туохт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кыыскын кэргэн биэрэргэ кэпсэт (сулуу, манньа аахсан туран). ☉ Просватать девушку и получить при этом калым (о родителях)
Аны күһүн, үлэхамнас үмүрүйдэҕинэ, кыыстаах кыыһын сыыттаан, уоллаах уолугар уруу кэпсэтэн, сыа сиэх буолан хаһаана сырытта. Г. Нынныров
Баһыкка Ньургуһуну Сэрбэкэ кинээс тоттук уолугар Мардьааһайга сыыттыыр. КНЗ ТС
[Ыстапаан Тураахап] Кэтириистэн ыйыта да барбакка, алта уон саастаах Сис Сэмэнэ диэн баай, огдообо оҕонньорго эргэ сыыттыыр. «ХС»

1. кут диэнтэн дьаһ. туһ. Өлбөт мэҥэтин уутун Киис кыыл Кэтэҕин уҥуоҕар Куттаран сытар сурахтааҕа. П. Ойуунускай
2. Ууллубут металы халыыпка түһэрэн тугу эмэни оҥор. ☉ Изготовить что-л. литьем металла в форму
   Оҕобут оонньуура диэн …… үтүө көмүс ууһугар куттаран уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Гражданскай сэрии саҕана бандьыыттар хара күүстэринэн киниэхэ [Бочкаревка] буулдьа куттарбыттар. Эрчимэн
3. эргэр. Олус элбэҕи ыл (хол., өрөбөлүүссүйэ иннигэр кыыс халыымыгар). ☉ Брать очень много (напр., в качестве калыма)
   Халыым аахтардылар, Сулуу куттардылар, Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Доропуун диэн киһи уон аҕыстаах-сэттэлээх кыыстааҕын — Кэтирииһи ыаллыы олорор нэһилиэгин киһитигэр халыым куттаран, эргэ биэрбит эбит. А. Бэрияк

аат., эргэр.
1. Туохха эмэ наадалаах мал-сал, сэп-сэбиргэл, тэрил. ☉ Необходимое для чего-л. снаряжение, принадлежности, скарб
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Саша бултуур, атын да сорох тэриирдэри бэйэтэ оҥосторун таптыыр. Н. Заболоцкай
Дохсун кинээстээх кыыстара сүктэр тэриирин тэрийбитинэн барбыттар. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ бэлэмнэнии, оҥостуу түбүгэ, сүпсүлгэнэ, тэринии. ☉ Организованная подготовка к чему-л.
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар, …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Марыына көһөр тэриирэ ити бириэмэҕэ бүппүтэ. Н. Заболоцкай
Саалаах дьон, төттөрү-таары аймалаһан, барар тэриири тэринэн бардылар. Эрилик Эристиин

аат. Хантан эрэ аҕалыллар, ыытыллар ол-бу араас кыра бэлэх. ☉ Мелкие подарки, гостинцы, привозимые или присылаемые кому-л. откуда-л. Манньатын-сулуутун, кэһиитинтутуутун, атын да ороскуотун кэрэйиэ суохтааххын. Күннүк Уурастыырап

туохт. Таҥара дьиэтин сиэрин-туомун толорон, кэргэннии буолууну бигэргэт. ☉ Венчать, обвенчать
Кини [Доропуун] кыыһын халыҥ харчыга, ыарахан сулууга, улахан халыымҥа биэрбитин, чып кистэлэҥинэн таҥара дьиэтигэр илдьэн, кыыһын сөбүлээбэт киһитин кытта бэргэһэлэтэн кэбиспитин барытын мэлдьэһэн кубарыппыта. А. Бэрияк
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн, Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, Аймахтарын арыаллатан, Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы

I
ат диэнтэн хай. аата. [Өлүөскэ уол] таһырдьа тахсан аттарын көрөн баран, айаҕын атыы бөҕөнү атан, хараҕын көрүү бөҕөнү көрөн, киирэн кэлэн ыһыытыыр-хаһыытыыр. Саха фольк.
II
аат.
1. Туох эмэ табаары, аһыыр аһы харчытыгар биэрии, эргинии. ☉ Продажа товаров, продуктов
Анна Андреевна наар эт атыытыгар мөхсөн таҕыста. Софр. Данилов
Бырааһынньык иннинэ кэпэрэтиип лааппытыгар бэрт үгүс таҥас, ас, испиир, чэй, табах атыыга тахсар. Н. Якутскай
[Сэлиэдэбэтэл] маҕаһыыннарга атыыга барбатах табаардар уонна ыскылаакка баар таҥастар этикеткаларын хомуйан, судебнай-техническэй экспертизаҕа ыыталаан турар. М. Попов
2. Туох эмэ сыаната (үксүгэр харчынан). ☉ Цена, стоимость чего-л. (преимущественно в деньгах)
Төһө да астаммыт аһы, атыыһыттан атыытыгар дуу, иэс дуу ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
Оҕонньор хаһыат атыытын биэрээри, дьахтар ылымаары, мөккүспэхтээтилэр. Амма Аччыгыйа
Сиир килиэбин атыытын төлөөн булчуттарга хаалбыт килиэп куоркатыгар сүүрбэ харчыны батары баттаан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
3. Киһи туттар, эргинэр табаара. ☉ Товар для продажи
Аан дойду арҕаһыгар, Туһахтаах кус курдук Толугуруу бааллан, Тойон аҕам эрэ туһугар Атыы буоларга анаммыт Уһун сордоох мин буоллаҕым. С. Зверев
4
көр сулуу. [Быттааны Сүөдэр] бэргэһэлээбит аҕабыыкка оччотооҕу сокуон быһыытынан кыайан төлөөбөккө уонна атыытын биэрбэккэ, ойоҕун күрэтэн ылбыт. МНН
Кэргэн ылыллыбыт дьахтар атыыта халыым диэн ааттанара. НМВ ССРСИ
Кыыһа эргэ барбытыгар, кыыһын атыытын биир аты халыым ылбыт. Күндэ
тюрк. садыг, сатыг

даҕ., эрг
1. Кыра, оччо улахана суох. ☉ Небольшой, незначительный
Суон сулуубунан Суккунан ылбыт Суһуохтааҕым диэҥҥин, Суомах даа суолларга Сулуйа сылдьыаҥ ээ... А. Софронов
Бу таас булгунньах Суор кыыл тумсун Субуруччу туппут курдук Суомах соҕус Тумус таас Тумустаан үөскээбит сирин Сотон ааһар сир буолбут. Д. Говоров
2. Дьадаҥы, тиийиммэт. ☉ Бедный, малоимущий
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ... Өксөкүлээх Өлөксөй
Былыт кыыһын Быһа кыйдаан ылан Дьиэрэҥкэйдэтэн, дьэһиэкэйдэтэн, Суомах дьоммун соһутаары Сорунан суламмытым. А. Софронов
ср. с.-юг. джомак ‘палка, посох’

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’

1. аат. Туох эмэ түүрэ сууламмыта, эрийиллибитэ, биитэр бааллыбыта. ☉ Связка, небольшая охапка чего-л., свёрток, тюк
   Оҕонньор …… уһун гына тыырталаабыт мастарын түрбэтин муннукка илдьэн уурбута. Далан
   Сиидэркэ сотору буолаат, сибэкки ойуулаах сиидэс чараас түрбэтин кыбынан таҕыста. И. Гоголев
   Биэрэр сулуулара түөрт уоннуу гына-гына баайыллыбыт: үс түрбэ саарба, уон икки саһыл, сэттэ быыдара тириитэ. В. Санги (тылб.)
2. даҕ. суолт. Түүрэ сууламмыт, эрийиллибит биитэр бааллыбыт. ☉ Смотанный или связанный
   Түрбэ туоһу уматан баран, ох төбөтүгэр хатаан, кураахтаах саанан ыппыта. Саха сэһ. I
   Түрбэ быа, өйүөлээх матаҕа, таҥас, быа-туһах, уулаах иһит тиэнэллэр. ХКК
   Дьааһыгы аспыппытыгар, түрбэ обуойдар сыталлар этэ. ТВ ОСКОСС
   ср. др.-тюрк. түркэк, уйг. түртэк ‘узел, свёрток’, тув. дүргек ‘моток’

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’