туохт., истор. Үллэриллэр сири араас көтүгүөрүйэҕэ бөлөхтөө. ☉ Дробить надельные земли на разные категории
[Ньукуус:] Баайдар, кулаактар сирдэрин өртүктэри, бурдук сирдэри-майырдары ньылбы хастаан ылаллар үһү, ол гынан баран сири суол-суол гына үс көтүгүөрүйэлииллэр үһү. Күндэ

оччугуй диэнтэн аччат. Уоннаах эрдэххэ чалбыыр Оччугуйкаан көлүйэ Күҥҥэ күлүмнүү, сырдыы Сытар дии төгүрүйэн. Баал Хабырыыс
Улуу эбэм Өлүөнэ Оччугуйкаан кыысчаана — Мааны-мааны далбара, Манньыаттыыра эрээри, Суола, Суола үрэҕим, Сураҕырбыт эбиккин. Р. Баҕатаайыскай

м. маяк (уу суолугар суолу ыйар уоттаах башня).

м. бакен (уу суолугар суолу ыйар дьаакырдаах бэлиэ лоппунуок).

1. айаннаа диэнтэн бэй. туһ. Алта сүҥкэн муораны Ыллыы-ыллыы уҥуордаатым, Саха уола даҕаны Уорааннаах айаннанным. И. Гоголев
   Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
   2
   айаннаа диэнтэн атын. туһ. Икки үс биэрэстэ сир аҕыйах мүнүүтэ иһигэр айаннанан бүтэн, дьон суола суолтан туораан тахсыбытын көрөн, Бурхалей атын хантаччы тардан тохтотто. Эрилик Эристиин

көр эҕирий
Абабын-сатабын Арҕастаах баалларбын Төлүтэ тэбинээт, Төттөрү өҕүйдүм — Өрүтэ үллэҥнээт, Өҕүрүйэн ыллым. П. Ойуунускай
Силис уутун ситимнээн, Үрүйэ уутун өҕүрүйэн, Суллуур мууһу сууһартаан Суола, Суола үрэҕим Халаан буолан халыйда. С. Зверев
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэт- тэх — атын киһи эппитинэн сылдьар бэйэтэ туспа санаата суох киһи. ☉ Слабовольный, бесхарактерный, легко поддающийся влиянию человек (букв. вдохнёшь — он сюда, выдохнешь — он туда)
Тура-олоро дьороһойбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх, Сэбирдэхтээҕэр чэпчэки, Тыаллааҕар сытыы, Туппутун эрэ умнар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх киһи өрүү тиэтэйэ-саарайа эрэ сылдьыа. Р. Гамзатов (тылб.)

куорат суола (куорат транспора эрэ сылдьарыгар аналлаах, сатыы дьон сыльдар тротуардарыттан, тулалыыр тутуулартан анал быыһынан эбэтэр күөх олордуунан хаххаламмыт суол (суоллар).)

аат., эргэр. Айан суолугар суол дьоно тохтоон ааһарыгар аналлаах элбэх муннуктаах дьиэ. ☉ Многоугольный сруб на трактах, служащий для кратковременной остановки путников; постоялый двор
Эргэ сиҥнэриспит бабаарыналардаах Бахтай улууһа дьүдьэх дьүһүнүн суох гынан, саҥаттан саҥа дьиэлэринэн киэркэйбит. Эрилик Эристиин
Өрөөн, сылааларын таһаарар сирдэринэн хастыы да хонугу ааспыттарын кэннэ кэлэр дьаам бабаарыналара буолаллара. «ХС»
Верхоянскай – былыргы куорат. Кини бастакы мас бабаарыналара 1638 сыллаахха Дьааҥы өрүс хаҥас өттүгэр тутуллубуттара. П. Филиппов
△ Кырдьаҕас кэргэттэр олороллоругар анаан алта эбэтэр аҕыс муннуктаах, бэрэбинэлэри сытыары уурталаан тутуллубут сайылык дьиэ. ☉ Шести-восьмиугольное срубовое летнее помещение, предназначенное для почетных пожилых членов семьи
Александр Сергеев атыгар сээкэй малын тиэйэн кэлэн, эһэтин бабаарынатын таһыгар тохтоото. М. Доҕордуурап
Саҥаны истэн, утары бабаарынаттан Сабардамнар биир ыанньыксыттара Үчүгэй Өрүүнэ утары тахсан кэллэ. Болот Боотур. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. Саха фольк.
ср. русск. устар. пова ´рня ‘кухня’

туохт.
1. Убаҕаһы иһиттэн иһиккэ төттөрү-таары кутан булкуй. ☉ Перемешивать жидкость, переливая её из одного сосуда в другой. Кымыһы саамылаа. Үүтү саамылаа
□ Ханааллара суол-суол халҕаннардаах
Дьэ, ону аһан, сабан, ууну саамылаан, ол устун борохуоттары хайаны өрө даҕаны, таҥнары даҕаны уһуннараллар эбит. Суорун Омоллоон
Ууну тэриэлкэлээх биэдэрэҕэ төттөрү-таары саамылаан, тыаһын үрүйэ сүүрүгэр үтүгүннэрбитим. ЗМП Х
Прасковья Москарова дыргыйбыт сыттаах сылаас көөнньөрбөнү солуурдарга саамылыыр. «Кыым»
2. кэпс. Туохтары эмэ оннуларын төттөрү-таары уларыталаан уур, саҥалыы сааһылаа. ☉ Менять местами, переставлять что-л. Таһаҕастарын кыра өттүн бэрт өр саамылаан, улахан өттүн аллара уурталаан тиэйбитэ. «ХС»
Таһаҕаһы саамылыыр саҥа комплекстар үлэҕэ киллэриллиэхтэриттэн ыла үлэ оҥорумтуота лаппа улаатта. «Кыым»
Кини Ньургуннуун …… наадалаах малларын массыынаттан массыынаҕа саамылаатылар. Я. Козак (тылб.)
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ өйгөр сыымайдаан ырыт. ☉ Перебирать что-л. мысленно, в уме
Онтон туох буолбутун барытын саамылаан, ыараҥнатан көрө олордо. Н. Якутскай
[Хаһыакка тахсыбыт фельетоҥҥа] туох эппиэти биэриэхтээҕин өйүгэр хат-хат саамылыы, сааһылыы сылдьыбыта. М. Попов

I
1.
тур диэнтэн хай. аата. Микиитэ саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, туруу буолла. Амма Аччыгыйа
[Улаан] сарсыарда сылгылаппакка туруубар бэйэтэ аттыбар баар буолар. Н. Заболоцкай
2. түөлбэ. Табанан сылдьарга ырааҕы кэмнээһин: таба сынньалаҥын икки арда биир көс курдук. ☉ Привал, остановка (для отдыха оленей, примерно через 7-8 километров пути)
Аны биир туруунан Дьааҥы үрдүгэр тиийдэхпитинэ, кыылларга уолдьаһыахпыт. А. Софронов
Аны биир туруу холобурдаах хаалла. Сотору тиийиэхпит. С. Тумат
Аҕам хайбыт сиригэр тиийэрим аны биир туруу хааллаҕа. ИИА КК
♦ Туруу бараан (дьаҕыл) дойду көр дойду
Орто туруу дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Туруу бараан дойду тускуллаах олоҕун долгуттулар. Н. Түгүнүүрэп
Эһэ туймаарыйда, Туруу бараан дойдуга Туманимэн туналыйда. Т. Сметанин
◊ Күн туруута көр күн
Түүнү быһа айаннаан күн туруута алааспытыгар дьэ кэллибит. Өрө туруу көр өрө. Өрөбөлүүссүйэни утары өрө туруу буолбут. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ баанда хас өрө туруута барыта үлтү сынньыллан испитэ. А. Бэрияк
Петербурга декабристар ыраахтааҕы былааһын утары өрө туруулара буолбута. «ХС»
Өрүс туруута көр өрүс. Өрүс туруутун саҕана дойдубар кэлбитим. Суол туруута көр суол. Суол туруута от тиэйдилэр. Сыарҕа <суолун> туруута көр сыарҕа. Сыарҕа суолун туруута оҕонньор бултуу барбыта. Туруу бараан дьиэ көр дьиэ I. Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев
ср. др.-тюрк. турук ‘жилище, стоянка, местопребывание; пастбище’, алт. тура ‘дом, изба; город’
II
1. даҕ. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах, чэгиэн (киһи). ☉ Зрелый, физически здоровый (о человеке)
Баһымньы баатыр …… хара куударалаах астаах, туруу киһи. ПЭК ОНЛЯ I
2. аат суолт. Сааһын сиппит, эт-хаан өттүнэн кыахтаах киһи. ☉ Зрелый, физически здоровый человек
Дьон туруута, дьон чулуута үксэ сэриигэ барбыта. «ХС»