, иҥнэн хааллым. Н. Заболоцкай
Бэрт даҕаны дуона суохтан иҥнэн, үлэ тохтотолоон хаалара. В. Яковлев
6. көсп. Кыраттан, нэһиилэ тутуллан сырыт (хол., үлэҕиттэн уһулла сыһасыһа). ☉ Удержаться кое-как, еле-еле (напр., на работе при крупном сокращении штата)
Сороҕор омос санаатахха туох барыта кыраттан иҥнэн турарга дылы... Н. Лугинов
«Мин эйигин сириэм дуо? Эн эрэ сөбүлүүр буоллаххына, барымына», - диэтэ. Истээт, урут арыыччаттан иҥнэн олорбут Тобулаарап туран, үрдүгэр түһэн, уураары-сыллаары гынан, күөх балай сирэйиттэн быыс булбата. Эрилик Эристиин
Гавриил өстөөҕү бүтэһиктээхтик үлтү сынньар тиһэх кимэн киирии тыаһын-ууһун чуор кулгааҕынан истэ госпиталыгар нэһиилэ иҥнэн сыппыта. А. Данилов
7. көсп. Ким эмэ итэҕэһин тоһоҕолоон бэлиэтээ, саҥа гына сырыт, наар онон үөх-үтүрүй. ☉ Постоянно подчеркивать чей-л. недостаток, все время обращать внимание на чье-л. упущение, цепляться
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Ол түспүтүттэн бултаабатым диэҥҥин, ити мин уолум «быччайбытыттан» иҥинниҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Үрдүк Бүөтүр Хатарыылаах Маҥаны, бэркэ таптаан мииммитэ, арай, хараҕа суоҕун сөбүлээбэт этэ: дьон барыта онтон иҥнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Эн мин сирэйбиттэн-харахпыттан иҥнимэ. Күндэ
8. көсп., кэпс. Хааһына үбүн-аһын сиэһиҥҥэ түбэс, итэҕэстэнэн буруйга-сэмэҕэ тардылын. ☉ Быть обвиненным в чем-л., призванным к ответу за что-л. Кинилэргэ кыладыапсыктыы сылдьан эккэ иҥнэммин, бастакы тэмтэрийиим онтон саҕаламмыта. М. Доҕордуурап
♦ Дьыалаҕа иҥиннэ көр дьыала
Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Неустроев дьыалатыгар иҥнэн, киниэхэ көмөлөспүт элбэх киһи хаайыллыбыта. П. Филиппов. Илимэр иҥин - кимтуох эмэ (хол., тойон, баттал) төлөрүйбэт сабыдыалыгар киир. ☉ Быть всецело подчиненным кому-л., находиться под чьим-л. гнетом
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй. Ириэнэхтэн иҥнибэт, тоҥтон (тоҥ диэнтэн) толлубат фольк. - туохтан да куттаммат, толлубат; харса суох, ылыммытын толорон, оҥорон баран тэйэр (киһи). ☉ Бесстрашный и очень решительный (букв. не остановится перед талым, не сробеет перед мерзлым)
Булчут мунар сиригэр Мунаахсыйан да көрбөт, Хойуу тыабыт сиһигэр Куттанары да билбэт, Ириэнэхтэн да иҥнибэт, Тоҥ диэн толлубат. Л. Попов
Ириэнэхтэн иҥнибэт, Тоҥтон толлубат, Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс диэни билбэт, Оһолго-төрүөккэ уолдьаабат Улуу дьон уодаһыннаахтар. С. Зверев
Ириэнэхтэн иҥнибэт аатырбыт, Тоҥтон толлубат сураҕырбыт, Кытаанаҕы да кыайбыт, Ыараханы да ыатарбыт Самнан биэрбэт саргылаах, Сайдар, үрдүүр норуоппут. С. Васильев
Киһи хараҕа (кулгааҕа-хараҕа) иҥнэр (туга эмэ) көр киһи I. Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕар-хараҕар иҥнэр атын туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон
Бэттэх Аркадий [бырайыактаабыт] дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох …… мэһэйдээбэтэрбин ханнык диэбиттии турар. Н. Лугинов
Кыл (сап) саҕаттан иҥнэ сылдьар көр кыл. «Кыл саҕаттан да иҥнэ сылдьабын, - эмиэ да бэркиһии, эмиэ да дьулахачыйа санаата Валерий. - Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит». «ХС»
Окко-маска иҥнибэт көр от-мас. Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран, барыта сэттэ дуу, тоҕус дуу төгүрүк сыл устатыгар хаайыыга, быаҕа сытан олорбутунан, ол кэлгиэтигэр өлбүтэ үһү. Саха фольк. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр (кимтэн эмэ) көр сыарҕа. Эн баҕас киһиттэн туох ордуктаах буолаҥҥын мин уолбуттан сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэр. НС ОК
Тылга иҥин көр тыл. [Дьэкиим:] Тукаам, сымыйа суолга тылга иҥнэн баран эрэбин. А. Софронов
Саҥарба - бостуой тылга иҥниэҥ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа иҥнэр көр харах. Аны хараҕа киниэхэ иҥнэр буолбута. Өйдөөн көрдөххө, сиппитэ-хоппута сүр. Болот Боотур
Аркадий икки кыыс хара эрээри, халыҥ сиэрэй уллуҥнаах эргэчээн хаатыҥкаларыгар хараҕа иҥиннэ. Н. Габышев
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»