прил. 1. сууһарыылаах, самнарыылаах; сокрушительный удар сууһарыылаах охсуу; 2. (о чувстве, переживании) дириҥ, киһи дириҥ ис дууһатын хамсатар.

прил. разг. 1. (об ударе) сууһарыылаах, түҥнэрэр; 2. (потрясающий) сөҕүмэр, соһумар; сногсшибательное известие сөҕүмэр иһитиннэрии.

сыһ. Кими эмэ өлөрөр-өһөрөр курдук, кыайыылаахтык (сэриилэс, охсус). ☉ Так, чтобы сразить наповал, до победы (биться, драться)
Күтүөтүм күүстээх холгунан Киэҥ-киэҥник далайтаатаргын Сууһарыылаахтык сууллартыаҥ этэ. И. Гоголев. Куралай Кустук сэттэ сиринэн сиикэй баастанан, алта сиринэн аһаҕас баастанан айалыы-дьойолуу турар солото суох сууһарыылаахтык сотуста, сэтэрэн туран сэриилэстэ. Д. Апросимов
— Эйигин артиллерийскай училищеҕа үөрэттэрэ ыытыахпыт. Улахан халыыбырынан сууһарыылаахтык ытарга үөрэниэххэ наада. И. Егоров

сыһ. Утарылаһааччыны самнарар курдук, сууһарыылаахтык. ☉ С полным подавлением сопротивления противника, сокрушительно
Киһиттэн түктэри быһыылаах баайы Дьөгүөрдээн биир тылынан самнарыылаахтык ахтан аһарар. «ХС»

даҕ., фольк. Күүстээх, сууһарыылаах, ыраастыыр (саха итэҕэлинэн, таҥаралар өлүү-сүтүү төрдүн самнары үрэр тыыннара). ☉ Сильный, сокрушительный, очищающий (о дыхании божеств, подавляющем корень болезней и смерти)
Үс дойдуну Үөскэтиэн иннигэр Үҥэр үрдүк таҥара Үрүҥ тыынынан Өлүү-сүтүү төрдүн Үлүһүн тыалынан Үүрдэрэр эбит. Саха нар. ыр. I

ж., удальство с. хоодуот быһыы, дьолуо быһыы, дохсун быпыы. удалять(ся) несов. см. удалить(ся). удар м. 1. охсуу, тэбии; удар кулаком сутуругунан охсуу; сабельный удар саабыланан охсуу; сокрушительный удар воен. сууһарыылаах охсуу; удары пульса тымыр тэбиитэ; штрафной удар спорт, ыстараап охсуу; 2. (звук толчка, сотрясения) тыас, сааллыы; удар грома этиҥ сааллыыта; 3. перен. (потрясение) охсуу; тяжёлый удар для кого-л. ыар охсуу; 4. мед. охсор охсуута; с ним случился удар кини ни охсор охсубут; # быть в ударе күннээ, күннээн сырыт, үөр.

даҕ.
1. Утарылаһааччыны күүһүн тоһутан самнарар, улахан күүстээх, сууһарыылаах. ☉ Подавляющий силой сопротивление противника, сокрушительный
Хаһыаттарга Брянскай бартыһааннар ньиэмэстэргэ самнарыылаах охсуулары оҥороллорун туһунан бэрт элбэхтик ааҕарбыт. Саллааттар с. Тааҥкалар субу тигинээн тиийэн кэлбиттэригэр, окуопаларга кирийэн сыппыт сэбиэскэй буойуннар самнарыылаах уоту биирдэ аспыттара. ИИФ ИДЫК
2. поэт. Киһини өйүн-санаатын, көҥүлүн тууйан самнарар, баттыгастаах. ☉ Угнетающий, подавляющий духовно, приносящий людям духовное порабощение
Самнарыылаах үйэ Сабыллаахтаан таҕыста. Саха нар. ыр. III
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна, Күргүөм дьоҥҥо көҥүл көһүннэ. А. Софронов

аат.
1. Туох да бырааба, бас билиитэ суох, бэйэтэ киһи бас билиитэ буола сылдьар киһи. ☉ Раб
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Кулуттар уонна колоннар бастаанньаларыттан күүһэ өһүллүбүт Арҕааҥы Римскэй империя 476 сыллаахха «варвардар» сууһарыылаах охсууларыттан самныбыта. АЕВ ОҮИ
2. Көлөһүннээһиннээх уопсастыбаҕа тутулуктаах баттаммыт-атаҕастаммыт киһи. ☉ Зависимый, угнетенный человек (в условиях эксплуататорского общества)
Миэхэ үөрэхтээх разночинецтэр наадата суохтар, миэхэ тыл-өс аахсыбат кулуттар наадалар. И. Тургенев (тылб.)
3. хаарты. Таҥас хаарты саамай кырата. ☉ Валет
Кулут, тойон, хотун хаартылары ылан ыйдаҥарда-ыйдаҥарда, ботугуруу-ботугуруу кулгааҕар даҕайан иһиллэтэлиир. Суорун Омоллоон
Ойоҕоско чиэрбэ кулута сытар, ис диэки — чиэрбэ тууһа, кытыыга буугунай аҕыһа түспүттэр. Г. Угаров
◊ Кулуту бас билээччи истор. — былыргы кулуттааһыннаах уопсастыбаҕа кулуту бас билэр киһи. ☉ Рабовладелец
Кулуту бас билээччилэр кулуту атыылыыр, атыылаһар, кырбыыр, өлөрөр да бырааптаахтара. КФП БАаДИ. Кулут дьахтар — кулут балаһыанньатыгар сылдьар дьахтар. ☉ Рабыня
Кулут дьахтар оҕото кулут төлкөлөнөн төрүүрэ. КФП БАаДИ. Нэктэл кулут — саамай кирдээх, мара, ыарахан үлэни толорор киһи, кулут-хамначчыт. ☉ Батрак, выполняющий самую грязную работу. Нэктэл кулут баайга үлэһит кулут буолуохтаах. БСИ ЛНКИСО. Энньэ кулут — сүктэн барар баай кыыс энньэтин иһигэр киирсэн барсыһар кулут (хамначчыт). ☉ Батрак (раб), входящий в состав приданого богатой невесты. Энньэ кулут диэн кыыс энньэтигэр тоҕус-уон икки оҕоҕо тиийэ барыахтаах. БСИ ЛНКИСО
ср. тюрк. кул ‘раб, холоп’

даҕ.
1. Туга да суох аҥаардас бэйэтинэн эрэ; кураанах; сыгынньах. ☉ Пустой (без ничего); голый (лишённый чего-л.)
Бу сарсыарда туран үүтэ суох сулумах хара чэйи испитэ. Н. Якутскай
Үөһэттэн сулумах тииттэр өҥөйөн тураллар. Н. Габышев
[Өлбүт] оҕото сулумах матараас үрдүгэр маҥан бырастыынанан саба тардыллан, бу наскыйа сытаахтыыр эбит. В. Яковлев
Соччо улахана суох, сулумах соҕус кэбиниэт. «Кыым»
2. Туох да таһаҕаһа эбэтэр боҕуута суох. ☉ Передвигающийся, идущий без поклажи, без груза, налегке
«Көрбөккүн дуо, [борохуоттар] сулумах иһэр буолбаттар дуо?» — диир Гудзинскай. Н. Якутскай
Ол эн, сулумах киһи, ыркый ойуурдарынан, үрэх сөкүлэринэн быһыта көттөҕүҥ дии. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ аттаах, таһаҕастаах уонна сулумах дьон борохуот кэлэрин көһүтэллэр. Д. Таас
△ Көлүллүбэтэх, ыҥыырдамматах (ат, оҕус). ☉ Неосёдланный, незапряжённый (о коне, быке)
Наҕылтан уон аты сулумах сиэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Түөрт миинэр табалаахпын. Биир табам сулумах. И. Гоголев
Табаарыстар, хайа бу диэки сулумах оҕус иһэр. ХКК
3. Дьиэтэ-уота, оҕото-уруута суох соҕотох. ☉ Неженатый (незамужняя), холостой (холостая)
Сэрбэкэ кэргэнэ суох сулумах сылдьар киһи. И. Гоголев
Биэс этээс тухары холостуой, сахалыы тупсаран эттэххэ, улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох-доҕор диэнэ суох уу сулумах эр дьон симиллэн олорор дьиэлэрэ этэ. Э. Соколов
Сүөһүтэ суох, сулумах дьахтар Саакырыма Өлөксөөндөрө диэн баар. Н. Павлов
△ Аҥаардас, соҕотох. ☉ Одинокий, одиночный
Иннигэр ыыппыт сулумах хайыһара …… супту сурулаан иһэн, бөлкөй талах сүгэн турар хаарын көҥү көтөн ааһаат, умса хойуостанан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Хонуу ортотугар сулумах мас, Холорук мускуйан хоҥкуйа үүнэр. Эллэй
Кыһыҥҥы сулумах кубаҕай күн былыттан кылбайан таҕыста. Н. Габышев
4. көсп. Эбиитэ, киэргэтиитэ суох бэйэтинэн эрэ бэриллэр, судургу. ☉ Бедный, скудный (напр., о литературе); голый (напр., о схеме)
Уус-уран өттүнэн сулумах соҕус эрээри, поэма ыччат оччотооҕу тыын боппуруоһун таарыйта. «ХС»
Тус бэйэтигэр эрэ бэлиэ майгыта суох герой тыыннаах киһи буолан көстүбэт, сулумах схемаҕа кубулуйар. ВГМ НСПТ
«Тогойкин прототиба — Терёшкин» диэн ааттаан эрэ кэбиһии олус сулумах, судургу, туһата да кыра. «ХС»
◊ Сулумах ох (кустук) көр ох
Даҕанча тайахха ыкса кэлэн баран саамай сууһарыылаах сулумах кустугун ылан, сүрэҕин туһа манан буолаарай диэн баран ыппыта. Далан
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов

1. даҕ.
2. Улахан, ыар ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Ыарахан таһаҕастаах көлөлөр субустулар. Амма Аччыгыйа
   [Ыанньыксыттар] биэдэрэлэрэ ыарахан быһыылаах — сынньаннылар. Суорун Омоллоон
   Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Ф. Софронов
3. ыар
4. 2 диэн курдук. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   — Миигин илдьэ бар. — Ыраах, айана ыарахан. Далан
   Хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
   Хас да күн тигинэччи ыарахан үлэҕэ сырыттыбыт. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киһи санаатыгар ордук күүскэ дьайар, самнары баттыыр, ордук ыар. ☉ Давящий на человека, тягостный, тяжёлый, угнетающий (разговор)
   Ыарахан кэпсэтии бүтэрин кытта, бары сэргэхсийэ, чэпчии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Өйдөө, бу былыргы андаҕар саамай ыарахан андаҕар. Суорун Омоллоон
   Арахсар диэн ыарахан суол. С. Ефремов
   Ол ынырык сурах Ыарахан аһыы дьайынан Ыарык-баттык буолан, Ыксары сабардаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Тыла-өһө ыарахана бэрт үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. ыар
7. 4 диэн курдук. Ол курдук кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйунан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. МНН
   Хас биирдии түгэҥҥэ наадалаах дакаастабыллары хомуйаннар, ыарахан буруйдаахтары арыйаллара. М. Попов
8. Чэпчэкитэ суох, үрдүк сыаналаах. ☉ Дорогой, дорогостоящий
   [Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр сыанаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   Ымсыырбычча, олус ыарахан сааны атыыласпыта. Н. Габышев
   Саҥа кэлбит табаар уруккуттан баар табаардааҕар сыаната ыарахан буолар. «Кыым»
9. ыар
10. 6 диэн курдук. Урут иһиллибит арыгы ыарахан сыта аҥылыс гыммыта. Далан
    Остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов
    Сыырастаах, эргэ хотон бэҕэһээ киэһээҥҥитин курдук, ыарахан сыттаах хойуу салгынынан көрүстэ. В. Яковлев
11. харыс. Хат, оһоҕостоох. ☉ Беременная
    Ыарахан сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ. Суорун Омоллоон
    Маарыйа ыарахан буоларын ый аайы кэтэһэллэрэ, көһүтэллэрэ да, оҕо үөскээбэтэҕэ. Н. Якутскай
    Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. В. Титов
12. калька. Модун, сүүнэ улахан, баараҕай күүстээх (массыыналарга, сэбилэниилээх күүстэргэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Относящийся к машинам или средствам вооружения большой мощности, силы, тяжёлый
    Ыарахан самасыбааллар …… ыар таһаҕастарын байытар баабырыкаларга тиэрдэллэр. И. Данилов
    Ыарахан оруудьуйалар сэнэрээттэрэ сири-халлааны дьигиһитэллэр. И. Егоров
13. аат суолт.
14. Ким, туох эмэ улахан ыйааһына; улахан ыйааһыннаах ким, туох эмэ. ☉ Что-л. тяжёлое; тяжесть (вес кого-чего-л.)
    Уҥа өттүгэр акыллыбыт уһун киһи олус ыараханы көтөхпүттүү чиҥ-чиҥник үктээн хаамар. И. Гоголев
    Быһата, үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
    Сүгэһэрэ ыараханын үрдүнэн кини санна биирдэ да ибир гыммат, сүүһүттэн хааппыла көлөһүн тахсыбат. Т. Сметанин
15. көсп. Туох эмэ дөбөҥнүк хотторбот эрэйдээх, уустук өттө (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Трудность, проблема, препятствие в чём-л., тяготы (обычно употр. во мн
    ч.). Учуутал үлэтигэр ыарахаттара үгүс, үөрүүтэ — кэмчи. Н. Лугинов
    Билигин эргиэни салайыы үгүс ыарахаттардаах. М. Попов
    Олоххо ыарахаттар урукку да өттүгэр, билигин да бааллар. «Чолбон»
    Соҕуруулууарҕааттан күүстээх тыаллаах, тымныы күн буолан, спортсменнарга ыарахаттары үөскэттэ. «Кыым»
16. көсп. Сыана үрдүгэ, чэпчэкитэ суоҕа. ☉ Высокая цена, дороговизна
    [Табаары] биэс уонча тыһыынчалааҕы ылан, түүлээххэ эргиттим да, онтуҥ быйылгы сыана ыараханыгар былыргы биэс эрэ мөһөөк тэҥэ буоллаҕа дии. Күндэ
    Арсыына хастыыный? Ээ, кэбис, ыарахана бэрт эбит. Н. Якутскай
17. көсп. Дьахтар иһигэр оҕо үөскээһинэ, дьахтар хат буолуута. ☉ Беременность женщины
    Тоҥ Уус хоһууна дьахтар ыараханын билэн аара быраҕан кэбиспит. «Чолбон»
    Ойоҕум миэхэ аан бастаан Хаарыан бастыҥ оҕобутунан Гаврюшанан ыараханын Билинэн баран симиттибитэ. Н. Некрасов (тылб.)
    ♦ Сыҥааҕа ыарахан көр сыҥаах
    Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай
    Ыарахан атах- таах көр атахтаах. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов. Ойуун: «Ол ыарахан атахтаах киһи, ылыныа суоҕа», — диэн аккаастаан көрбүт. ИСА. Ыарахан илиилээх — чэпчэкитэ суох туттуулаах, ыарыһах үтүөрэн быстыбат (хол., хирург бырааһы этэллэр). ☉ Тяжёлый на руку (напр., про хирурга)
    Урут даҕаны баабысканы баламат, ыарахан илиилээх диир этилэр. Болот Боотур. Ыарахан киһи — киһини баттыыр-самнарар, туруору, дьиппиэн майгылаах. ☉ Человек с тяжёлым характером, тяжёлый человек
    Миигин көрдөҕүн аайы ыгар-хаайар. Бииргэ үлэлииргэ ыарахан киһи буолуо. Н. Лугинов
    Ыаллара кинини ыарахан киһинэн, ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар. Р. Кулаковскай
    Бэрт ыарахан, нүһэр, ойуун аҥаардаах оҕонньор. Күрүлгэн. Ыарахан сутуруктаах — күүстээх, сууһарар охсуулаах. ☉ С сильным, сокрушительным ударом, с тяжёлой рукой
    Аччыгый уола ыарахан соҕус сутуруктаах буолуохтаах этэ ээ. В. Санги (тылб.)
    Ыарахан сыҥаахтаах — сыҥааҕа ыарахан диэн курдук (көр сыҥаах). — Маастары ыҥырыаҕы кэлэ охсоллоро биллибэт. — Бука, ыарахан соҕус сыҥаахтаах дьон буолуо. Далан
    Ыарахан тыыннаах — ыар тыын (тыыннаах) диэн курдук (көр ыар). «Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн үөрдүм да этэ… Күтүр өстөөх күлүгэ тоҕо харатай, тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
    Саҥа саата сууһарыылаах-тэбиилээх уонна ыарахан тыыннаах буолсу. Болот Боотур. Сааһырыыбыт, кырдьыыбыт бу билиҥҥи иннэкэннэ биллибэт ыарахан тыыннаах олоххо түбэстэ. Сэмсэ
18. Ыарахан хааннаах — тыйыс, кытаанах көрүҥнээх, дьэбир, дьиппиэн (киһи). ☉ Суровый, строгий, жёсткий (человек)
    Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
    Кини төрүт ыарахан хааннаах киһи дьиппиэрбитэ букатын атын гына ыаһырбыт. Р. Кулаковскай
    Мин кыыһым хаана-сиинэ ыарахан. ХКК
    ◊ Ыарахан бырамыысыланнас — улахан кыамталаах, баараҕай оҥорон таһаарар тэриллэри оҥорор, таҥар бырамыысыланнас. ☉ Тяжёлая промышленность
    Ыарахан бырамыысыланнаһы сүһүөҕэр туруорарга наадалаах үбү буллубут. В. Ленин (тылб.)
    Урут биһиги дойдубутугар ресурса ситэ тиийбэт этэ, онон социалистическай тутуу саамай наадалаах учааскаларыгар эрэ (ыарахан бырамыысыланнаска, оборуонаҕа) күүһү түмэргэ тиийиллэрэ. ЭБТ