туохт.
1. Чиҥээн, дьиппинийэн аллара түс, намтаа, кыччаа. ☉ Уплотняясь, осесть, уменьшиться в объёме
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Сиилэс ортото кытыытынааҕар куруутун күүскэ суоллан түһэр, ол иһин томточчу угуллара наадалаах. САС
Халыҥ хаар үрдэ бөһүйэн күнтэн күн суоллан, намтаан иһэр. «ХС»
2. Этиҥ ыанан дьүдьэйбит, кыччаабыт көрүҥнэн. ☉ Усыхать, терять в весе (о человеке)
Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбыраан этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт, мыччыстыбыт. Болот Боотур
Урут киппэллэн түһэн модьу да этэ! Билигин суоллубукка дылы буолбут. Н. Лугинов
Өлүк суолла хаппыт төбөтүн анныгар бэчээттэммит мэлииппэни уурбуттара, муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. уол I
ср. ДТС сол ‘уменьшаться, убывать; исчезать’

аат.
1. Анал аат (үксүгэр киһиэхэ туһаайан, аатын ханныгын баҕарар араарбакка этэргэ). ☉ Личное имя (обычно понимается обобщенно или безотносительно к фамилии, отчеству, прозвищу)
Тукаам, эн бэйэҥ хайа диэки оҕоҕунуй? Аатыҥсуолуҥ кимий? Амма Аччыгыйа
[Ньургуһун Ньукулай:] Туох бөрүкү билэрдээх буолуомуй, сити да киһини хаадьаа көрөр этим, аатын-суолун умнан да кээспиппин, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Эн уҥуоххар аатыҥ-суолуҥ суруллубатар даҕаны, эн умнуллубат уруйдаах уҥуоҕуҥ үрдүгэр кыырыктаах кынчаал өргөһө кылбайан умайа күлүмнүүр. П. Ойуунускай
2. Киэҥник биллии, сураҕырыы, албан аатырыы. ☉ Громкая слава, широкая известность
Ааты-суолу биир тэҥинэн Үллэстэбит биһи бары. С. Данилов
Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атах-илии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
3. Бочуот, чиэс, ытыктабыл. ☉ Почет, честь, уважение; репутация. Таптал баай хоту, аат-суол да хоту буолбат (өс ном.)
♦ Аата-суола алдьанна көр аата алдьанна
Киһилии аатыҥсуолуҥ алдьанара, үтүө, сырдык ыраҥ бүтүннүүтэ хара дьуоҕаҕа тимирчи тэпсиллэрэ, кэскилиҥ, эрэмньиҥ букатыннаахтык эстэрэ — бу баар эбит саамай ынырык, саамай алдьархайдаах. Софр. Данилов
Аатыҥ-суолуҥ алдьана илигинэ, Ол балтыгын ойоҕум оннугар Ойох кулу! П. Ойуунускай
Аат-суол былдьас көр аат былдьас. Кини убайа Бүөтүккэ аҥаардастыы аатырарын сөбүлээбэт, аат-суол былдьаһар. «ХС»
Биһиги аны бэркэлээтэҕинэ икки-үс сыл барыахпыт, омуннаатахха уон сыл олоруохпут. Дьэ оннук дьону кытта аатсуол былдьаһа сатыыр сөп буолуо дуо. Р. Кулаковскай
Аат-суол ыыт көр аат ыыт. «Күүскүнэн баран хаалан бараҥҥын аат-суол ыыта сылдьарыҥ сыыһа буолуо», — диэн ньымааттыы хаалла, күүлэҕэ өйөнөн туран, Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
Соруйан аатсуол ыытан, куоталаһан эрдэхтэрэ. Түөрт сүүс киһини ыҥырбыттар [урууга]. «Кыым»
Аатын-суолун алдьат көр аатын алдьат. [Өрүүскэ:] Холкуос ситэ атаҕар тура илигинэ бу маннык дьоннору киллэрэн холкуос аатын-суолун алдьатар диэн туох баҕайытай? Күндэ
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах синньигэс балаһа сир. ☉ Дорога, путь, трасса. Улахан суол. Аспаал суол. Ыллык суол
□ Ленскэйгэ диэри аптамабыыл сылдьар суола баар буола охсубут. И. Данилов
Омоох суолунан иккилии таба көлүллүбүт түөрт наарта субуһан иһэллэр. Н. Габышев
Омоох суол, көнө, айан суола, ыллык суол... Син эмиэ суол арааһын кэриэтэ, дьон олоҕо араас, майгыннаспат, тус-туспа суол... В. Гаврильева
△ Уунан, салгынынан сылдьар, айанныыр сир, миэстэ. ☉ Водный, воздушный путь. Быйыл уу суола эрдэ аһылынна
□ Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
2. Айан, сырыы. ☉ Поездка, пребывание в пути
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан, суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Ити курдук олох, охсуһуу туһунан кэпсэтэ-кэпсэтэ доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хааллылар. М. Доҕордуурап
Кинилэр суолларын ортолоотулар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха о д. а.) ойууланан хаалар ойуу. ☉ Отпечаток, след
Кини түстэ да — хайыһар суолугар иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Боруу саҕатыгар тиийбитим, кумахха улахан тайах саҥардыытааҕы суола олорон хаалбыт. Т. Сметанин
Нөҥүө күнүгэр аһаан-сиэн, таҥаспытын, ол-бу малбытын хомунан эһэм суолун устун бардыбыт. Н. Тарабукин (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ хаалбыт бэлиэтэ, чинчитэ. ☉ Признак, след чего-л.
Эх, Мишка, Мишка. Тугу оҥостон эрэриҥ буолла? Тоҕо эрэ дьүһүҥҥэр дьол сылдьыбыт да суола суох. Н. Лугинов
Дьиҥэр историяҕа олох да суола суох хаалыах киһини Распе …… үйэтиппит. ФЕВ ДьС
5. Биир туспа туох эмэ көстүү, буолуу. ☉ Действительное, вполне реальное событие, явление, дело
Ол эрээри кырдьаҕас Даарыйа саамай таптыыр суола — остуоруйа. Амма Аччыгыйа
Дьэ, үөрүүлээх суол доҕоор! Н. Неустроев
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
«Хотуой, бэҕэһээ Талкы оҕонньордоох диэки сылдьан сүрдээх суолу истэн кэллим», — диэтэ. Күндэ
6. Туспа көрүҥ. ☉ Отдельный вид, разновидность
Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох — дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох — дьабдьыгырас уонна собулҕаны тоҥсуйар суорга дылы, собону көхсүттэн сиир. Амма Аччыгыйа
Аттыгар, күөх тыаҕа, Араас суол чыычаахтар, Көҥүлү хоһуйан, Көҥүлү туойдулар. Күннүк Уурастыырап
Сарсыныгар Миитэрэй Мотуруонаҕа лааппыттан икки суол ырбаахы таҥаһын …… ылан кэлбитэ. Н. Түгүнүүрэп
7. көсп. Киһи туохха эмэ тугунан, хайдах гынан, тиийэрэ; тугу гынан ситиһэрэ. ☉ Путь, стезя; способ достижения чего-л.
Үлэ — үөрүү, үлэ — дьол, Үлэ — үүнэр, сайдар суол. Эллэй
Биһиги таба суолга турар эбиппит. И. Федосеев
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
Былаас, балаһыанньа «минньигэһэ» Туоскуну абылыыр. Туоскун карьера оҥостуу суолугар үктэнэр. «ХС»
8. көсп. Киһи бүтүн олоҕун эбэтэр ханна эмэ сылдьарын устатыгар тугу оҥорбута, оҥороро. ☉ Жизненный путь; направление деятельности
Олох суола оруоса сибэккинэн тэлгэммэтэх диэбиккэ дылы, кини элбэх эриирдээх-мускуурдаах олоҕу олорон ааспыт. Ф. Софронов
Елена Иннокентьевна көнө суолга таһаарбыт дьоно олус элбэхтэр. «Кыым»
Онтон үтүөрэн тахсаат, бойобуой суолун танковай биригээдэтин кытта кыайыыга тиийэ салҕаабыта. «Кыым»
♦ Суола сойбут (тоҥмут) — 1) суох буолбут, мэлийбит. ☉ соотв. и след простыл
Көрбүтүм, хайыы-үйэ суоллара тоҥмут! И. Данилов
Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит. «ХС»
Мин таһырдьа ыстанан тахсыбытым да, уолаттар суоллара хайыы-үйэҕэ сойбут этэ. С. Сарыг-оол (тылб.); 2) өлбүт. ☉ Умер, скончался
Аныаха дылы тыыннаах үһүө. Суола тоҥно ини. А. Сыромятникова
Таҥхай Баһылай иһигэр көөнньөрбүт өһүөнүн аны аһаҕастык этэн сааммыт, суола сойбут Сэмэҥҥэ сытыы быһаҕын кыыныттан таһааран кылбаҥната-кылбаҥната кыбдьыгыраамахтаабыт. «ХС». Суолбут икки аҥыы — өйбүт-санаабыт олох тус-туһунан, бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүтүн табыллыбат диэн этии. ☉ Разойтись во взглядах, обнаружить полное несогласие в чм-л. (букв. у нас разные дороги)
[Михаил — Николайга:] Бар! Киэр бар! Аны эн миэхэ наадаҥ суох, киэр бар, эн биһикки суолбут икки аҥыы! С. Ефремов
Суолгун көннөр көр көннөр. Чэ, оччоҕо билигин Чаҕыл Иванович биһикки суолбутун көннөрө турдахпыт. «ХС»
Чэ, туох буолуой, ол чөҥөчөк үрдүгэр сынньана түһүллүө уонна суолу көннөрүллүө. «Кыым». Суолгун сабын — буруйданар, түбэһэр дьыалаҕыттан куотунан, ону кэрэһэлиир тугу эмэ суох гын эбэтэр тугу эмэ толук аҕал. ☉ соотв. заметать следы
Деомид Бакланов …… биир киһини булбутун, ол киһи тыынынан бэйэтин суолун саптынаары гынарын кэпсээн биэрэр. Н. Якутскай
Ол гынан киһилии бырастыылаһан, миигин бэлэҕинэн симиир, көрдүҥ дуо? Харчынан! Суолун сабыннаҕын көр эрэ! И. Чаҕылҕан. Суолла ас (арый, солоо, үктээ) — туох эмэ саҥаны төрүттээ, саҕалаа. ☉ Быть основателем, зачинателем чего-л. (букв. открыть дорогу)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. В. Кейметинов, А. Кривошапкин литература киэҥ толоонугар тус бэйэлэрэ суол үктээн киирдилэр, айымньыларын бэчээттэттилэр. АНТ ДьҮС
Уруй дуу, саха кыыһа! Уруй, ылбыт уордьаҥҥар: Хаһан да күндү буолаллар Суол аһар бастакылар. «ХС». Суолла биэр — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар мэһэйдэһимэ, туора турума. ☉ Не мешать кому-л. что-л. делать
Суолун (оннун) буллар көр буллар. Айан суолун тут көр айан. Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Күһүнүгэр Аркашалыын тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Ир (ириэнэх) суолун ирдээ, тоҥ (тор) суолун тордоо көр ир II. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Тоҥ суолбун тордонон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Кэ- тит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) көр кэтит. Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай
◊ Суол аана көр аан I
Суол аанынааҕы ороҥҥо Быргый ийэтэ Мааппа эмээхсин, ыалдьан өлөөрү ынчыктыыынчыктыы, хамсаабакка-имсээбэккэ, сээкэй эргэ нэк тыытырхайыгар сууланан көппөх тахсан сыппыта. Күндэ
Сыппа оҕонньор Халытарга олох маһын тура охсон биэрдэ, бэйэтэ суол ааныгар баар мас кыстыыр диэки сукуҥнаата. И. Никифоров
Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН. Суол туруута — кыһын өрүс, күөл мууһа үрдүнэн сылдьарга, айанныырга сөп буола тоҥуута. ☉ Достаточное промерзание рек, озёр для прокладки зимней ледовой дороги
Эн күһүн суол туруор диэри манна соҕотоҕун олорон эриэҥ этэ. Суол турдаҕына дьоҥҥун көһөрөр бырайыаһы, суточнайы, подьёмнайы барытын толору төлүөхпүт. Р. Кулаковскай
Суол турдаҕына кэлии-барыы элбиэҕэ, оччоҕо ааһааччылар үксүөхтэрэ. «ХС». Тиһэх суол — киһи өлөн ииҥҥэ киириитэ, көмүллүүтэ. ☉ соотв. последний путь (о похоронах)
Аны мантан инньэ тиһэх суолгар аттанаргар хомуннахха эрэ табыллыыһы. Н. Лугинов
Аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги оскуола бүтүннүүтэ …… тиһэх суолугар атаардыбыт. «ХС». Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллык суол. ☉ Железная дорога
Оччотооҕуга кинилэр тимир суолунан айаннаабыттар. Суорун Омоллоон
Уоран богуон анныгар кытаахтаһан, тимир суол устун Мундербегы көрдөөн Ташкент, Фергана куораттарга …… сылдьыбыта. Эрилик Эристиин. Сыарҕа суола — сыарҕа үчүгэйдик халтарыйар гына түспүт хаар, хаар суол. ☉ Санный путь
А.П. Серебровскай 1929 — 30 сыллардаах кыһын Алдаҥҥа сыарҕа суолунан тиийэн кэлэ сылдьыбыта. ЯАМ СД
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Ыраахтааҕы суола эргэр. — былыр сылга биирдэ харчынан ылыллар нолуок. ☉ Царская повинность
«Оттон ыраахтааҕы суолугар бу баар», — отуу ойоҕоһуттан тэрэпиискэҕэ сууламмыт биэс сүүстээх харчыны ылан көрдөрөр. Амма Аччыгыйа
Урут «ыраахтааҕы суолун харчыта» диэн сыллата аайы түһээн кэлэрэ. Н. Якутскай. ДТС йол, тюрк. йол, юл, ёл, чол, дьул

аат.
1. Айанныырга, сылдьыһарга аналлаах, онно сөптөөх сир (суол) уопсайынан барыта. ☉ Всякая дорога вообще, путь-дорога
[Бадин:] Эн дойду суолун-ииһин барытын билэр буоллаҕыҥ дии? С. Ефремов
Оччотооҕуга хара тыа, таас хайа быыһыгар саһан сыппыт Алдаҥҥа хайа даҕаны өттүнэн сылдьыһар суол-иис суоҕа. И. Никифоров
Дохсун самыыр түһэн, суол-иис улаханнык алдьаммыт этэ. «Кыым»
2. Туох эмэ сымнаҕаска (үктэннэххэ, хаамтахха, тайаннахха) ойууланан хаалар ойуу (суол элбэх буоллаҕына эбэтэр ким-туох киэнэ буолара чуолкайа, быһаарыыта суох буоллаҕына тут-лар). ☉ Множество отпечатков, следов, признаков пребывания кого-чего-л.
Хайыыүйэ Халыҥ сискэр Суол-иис бөҕө тыырыллыбыт, Сырыы бөҕө сырыырҕаабыт. С. Зверев
Оҕонньор суолу-ииһи көрөөрү төттөрү-таары тэпсэҥнээтэ, дьүүллээн-дьаабылаан тугу да араарбата. Болот Боотур
Табалар, тайахтар таптаан ньэкээрэллэр эбит: суол-иис баһаам. И. Данилов
3. көсп. Кимтэн-туохтан эмэ хаалар бэлиэлэр, чинчилэр. ☉ То, что остаётся после кого-л. или по прошествии чего-л., след
Олоххо туох да суолу-ииһи хаалларбатаҕын дьэ өйдүүр. А. Фёдоров
Үөрдүм, күндү доҕотторум, Үөрдүм олус эһигиттэн: Таах ааспатах олоҕум — Суол-иис хаалбыт кэннибиттэн. П. Тобуруокап
Биһиги кэпсиир түбэлтэбит буолбута сылтан орто да, буруй оҥоһуллубут суола-ииһэ өссө да оһо илик. «Кыым»

сыһ. Биирдиилээн, тус-туспа. ☉ По одному, каждый в отдельности
[Ньукуус:] Сири суол-суол гына үс көтүгүөрүйэлииллэр үһү. Күндэ
Атыылаһар аспытын суол-суол бэрэбиэркэлээн ылабыт. «ХС»
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр пуолка суол-суол тарҕанан оннун булбута. «ХС»

маршрутное транспортное средство

громкая слава; таптал баай хоту, аат-суол да хоту буолбат погов. любят не ради богатства и не ради громкой славы.

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.

уменьшаться (в объёме); хаар суолан эрэр снег тает.

n. road, path, way; аат-суол n. fame