Якутские буквы:

Якутский → Русский

суолдьут

следопыт; үчүгэй суолдьутбастыҥ булчут хороший следопыт — лучший охотник.

Якутский → Якутский

суолдьут

аат.
1. Булду суоллаан эккирэтэр эбэтэр суолга сирдиир дьоҕурдаах ким-туох эмэ. Кто-л., выслеживающий зверя по следам или опытный в распознавании пути, следопыт
Суолдьуттарынан сытыы буолуохтара диэн, Сур бөрөлөрүн суксурутта. Нор. ырыаһ. Суолдьут ыттар, сүүрүк табалар, дьэллик кулуттар киниэхэ бааллар. Болот Боотур. Билигин ыттар араас боруодалара баар буоллулар: харабыллар, булчуттар, көлүүр ыттара, суолдьуттар, тэллэх ыттара о. д. а. ББЕ З
2. Тугу эмэ көрдүүрүнэн дьарыктанар, көрдөөн булар киһи. Тот, кто занимается поисками, разведкой чего-л. (напр., месторождений полезных ископаемых)
Геолог — таас суолдьута. И. Данилов
Муннуларыгар сыттаах курдук ол мындыр сонордьуттар, булугас суолдьуттар [геологтар] хорҕолдьун бу манна хорҕойдо диэн быһаччы ыйан биэрэллэр. С. Федотов
Кыһыл суолдьут истор. — урукку ааспыты, өлбүт буойуннары көрдөһөр-ирдэһэр чинчиһит. Тот, кто занимается поисками следов прошедших событий, героев прошлого и т. д., следопыт
Прокопий Иванович бэйэтин кыһыл суолдьутунан ааттанара уонна, кырдьык, архыыпка үлэлии сылдьан, элбэх байыаннай мемуардары ааҕан уонна араас дьону кытта суруйсан, урут биллэ илиги элбэҕи билбитэ, арылла илиги элбэҕи арыйбыта. «Кыым»
Кыһыл суолдьуттар үлэлэрэ сэрии инбэлииттэригэр уонна сэриигэ өлбүт буойуннар кэргэттэригэр көмөлөһүү, өлбүт саллааттар уҥуохтарын көрүү-истии этэ. «Кыым»
Суолдьут сулус — ким-туох эмэ сайдар хайысхатын быһаарар, ыйан биэрэр ким-туох эмэ. Путеводная звезда
Галя, эн үлэ киһитэҕин. Үлэ киһитэ — чулуу герой, бастыҥ майаак, суолдьут сулус. БТУоТ
Хараҥаҕа хаайтардахха Киирбэт күн буолан тыгар, Туманнаахха муннахха Суолдьут сулус буолан кыыһар — Чулуу доҕор сүрэҕэ, Доҕор ыраас сүрэҕэ. И. Гоголев
Чэ, кытаатыҥ, ырыаҕыт курдук, эһиэхэ умнуллубат онус кылааскыт суолдьут сулус буоллун. В. Протодьяконов


Еще переводы:

следопыт

следопыт (Русский → Якутский)

м. суолдьут.

суксурут

суксурут (Якутский → Якутский)

суксуруй диэнтэн дьаһ
туһ. Суолдьуттарынан сытыы буолуохтара — диэн, Сур бөрөлөрүн суксурутта, Сылдьалларынан Сыыдам буолуохтара — диэн, Сытыы тиистээх Тиигирдэрин тилийтэлээтэ. Нор. ырыаһ.

боҕурҕаа

боҕурҕаа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт. Тохтуу-тохтуу «бох-бох» диирдии бүтэҥитик үр. Лаять приглушенно, издавая отрывистые звуки. Таһырдьа ыт боҕурҕаата
Баайыллан сытар ыт тугуттары көрөн үрэн боҕурҕаабыта. «Кыым»
Суолдьут кэлин атахтарыгар олоро биэрбитэ уонна үрэн боҕурҕаабытынан сыарҕалаах киһини туора тардан таһаарбыта. С. Тумат

тыыкыба

тыыкыба (Якутский → Якутский)

аат. Улахан төгүрүк биитэр ньолбуһах быһыылаах астаах бахчевай оҕуруот үүнээйитэ уонна ол үүнээйи аһа. Огородное бахчевое растение с большими круглыми или овальными съедобными плодами, а также плод этого растения, тыква
Күрүөҕэ тоһоҕолор икки ардыларыгар тыыкыба эриллэн, араҕас сибэккилэрин төбөтүнэн дьэрэкээнниир. М. Шолохов (тылб.)
Суолдьут кымньыы ылан баран куулга тиийэн саппыкытын тумсунан тэптэ: «Ю-ю, ыл тыыкыбабытын үөһэ диэки эргит эрэ». П. Бляхин (тылб.)

ньылапастаа

ньылапастаа (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт., кэпс.
1. Тылгын уһата-уһата кими-тугу эмэ сымнаҕастык салаан ньалыбырат (хол., ыт). Ласково облизывать когочто-л. (о собаке)
Суолдьут иччититтэн мүччү көтөн тураат, эккэлээн тула сүүрэкэлээтэ, ааттаһардыы, уоскутардыы илиититтэн, сирэйиттэн салаан ньылапастаата. «ХС»
2. көсп. Бэрт буола сатаан, кими эмэ тула көтө сырыт. Угодливо, заискивающе вертеться вокруг кого-л. «Оо, баһаалыста, мэһэйдээбэппин, мэһэйдээбэппин», — диэн ньылапастыы түһээт, Эркэлээн кэннинэн хаамта, аанын сэрэниин-сэрэнэн аһан тахсан барда. М. Ефимов

түөһэй

түөһэй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Олус кырдьан оҕоҕор түһэн хаал, тугу да гынаргын быһааран өйдөөбөт буол. Выжить из ума, впадать в старческое слабоумие, в детство
Түлэһийэ түөһэйбит, Кыйыһыйа кырдьыбыт. Күннүк Уурастыырап. «Кырдьыбыппын, түөһэйбиппин, бүппүппүн...» — Огдоо үөһэ тыынна. С. Дадаскинов
Суолдьут [ыт аата] түөһэйбит, балаакка эрэ иччитэ буолаахтаабыт. Я. Семёнов
2. кэпс. Тугу эмэ улаханнык алҕаһаа, сыыһа оҥор. Совершить большую ошибку по недомыслию, сглупить
[Күлүк:] Кэбиһиҥ, түөһэйимэҥ, туох буоллаххытый? А. Софронов
Сеня, эн түөһэйдиҥ дуо? Н. Лугинов
ср. эвенк. тоха-мии ‘сойти с ума’

булугас

булугас (Якутский → Якутский)

даҕ. Тугу эмэ көрдөөн буларга ордук дьоҕурдаах. Легко обнаруживающий разыскиваемое, способный на поиски, розыски. Эн булугас киһи тэллэйдээ, мин отоннуом
Муннуларыгар сыттаах курдук ол мындыр сонордьуттар, булугас суолдьуттар [геологтар] хорҕолдьун бу манна хорҕойдо диэн быһаччы ыйан биэрэллэр. С. Федотов
Өй диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: туох эмэ быһаарыллар, табыллар сүбэтин дөбөҥнүк булумтуо, сытыы. В сочетании со словом өй ‘ум’: способный быстро находить удачное решение чего-л., сметливый, острый. Булугас өй
Андрей Стоянович …… көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Хобороос айылҕаттан олус булугас өйдөөх. И. Гоголев

сүөдэй

сүөдэй (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Чуолкайа суох үрдүк уонна улахан күлүк буолан көһүн. Возвышаться большой неясной тенью
Ол туран, сытыы харахтааҕа Ааныс уҥа талах быыһыгар туох эрэ хара сүөдэйэн турарын көрдө. Н. Заболоцкай
Ата олбуор иһигэр туох эрэ сүөдэйэн турарыттан сиргэнэн, туорамаары садьыалаамахтаан ылла. «ХС»
Суол кытыытыгар хас да салаалаах кэрэх мас сүөдэйэн турар. П. Ламутскай (тылб.)
2. Барыларыттан үрдээн, улаатан көһүн (уһун хатыҥыр киһини этэргэ). Возвышаться над всеми (о высокой, долговязой фигуре кого-л.)
«Мин этиим эрэ», – чэгиэн куоластаах сула киһи дьон ортотугар сүөдэйэн турда. Н. Габышев
[Суолдьут] сыарҕа кэннигэр аа-дьуо сүөдэйэн турара көһүннэ. Я. Семёнов
ср. туркм. сөведеҥ ‘рослый и неуклюжий’, бур. һүдэрлэ ‘заслонять свет’

биэс

биэс (Якутский → Якутский)

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
5 ахсаан кэриҥэ. Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
Үйэ аҥаара. Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

сирдээ

сирдээ (Якутский → Якутский)

I
туохт. Өлүү сирдэ биэр, сирдэ анаа. Наделять землёй, выделить земельный участок
Сирэ-уота суох дьону сирдииргэ кэпсэтии буолла. Амма Аччыгыйа
Эһигини сирдиибит диэн кими өлөрөн аччарыһабыт? Суорун Омоллоон
Биһиэхэ хамнаска сылдьар дьоннору …… баҕас сир үчүгэйигэр сирдээ инилэр. Күндэ
Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] — киһи хараҕын далыттан сүтэн хаалла, киһи булбат курдук мэлис гынна. соотв. как сквозь землю провалиться
Куоҕаһа буоллаҕына сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэккэ хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлааннаан көттөххүнэ атаххыттан тутуом, сирдээн тимирдэххинэ баттаххыттан харбыам. «ХС». Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] — олус саатта, кыбыһынна, саатан барыах-кэлиэх сирин булбата. соотв. готов сквозь землю провалиться
Киргиэлэй хотун элэктээн эппитин билэн саатыттан сирдээн эрэ тимирбэтэҕэ. Болот Боотур
Кыбыстаммын, кыыс истиэ диэммин, сирдээн эрэ тимирбэтим. Р. Баҕатаайыскай
«Үнүргүбүн биллэхтэрэ, Үлүгэрим эбит…» — диэн, Сирдээн эрэ тимирбэккэ, Сэбиэттэргэ тиийбитэ. Күннүк Уурастыырап
II
туохт.
1. Кими эмэ кытта суолун көрдөрөн бииргэ барсыс. Быть чьим-л. провожатым, проводником, провожать кого-л. куда-л. Таал-таал эмээхсин сирдээн, иккиэн субуруһан көлүйэ күөлгэ киирэллэр
Саха фольк. Лааппылара ханан баарый?.. Сирдээ! Н. Якутскай
Миша дьэ мантан антах Наташатын сирдээн илдьиэхтээҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көрбөт киһиэхэ сирдьит буол. Быть поводырём незрячему
Эмээхсини биир чороччу улаатан эрэр кыыс, тайаҕын төбөтүттэн тутан, сирдээн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах кыысчаан сылдьан хараҕа суох Харытыайы сирдиирим. В. Гаврильева
Инникилээ, инники баран атыттары батыһыннар (кыыллары этэргэ). Быть вожаком (напр., стаи)
Кырынаас …… лааскай саҕа буолбут оҕолорун сирдээн, баран иһэр. Н. Заболоцкай
Үөр бөрөҕө сирдиир булчут бөрө баар буолааччы. Р. Кулаковскай
2. көсп., кин. Кимиэхэ-туохха эмэ ыйар суолдьут буол, эркээйи буол. Указывать направление кому-чему-л., быть путеводной звездой
Миигин силлиэҕэ сирдээтэ Романтика чаҕыла. С. Данилов
Григоряны манна бэйэтин талааннаах идэтэ — муусуката сирдээн аҕалбыта. Суорун Омоллоон
Көмүс чуораан чугдаана Күлүктэммэт сырдыкка сирдиэҕэ! С. Васильев