сыһ. Төбөҕүн кыратык төҥкөччү туттубут курдук. ☉ Чуть наклонившись, немного опустив голову
Маайыс …… үөрэн сүрэҕэ сылыйбыта да, өһүргэнэн этэ тарпыта да биллибэт, төбөтүн ньүрүччү туттан, сургуччу көрөн олорор. Амма Аччыгыйа

сыһ. Туох эмэ бүтэр уһугунан суптуйарын, чулбуйарын курдук (тугу эмэ гын). ☉ Так, чтобы сужалось, заострялось к концу (сделать что-л.)
Кини ууһумсуйан олорон, хайыһар уһугун таһааран, чулбуччу быспытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Туруйа] Тумсун чулбуччу тутунна, Моонньун сургуччу бырахта. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Лоҥсойон көстөр, тө рдү т тэ н ы ла үрд үк, мод ьу; ула ха н (киһи муннун этиллэр). ☉ Большой, крупный, с высокой переносицей (о носе человека)
Чуу каар умса түһэн, сүүһүн аннынан сургуччу көрөн, лоҥсоҕор муннун убахтана олорбута. Л. Попов
Тоҕо эбитэ буолла, [Васин] улахан лоҥсоҕор муннун туппахтанна. Э. Соколов

даҕ., үрд. Сытыы уһуктаах (көтөр тумсун эбэтэр онно маарынныыры этэргэ). ☉ Острый, заострённый (о клюве птицы или о чём-л., схожем с ним)
[Сөмөлүөт] Сундулу маҥан тумсун Сургуччу тутта Дорҕоон салгыны Тохтообокко, чугуйбакка Тоҕохайа дьулуйда. Саха нар. ыр. III
Дьөрөҕөр сотолоох, Уһун моойдоох, сундулу тумустаах …… Туруйалыыр кыылларым. П. Ядрихинскай
Кини [хотой] арыт уһун сундулу тумустарын Оһох икки чанчыгар сытыылыыр. «ХС»

даҕ. Олус халыҥ буолан үөһэ сыҕаллыбыт курдук (киһи уоһун туһунан). ☉ Очень толстые, как бы вывернутые наружу (губы)
Эчи уоһа сыллаҕарын, эчи сыҥааҕын эттэрэ дуу, иҥиирдэрэ дуу босхотун, хас саҥардаҕын аайы туора-уһаты сүүрэлииллэр. И. Никифоров
Тишин …… сүүһүн аннынан сургуччу көрбүт сиэрэй харахтаах, үөһээ уоһа сыллаҕар. В. Осеева (тылб.)

сыһ. Тэйтэйэр курдук, өрө соҕус (ас, тут — хол., кутуруккун). ☉ Вверх, кверху, торчком (поднять что-л. мягкое, небольшое — напр., хвост)
Сорохтор таптал эрэйэн кутуруктарын тэйтэччи тутан, төбөлөрүн сургуччу анньан биэрэллэр. М. Доҕордуурап
[Чыычаах Кулун Куллустууру] Утары көрөн олорон, Кынатын сараччы тутта, Кутуругун тэйтэччи тутта. ТТИГ КХКК

баҕаналыы тэп (үктээ) – айаннаан (хааман) иһэн инники атахтаргынан тирэччи тэбинэн хамсаабакка турунан кэбис (үксүгэр ат туһунан). ☉ Резко останавливаться, крепко упершись передними ногами (обычно о лошади)
Ата оҕонньоруттан атыны билиммэт сүөһү эбит, баҕаналыы тэбинэн турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Мэндэ] тураҕас атахтарын баҕаналыы үктэнэн, төбөтүн сургуччу туппутунан иччитин илиитин-атаҕын кэтии турар. Р. Кулаковскай
Арай, биир аччаҕар муостаах кунан оҕус мин диэки көрүөҕүнэн көрөн баран, баҕаналыы тэбинэн турар. В. Ойуурускай

тыаһы үт. туохт. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, иһиллэр-иһиллибэт гына хоҥоруугунан саҥар. ☉ Недовольно, сердито ворчать себе под нос, говорить невнятно в нос
Киргиэлэй оргууй хараҕын аһан баран, көхсүн иһигэр ынчыктаата уонна тыла айаҕар баппатах курдук тугу эрэ хоҥсуотук кыҥынайда. Амма Аччыгыйа
Тугу тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
Кыыстара, Федя саппыкытын суола муостаҕа хаалбытыгар, кыыһыран кыҥынайда. А. Гайдар (тылб.)
△ Атын киһи истэригэр кыһалла барбакка эрэ, бэйэҕэр эрэ анаан, муннуҥ анныгар саҥар. ☉ Говорить себе под нос, разговаривая с самим собой
Чэлкэхтээҕинэн сургуччу көрбүт киэҥ харахтарынан ону-маны одуулаһа иһэн, быыстала суох тугу эрэ саҥаран кыҥынайар. Амма Аччыгыйа
Кини салбырҕас саадьаҕай оҕуһу ойоҕолуу олорон баран, …… бүтэҥи соҕустук ыллаан кыҥынайа иһэрэ. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Сылаас буол. ☉ Теплеть, становиться тёплым; нагреваться, согреваться
Мойот Аагалыын күөгүлүү олороллор. Өрүс долгуннара өҕүрүйбүт, уу үрдэ сылыйбыт. Т. Сметанин
Саас буолан күн сылыйан, хаар ууллан барда. П. Филиппов
Күндү кэммит эргийдэ, Күммүт уота сылыйда, Күөрэгэйдиир чыычаахпыт көтөн-дайан күөрэйдэ. А. Абаҕыыныскай
2. көсп., кэпс. Дууһалыын, сүрэхтиинбыардыын сылаанньый; сымнаа. ☉ Испытывать какое-л. тёплое чувство; теплеть душой, добреть
Маайыс …… үөрэн сүрэҕэ сылыйбыта да, өһүргэнэн этэ тарпыта да биллибэт, төбөтүн ньүрүччү туттан, сургуччу көрөн олорор. Амма Аччыгыйа
Халахай Аана үөлээннээҕин кытта өр сэһэргэһэн, сүрэҕэ-быара арыый сылыйда, эдэр сааһын, сэмэй бэйэтин өйдөөтө. М. Доҕордуурап
Эт-эппит сылыйдаҕын, сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй. Т. Сметанин
ср. тув. чылы ‘делаться тёплым, согреваться’, кум. йылы ‘тёплый’, ДТС йылы ‘согреваться’, алт. дьылы ‘греть, согревать’