сүөдэс гын = момент.-однокр. от сүөдэй = 1) вдруг возникнуть смутной тенью; 2) вдруг замаячить—о долговязой неуклюжей фигуре.

сүөдэй диэнтэн субул
көстүү. [Ньургун Боотур] Икки тиҥилэҕинэн Иэнин таһынан, Икки тобугунан Күөн түөһүн Күбүргэччи охсунан, Сүүрэн-көтөн Сүөдэгэлдьийэн иһэн, Алгыс алҕаан Айдаарбыт эбит. П. Ойуунускай

туохт. Көнтөрүк, көһүүн хамсаныылары оҥор (сүөдэйбит киһини этэргэ). ☉ Делать неуклюжие, неловкие движения (о долговязом человеке)
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай

тиис I диэнтэн хай
аата. Бэл, муста-муста, туристаан тииһии баар. Н. Габышев
Кылбар-халбар Көрүү, тииһии, Күлүк сүөдэй, Көкөт киһи. В. Башарин

сүөдэй диэнтэн арыт
көстүү. Онон мин эйигиттэн көрдөһөбүн, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэ турабын, үс бараа хара күлүккэр үҥэн сүөдэлдьийэ турабын! Ньургун Боотур
Үс бараа-хара күлүккэр Үҥэн-сүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин, Сөбүлүүргүн-сөбүлээбэккин Биллэрэ тардыый! П. Ойуунускай

сүөдэй диэнтэн холб. туһ. Уолаттаар, утуйуҥ. Мээнэ сүөдэһэн олорумаҥ
□ Бартыһааннар бастаан утаа, тугу да саҥарбакка, бүдүк-бадык сырдатыллыбыт дьиэ иһигэр, күлүк курдук сүөдэһэн олордулар. Эрилик Эристиин
Бырааттыылар им-дьим сүөдэһэн олордулар. М. Доҕордуурап

даҕ. Уҥуоҕунан үрдүк гынан баран этиргэнэ, көстөр улахан быччыҥнара суох. ☉ Высокий, худощавый, с неразвитой мускулатурой
Хостон биир синньигэс сирэйдээх, үрдүк уҥуохтаах сула киһи тахсан кэллэ. Болот Боотур
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
«Мин этиим эрэ», — чэгиэн куоластаах сула киһи дьон ортотугар сүөдэйэн турда. «ХС»

сүөдэй диэнтэн субул
көстүү. Хабыычалаах Арамаан салгыбакка түһэр ардаҕы аннынан иччитэх уулусса ортотугар киирэн, сулбу-халбы хааман сүөдэкэчийбиттэрэ. П. Аввакумов
Кыыла турбут, кыдьыга тиллибит кыргыс бухатыыра, хааны көрөн хараҕа дьиримнээн, харсыттан тахсан, хамсыыры-куотары хампарыта дайбаан, сүөдэкэчийэн, буолан-хаалан бурҕачыйан барбыт. Г. Колесов

сүөдэй диэнтэн көстө түһүү. Уол иннигэр туох эрэ сүөдэс гынна
□ Мас быыһынан модьу атах кэлэн сүөдэс гына түһэр. Күндэ
Хамначчыт уол сэрэнэ-сэрэнэ, халҕаны аппатаатын кытта ким эрэ дьиэҕэ сүөдэс гына түстэ. И. Гоголев
Күтүөт тоһун ылбыт киһи быһыытынан, чоҕун тиэйэ сүөдэс гынан хаалбыта. В. Титов

аат. Убаҕас үрдүгэр тахсар салгын эбэтэр ханнык эмэ газ хабахтара. ☉ Пена
Оргуйа турар миин күүгэнэ.  Үрүҥ күүгэн күппээрис-тунаарыс буолла, ирим-дьирим өрө оргуйда. П. Ойуунускай. Мотуордаах оҥочо Күндэлини икки аҥыы тэлэ сүүрэн иһэр, оҥочо тумсугар үрүҥ күүгэн өрүкүйэр. Л. Попов
Сүөдэйбит улахан оһоххо икки обургу соҕус солуурга эт буһан үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтанар. Н. Якутскай
Үөһэттэн көрдөххө, уу күүгэнэ ахса биллибэт үрүҥ холууп үөрүгэр маарынныыр. «ХС»
♦ Күүгэн айах кэпс. — омуннаан, күүрдэн кэпсиир киһи. ☉ соотв. с пеной у рта. Тыҥатын күүгэнэ баранна — наһаа түргэнник сүүрэн, олус аҕылаата; олус саҥаран сылайда. ☉ Выдыхаться, уставать (напр., от бега, от длинной речи; букв. пена его легких кончилась)
Тыҥам күүгэнэ бараныар диэри кэпсээтим.  Хабытчаарап сыыры дабайа бырдааттанарыгар, тыҥатын күүгэнэ баранар. Е. Неймохов
Барахсан тыҥатын күүгэнэ баранан ситтэрдэҕэ. В. Иванов
Степа ийэ-хара көлөһүнэ тоҕо түһэн таҥаһа этигэр хам сыстан хаалыар, тыҥатын күүгэнэ баранан, мэктиэтигэр, айаҕын иһэ симэһин амтаннаныар диэри сүүрэр. «ХС»
ср. бур. хөөһэн ‘пена’