с. сурдурҕааһын, сырдырҕааһын.

сыһ. Сардырҕаан-сурдурҕаан, сардырҕаччы-сурдурҕаччы тыаһаан. ☉ Издавая шаркающе-шуршащие или шуршаще-шелестящие звуки (напр., при ходьбе). Сардыр-сурдур хаамп
□ Мас эрдиилэр хамсаан сардыр-сурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиркэйдэ. И. Никифоров

сурдурҕаа диэн курдук
Дириҥ-дириҥник тыынан сурдурҕатта. Софр. Данилов
Күрэҥ баттахтаах, ачыкылаах кырдьыбыт сэбэрэлээх киһи суруйан сурдурҕатар. И. Бочкарёв
Ваня уол хайыһарын олбу-солбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап

сыһ., кэпс. Сурдурҕаан-сардырҕаан тыаһыыр, оннук тыастаахтык. ☉ Издавая шуршание, шорох
Ыанньыксыта туох да кыһалҕата суох муостаны сурдур-сардыр сотон субу тиийэн кэллэ. С. Федотов
Сүркүлээркэ маһы эрбээн сурдур-сардыр ыллаата. «ХС»

араллааннаа диэнтэн холб. туһ. Сотору сыарҕалар үүннэр-үүнэн, эргичийэн-кулахачыһан, кэнники ыт буолан араллааннаһан, үрэр маргыар саҥалара ньаргыспытынан кэлэр. Н. Заболоцкай
Хас уонунан сылларга кини [таас билиитэ] устун хаайыылаахтар хааман араллааннаспыттарай, башмактарынан сурдурҕаабыттарай! Ю. Чернов (тылб.)
[Киһи санаата] Тимир дьиэрэҥкэй үөрбэ буолан Аллараа дойдуга супту суйулаан киирэн Амырыын абааһылары кытта араллааннаһар. И. Гоголев

I
сурдурҕаа диэнтэн холб. туһ. Мичилийэ түһэн баран Ол оҕолор утуйаллар, Муннуларын тыастара Сурдурҕаһан бараллар. И. Гоголев
Баарсаҕа пассажир баһаам. Үөһэ-аллара хаамсан сурдурҕаһаллар. В. Гольдеров
II
даҕ. Быһыттаҕастык суугунуур, «сур-сур» гына тыаһыыр. ☉ Шуршащий, шаркающий, сопящий
Хаппыт сэбирдэх тыаһа диэн суп-сурдурҕас! Н. Якутскай
Тыына сурдурҕас, уҥуоҕа салҕалас. И. Данилов

туохт.
1. Кими-тугу эмэ туохха (тугунан) эмэ сөрөөн, иҥиннэрэн тут эбэтэр охтор, баттаа (үгүстүк урут сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Брать кого-что-л., заворачивая, поддевая чем-л., или ловить, сваливать путающегося (напр., ногами) в чем-л. (больше употр. в ф. деепр. на -ан). Убаҕас сүөһү киитин отунан бөрөөн ыраастыыбыт
2. кэпс. Туохха эмэ оччото суоҕу холбоо-илбээ, аттар; оннук аттаран оҥор. ☉ Соединять разное в одно не совсем добротное, составлять, создавать таким путем. Оту-маһы бөрөөн, отуу оҥоһуннубут
□ Суоҕу-баары бөрөөн, арааһы кэпсии сытан, утуйан сурдурҕаан хаалар. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Тугу эмэ сыралаһан (үлэлээн, үөрэнэн) бүтэр. ☉ Заканчивать, завершать что-л. долгими усилиями
Болдьоҕум үс гыммыт биирин син бөрөөтүм. С. Федотов
Чаҕылыыһап аата эрэ үчүгэй: Чап курдук институту да бөрөөтөр, Чаласпаайданан-чаласпаайданан баран, Чабычаҕыттан таһымнаабата. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп. Кыргыһыыга утарылаһааччыгын өлөр, тыынын быс. ☉ Уничтожать, одолевать противника в сражении. Эн, тыаны хаххаланан кэтэхтэринэн кэлэн, мөлтөх өттүлэрин бөрөөн көрөөр. Мин, атамааннарын аһайан, күн тахсар сириттэн утары киириэм. Саха фольк.

1. дьүһ. туохт.
2. Барбах аҕай, сүтэ-сүтэ кэриэтэ таҕыс (буруону этэргэ). ☉ Выходить, подниматься слабой струей (струями), вяло струиться (о дыме)
   Ураһа ураатыттан синньигэс буруо буккуруур. И. Гоголев
3. кэпс., көсп. Син туспа буруо таһааран (ыал, хаһаайыстыба буолан) олор (сүнньүнэн -ан сыһ. туохт. ф-гар олор туохт. кытта ситимнэһэн тут-лар). ☉ Иметь хотя и бедный, но свой собственный очаг, свое хозяйство (употр. в основном в ф. деепр. на -ан в сочет. с гл. олор ‘жить’)
   [Кээкэй] бэйэтэ биир да сүөһүтэ суох. Уҥа-хаҥас ыалларыттан үүт-хаар аһы асаһан, ыал буолан буккураан олорор. ҮҮА
   [СПТУ] холкуостан соччо сир-уот былдьаспакка, олохтоох ыаллар уһаайбаларын үтүрүйбэккэ-хабырыйбакка, им-дьим буккураан олорбута. Ф. Софронов
4. тыаһы үт. туохт. суолт. Холкутук аргыый сурдурҕаан иһилин (утуйа сытар киһи-сүөһү муннун тыаһын этэргэ). ☉ Быть тихим и спокойным (о ровном дыхании — подражание звуку, издаваемому спящим)
   Мааса …… улаҕа диэки эргиллэн, муннун тыаһа буккураабытынан барда. Р. Кулаковскай
   Сылайбыт киһи Даайыс, ынчыктаамахтаан эргийбэхтээн баран, хайыы-үйэҕэ мунна буккураабытынан барда. Н. Заболоцкай
   △ Утуйан холку-холкутук тыынан муннугун сурдурҕат (үксүгэр оҕону этиллэр). ☉ Тихо и спокойно сопеть носом во время сна (большей частью о ребенке)
   [Кыыча] кыра эрдэҕинэ …… ийэтин хоонньугар уу нуурал бэйэлээхтик утуйан буккураан хаалара. Софр. Данилов
   Оҕо эрэйдээх, дөйүр-дайыр тирии таҥаһыгар сууланан, утуйан буккуруур. Суорун Омоллоон
   [Кыра оҕото] иһэ топпута да, утуйан буккураан хаалбыта. И. Федосеев
   Атын дьахталлар бары сынньалаҥнык буккуруу сыттахтара, арай кини эрэ туохха эрэ дылы, тылын туора уобан, аан дойдуну биир гына тилийэ сылдьар. Софр. Данилов

I
аат.
1. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕур. ☉ Выдающиеся врождённые качества, талант
Чаҕылҕан айар талаана сайдан, ситэн, кинигэттэн кинигэ ахсын наһаа уустугурдуллубут уобарастартан, иирчэхбаарчах этиилэртэн улам босхолонон испитэ. Софр. Данилов
Кини [Амма Аччыгыйа] саныырынан талаан — айылҕа күндү бэлэҕэ, нарын-намчы дьоллоох дьоҕур. ФЕВ УТУ
Үгэ олус уустук уонна суруйарга ыарахан пуорманан ааҕыллар, онон үгэһит талаан сэдэхтик үөскүүр. ВГМ НСПТ
2. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, обладающий выдающимися врождёнными качествами, способностями, талант
Кини [П.А. Ойуунускай] үүнэр талааннары …… иитии, таба суолга таһаарыы үлэтигэр ураты суолтаны биэрэрэ. «ХС»
Онтон сотору, икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара эмискэ сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
Бу модун талаан [Александр Дюма] барыта икки сүүс биэс уон арамааны уонна сүүрбэ биэс пьесаны суруйан хаалларбыт. «ЭК»
русск. талант
II
аат. Дьол-соргу тосхойуута, туохха эмэ табыллыы, сатаныы. ☉ Счастье, удача, везение, желательный исход дела
Таастыы лачыгырыыр тарбаҕыҥ талаана биллин. П. Ойуунускай
Нэһиилэ Кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
Ити күөрэйэн эрэр күннүү, Инникиҥ үчүгэй буолуоҕа, Олоххор тохтообокко үүнүү, Өрөгөй талааныҥ үрдүөҕэ. И. Эртюков
ср. хак., бур. талаан, казах. талан ‘счастье’
III
аат. Туох эмэ уу ньуурун хамсатыыта, долгутуута (хол., кус күөлгэ түстэҕинэ үөскүүр кэҥээн иһэр иилэр, биллэр-биллибэт долгуннар). ☉ Круги на воде (от соприкосновения чего-л. твёрдого с её поверхностью)
[Кустар] түһэн баран, уу талаана сүтүөр диэри ону-маны одуулаһан, иһиллии олорбохтоот, уу иһэ-иһэлэр сапсыммахтаатылар, онтон ууга моонньуларын уга-уга аһаан ньалыгыратан бардылар. Р. Кулаковскай
[Дьөгүөр оҕонньор] күһүн сүөлбэргэ маннааҕар ордук хараҥа буолааччы да, түспүт куһу ууга талаанынан көрөн ытыллар буолуллара дии санаата. В. Иванов
Сотору-сотору бөдөҥ соболор өрүтэ ыстаммахтыыллар. Талааннара тиэрбэс-тиэрбэс тараанньыктанан эриллимэхтии түһээт, тула тарҕанан, устунан уостан, сүтэн хаалаллар. И. Сосин
ср. эвенк. талан ‘круг на воде (от брошенного предмета)’ < эвенк. тала ‘мыться’

I
туохт.
1.
тарт диэнтэн холб. туһ. [Кыыстаах уол] сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Саха фольк. Дьоно үөрэ-көтө кыһыллыбыт балыгы тардыспытынан, айахтарыгар симмитинэн бараллар. «ХС»
Уйбаан аҕатын кытары …… оҥочо ханаппаакылыыра, муҥха тардыһара. «ХС»
2. Илиигинэн туохтан эмэ тутуһан баран бүтүн бэйэҕин тардан туруор. ☉ Ухватившись за что-л., подтянуться, чтобы сесть или встать
Сайсары баттыктарыттан тардыһан турарга мөккүһэр. Суорун Омоллоон
Аянитов кириэһилэтин өйөнөрүттэн тардыһан турда. Софр. Данилов
[Эмээхсин] кийиитин көмөтүнэн быаттан тардыһан олордо. М. Доҕордуурап
△ Быаҕа бааллан иһэн төттөрүлэс, атын сир диэки дьүккүс. ☉ Тянуть в другую сторону, упираться (будучи запряжённым, на поводке и т. п.)
Сиэттим. Бөрөм өсөһөн тардыһан көрөөрү гынна, төбөтүн булкуйбахтаата. Т. Сметанин
Ойоҕос ат, бостуруоҥката босхо баран, тардыспакка гынан көрө-көрө, сүүрүүтүн эбэн истэ. Эрилик Эристиин
3. Кимиэхэ-туохха эмэ дьулус, талас. ☉ Тянуться, испытывать тягу, стремиться к кому-чему-л.
Киһи баайга тардыһар. Амма Аччыгыйа
Маннык [сааскы] күн аҥаардастыы үчүгэйи эрэ баҕараҕын, үтүөҕэ эрэ тардыһаҕын. Н. Лугинов
[Маҕаачый] соҕотох ынах буолан тэһийбэтэ, үөргэ тардыһара эбитэ дуу, пиэрмэ сүөһүлэригэр бара турара. Далан
Биһиги бэйэ-бэйэбитигэр муҥура суох тардыһар этибит эрээри, дьиҥ өйдөһүүгэ кэлин хаһан да тиийбэтэхпит. «ХС»
4. Биир-биир кэлэн биир сиргэ түмүлүн, мунньуһун; туохха эмэ холбос, кыттыс. ☉ Стягиваться, собираться в одном месте; присоединиться к кому-чему-л.
Оонньуу өрөгөйө — бэс ыйын ортото — ыһыах. Ыҥырсан, тардыһан ыһыахха барыы, мааны таҥаһы таҥныы. Далан
Таммахтар мунньустан, тардыста сүүрүгүрэн, улуу өрүстэр буоланнар, таас хайалары тоҕута солоон түһэллэр. Амма Аччыгыйа
[Баайдар] билигин албыннаан, түөкэйдээн бэйэлэрин кэккэлэригэр дьон тардыһаллар. С. Ефремов
5. эргэр. Туох эмэ үөһэттэн бэриллэргэ тиксээри дьулус, ону көрдөс. ☉ Добиваться чего-л., просить что-л. у всевышнего, искать что-л. (напр., счастье)
Икки ини-бии Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Нэһиилэ, кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан, Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
♦ Атах тардыс көр атах
Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай. А. Сыромятникова
Ханыы тардыс көр ханыы. Биир суоссоҕотох хатыҥыр уоллаахтара, эр киһи быһыытынан, эр киһини, Дьулустааны ханыы тардыспыттыы одуулаһар. Э. Соколов
◊ Мас тардыс спорт. — мас тардыһыытыгар күрэхтэс. ☉ Соревноваться в перетягивании палки
Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
Кеша дьарамай, сула эрээри миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
II
даҕ., кэпс. Кыра дэҥи көрбөт, тулуйбат; кыраттан кыыһырар, өһүргэнэр. ☉ Легко приходящий в раздражение, вспыльчивый
Тардыс киһи син биир кыыһырсыан, көҥөһүөн, холдьохсуон наада. Далан
Уола киһитинэн мөлтөҕүн, майгытынан тардыһын Никифоров кинээс билэрэ. М. Доҕордуурап
Макаар [«Бэйэтэ эмтиэкэ»] өйөсанаата муҥутаҕын, майгыта-сигилитэ татымын, тардыһын ааптар уустуктук иҥэн-тоҥон көрдөрөр. «ХС»