дьүһ. туохт. Биир тэҥник түргэнник, сыыдамнык туттанхаптан бар (үксүн көнө, үрдүк уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться, идти быстро и ровно (обычно о стройном, высоком человеке)
Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх, Сэбирдэхтээҕэр чэпчэки, Тыаллааҕар сытыы …… Куйааннаах куо мэтэрис Кыыс диэн буолар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Иссык-Куль» [теплоход], маҥан солко былаачыйатын дохсун баал сиигирдэриттэн сэрэммит курдук тумна соҕус туттан, дьороһуйан истэ. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар Лиза кыыс дьороһуйан, киэҥ саала ортотунан хаампыта көстөр курдук. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт.
1. Тугу эмэни кылааккайдаан, дэхсилээн ньалҕаарытан кэбис. ☉ Приглаживать, выравнивать что-л. Кини быраҕаттыыр раствора сымала курдук истиэнэҕэ сыстар
Ону дэхсилиир маһынан туора тардан, арыы курдук ньылҕарытан …… кэбиһэр. Н. Якутскай
Биэрэк кытыытыгар уу суйдаан ньылҕарыта салаабыт кумаҕа үөһээ өттө оллороот-боллороот буола түөрүллүбүт. МС Т
2. көсп. Ньуолбардык сатаан саҥар, кэпсэт. ☉ Сглаживать, смягчать (напр., сложную ситуацию)
Сүөдэр кинээс бу курдук үтүө тылынан ньылҕарытара, дьыаланы көннөрөргө туруммута саамай сөп санаа этэ. И. Никифоров
50-с сыллардааҕы быһыыны-майгыны ким эмэ умнуон, ньылҕарытыан иһин, билигин аны историяттан төттөрү өҕүрүйэн ылар кыахтара суох. Эрчимэн
«Мин чопчу эйигин оҥордоҕо диэбэппин гынан баран, дьон саҥаралларын иһин, тугунханныгын истээри ыйытабын ити», — Тэрэнтэй эмиэ ньылҕарытта. Д. Таас

туохт.
1. Айаххынан салгыны күүскэ тыынан ыл. ☉ Втянуть воздух в себя через рот, вдохнуть, сделать вдох ртом
Сымнаҕас окко тиэлийдэ, ахтылҕаннаах сирин илиитинэн имэрийдэ, от-мас сытын түөһүн муҥунан эҕирийдэ. И. Данилов
Кини сөрүүн салгыны түөһүн муҥунан эҕирийэн чэпчииргэ, дьэгдьийэргэ дылы буолла. П. Филиппов
Николай Семёнович кэбиниэтиттэн тахсаат, салгыны күүскэ эҕирийдэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. көсп. Дьалкыҥнаан, күүскэ балкыырданан үөс диэки илт, илдьэ бар (хол., өрүс долгуна). ☉ Затянуть вглубь, унести течением в воде
Кинини [байыаһы] өрүс баараҕай баппаҕайдарынан кууһан ылан, үөһүн диэки эҕирийэн кэбиспитэ. Софр. Данилов
Кэннибиттэн халҕаһа долгун кэлэн, атахпын өрө күөрэтэн, тааска сиспинэн тиэрэ быраҕар, онтон иһирдьэ муораҕа эҕирийэн киллэрэр. Н. Якутскай
Дьахтары муора иһирдьэ эҕирийэн ылла. Н. Габышев
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Эҕирийиэх икки ардыгар — олус түргэнник. ☉ соотв. в мгновение ока
Киһим тугу да хардарбата, эҕирийиэх икки ардыгар тохтуу түһэн, мин диэки кылап гына көрө-көрө, сүүһүгэр бычыгыраабыт көлөһүнүн туора-маары соттумахтаата. И. Никифоров
Эҕирийиэх икки ардыгар …… өйүн сүтэрэн ылбыта. «Кыым»
Эҕирийиэх түгэнигэр (түгэнэ) — эҕирийиэх икки ардыгар диэн курдук. Эҕирийиэх түгэнэ мотуоркабыт уунан туолла. Н. Абыйчанин
Эҕирийиэх түгэнигэр төбөтүгэр урукку умнуллубат күннэр күлүмнэһэн аастылар. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх иннинэ (бэтэрээ өттүнэ) көр эт I. Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ, Суос-соҕотохто тыас тыаһа Сур гына түстэ. П. Ойуунускай
Эҕирийиэх иннинэ Чурумчуку сордооҕу Тууйа, бобо тутаннар, Чороччу тула сыаптаатылар. Эллэй
[Чыычаах] Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн көппүтэ. Суорун Омоллоон
ср. кирг. эҥирэй ‘иметь раздутые ноздри (о человеке); петушиться’

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’

туохт.
1. Сылаас буол. ☉ Теплеть, становиться тёплым; нагреваться, согреваться
Мойот Аагалыын күөгүлүү олороллор. Өрүс долгуннара өҕүрүйбүт, уу үрдэ сылыйбыт. Т. Сметанин
Саас буолан күн сылыйан, хаар ууллан барда. П. Филиппов
Күндү кэммит эргийдэ, Күммүт уота сылыйда, Күөрэгэйдиир чыычаахпыт көтөн-дайан күөрэйдэ. А. Абаҕыыныскай
2. көсп., кэпс. Дууһалыын, сүрэхтиинбыардыын сылаанньый; сымнаа. ☉ Испытывать какое-л. тёплое чувство; теплеть душой, добреть
Маайыс …… үөрэн сүрэҕэ сылыйбыта да, өһүргэнэн этэ тарпыта да биллибэт, төбөтүн ньүрүччү туттан, сургуччу көрөн олорор. Амма Аччыгыйа
Халахай Аана үөлээннээҕин кытта өр сэһэргэһэн, сүрэҕэ-быара арыый сылыйда, эдэр сааһын, сэмэй бэйэтин өйдөөтө. М. Доҕордуурап
Эт-эппит сылыйдаҕын, сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй. Т. Сметанин
ср. тув. чылы ‘делаться тёплым, согреваться’, кум. йылы ‘тёплый’, ДТС йылы ‘согреваться’, алт. дьылы ‘греть, согревать’

аат.
1. Туох эмэ тас көстүүтэ, тас быһыыта-таһаата, көрүҥэ. ☉ Внешний вид чего-л., наружность, состояние
Дьокуускай куорат киэбэкиэлитэ тупсуоҕа, быһыыта-таһаата уларыйыаҕа. П. Ойуунускай
Бу дойду киэбин-киэлитин хамсаталлар, тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүүллэр. Суорун Омоллоон
Сир-халлаан киэбэкиэлитэ уларыйбыта. В. Протодьяконов
2. Киһи быһыыта-таһаата. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Саха тылыгар …… быһыыны-таһааны, киэби-киэлини көрдөрөр эпиитэт элбэх, холобур: мөлбөрдүүр, мөлбөрөҥнүүр …… эҥин диэннэр. Күндэ
[Баһылай төһө да кырыйдар] санна кэтирээн, түөһүн, илиитин быччыҥнара күүрэн-эриллэн, тэтиэнэх киһи киэбэ-киэлитэ баар диэтэҕиҥ. В. Гольдеров
3. Ким, туох эмэ дьүһүнэ-бодото. ☉ Внешний облик как проявление внутреннего состояния человека, животного
Айаммын тулуйумуна киэпкин-киэлигин хамнаттаргын эрэ, Уот байҕал өҕүрүйэн ылыаҕа — ону сэрэн-сэрбэн. Ньургун Боотур
Чаабый Натааһа киэбэ-киэлитэ уларыйан, ынырыктаах ыар дьүһүннэнэн, Маайа диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыыл кыыһыран киэбэ-киэлитэ уларыйбыт. Сирибуору батарыта тиҥилэхтиир. В. Бианки (тылб.)
◊ Киэбэ-киэлитэ биллибэт — улаҕата көстүбэт, муҥура суох. ☉ Бескрайний, не имеющий видимых пределов
Саха киэбэкиэлитэ биллибэт киэҥ дойдутун уһаты-туора айаннаабыт киһи. Амма Аччыгыйа
Кэтит нэлим илгэлээх, Киэбэкиэлитэ биллибэт, күөх солко тыа барахсан! Суорун Омоллоон
[Эр дьон] ыраах, киэбэ-киэлитэ биллибэт киэҥ тайҕа устун бултуу тарҕастылар. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Үрэх, өрүс биэрэктэрэ улаханнык кыарыыр, хапчааннанар сирэ, эрэйинэн ааһыллар хайа хапчаанын ыллыга. ☉ Труднопроходимое ущелье; тропинка в горном ущелье
   Айан суолугар кэтэһэ барбыт бандьыыт саллааттара үрэх сир буомугар тары сиэбит ыттыы титирэһэ олорбуттар. Амма Аччыгыйа
3. Ханнык эмэ хайааһын оҥоһулларын, буоларын бытаардар, тохтотор мэһэй, моһол, харгыс. ☉ Препятствие, преграда, помеха
   Ити иһин саха уола иннин диэки эрчимнээхтик барар; буомнары үлтү хаамар. Т. Сметанин
   Дорҕоонноох ырыатынан силлиэрэн, тыраахтар хонууга сир тиэрэр. Эдэр киһи Ыраах кыыһын ахтар. Таптыыр буол да, мэһэй, Буомнар суохтар. С. Тимофеев
   Киһи буомурбут кэмигэр Киһиргээн киэбирэн күлбүтүҥ Дуораана сүтүөҕүн иннигэр Ол буому эн бэйэҥ көрсүөҕүҥ. Айталын
4. Ыарыы ордук күүһүрэр, бэргиир кэмэ. ☉ Критический момент, пик (напр., болезни)
   Били ааттаах Степановкыт үтүө соҕус. Аны буомуттан ааһан, эрэл улаатта. Н. Лугинов
5. Туох эрэ буоларын битэ, билгэтэ, бэлиэтэ. ☉ Примета, предзнаменование, предвестие чего-л.
   Арах-ара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ куһаҕан буомнарым бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт.
7. Сылдьарга эрэйдээх, мэһэйдэрдээх; кыбычыын. ☉ Трудный, труднопроходимый; тесный, узкий
   Үрэх көҥүстээх өттүлэригэр сөптөөх буом сирдэри булаттаан, кыракый быстах быһыттары оҥортоон, аһартыахха наада. В. Яковлев
   Үллүк мууһун Өрө сүүрэн тураары Өрүс үс төгүл өҕүрүйдэ, Буом мууһун Булгу тэбэн бараары Бурбур тыынна. Т. Сметанин
   Туустаах үрдэ буом аартык Тумулугар бандьыыттар: «Ким да буоллун тутуҥ!» — диэн Киксэн, саһан сыппыттар. И. Петров
8. Олус элбэх, олус дэлэгэй, муҥура суох, хаарчаҕа суох элбэх (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Весьма обильный, бесконечно, неограниченно многочисленный (в отриц. предложениях)
   Буутунан ботуруон, саа сэбэ, Буома суох өйүө... Дьэ, үлүгэр! Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ тэнигир, килэгир күөлүгэр. Кутаа т. Саахымат ойуу Сатала суох тардыллан, Оһуор ойуу Буома суох охсуллан, Уйгу-быйаҥ Олус чиэрэс оргуйда. С. Зверев
   тюрк.-монг. бом, боом
   ◊ Буом кэм (дьахтар буом кэмэ, дьахтар буома) — дьахтар төрүүр сааһын ааһар кэмэ. ☉ Климактерий (климакс). Буом кэмигэр сылдьар дьахтар. Буом оһоҕос — синньигэс оһоҕос, аһыы оһоҕос. ☉ Тонкие кишки
   [Дьахтар киэлитин иһигэр] Уулаах улдьаа баһын саҕа Уоллаах-кыыс оҕо Куттаах сүрдэрэ Кутуллубут курдук Буом оһоҕоһун төрдүгэр Булдьугуруу тэппитинэн бардылар. П. Ойуунускай

I дуть; сөрүүн тыал үрэр дует прохладный ветер; тарбахтарын үрдэ он подул на свой пальцы; саба үр = задуть; чүмэчини саба үр = задуть свечу; үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх погов. выдохнешь— он туда, вдохнёшь—он сюда (говорится о бесхарактерном, слабовольном человеке).
II 1) лаять (о собаке); 2) перен. бран. ругаться, лаяться; тугу үрэҕин? что ты лаешься?
III скоблить, счищать (мездру с кожи); инчэҕэй тириини үр = скоблить сырую кожу.