сов. 1. (перестать существовать, исчезнуть) сүт, умнулун, хаал; суох буол; 2. (напр. о птенцах) таҕыс, уйаҕыттан таҕыс, көт.

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

возвр. от салҕаа = 1) доставать до чего-л. (с помощью каких-л. средств); олоппоһунан салҕанан ыллым я достал что-л., став на табуретку; 2) получать помощь от кого-л., брать взаймы у кого-л.; существовать, сводить концы с концами (при помощи кого-чего-л.); балыгынан салҕанан олорбуттара они сводили концы с концами, занимаясь рыбной ловлей.

живой; одушевлённый; тыынар тыыннаах всё живое; тыыннаах сибэкки живые цветы; тыыннаах айылҕа живая природа; тыыннаах эрдэхпинэ пока я жив; кини тыыннааҕын тухары всю жизнь; пока он жив; кини тыыннааҕын баттаабатым я не застал его в живых; тыыннаах аһаабат буолбат погов. живой не может существовать без пищи; тыыннаах дьон тэбэр сүрэхтээх , саныыр санаалаах буолаллар посл. живые люди имеют бьющееся сердце, рассуждающий ум # тыыннаах испиир неразведённый спирт, чистый спирт; тыыннаах ыйааһын живой вес.

несов. I. (существовать) олор, сырыт; жить зажиточно байылыаттык олор; жить в хороших условиях үчүгэй усулуобуйаҕа олор; жить на чужой счёт атын киһи үбүгэр олор; 2. (проживать, обитать) олор, сырыт, үөскээ; он живёт в Ташкенте кини Ташкеҥҥа олорор; я жил там три года мин онно үс сыл олорбутум; рыба живёт в воде балык ууга үөскүүр; # жйл(и)-был(и) баар этилэр, олорбуттара; жить-поживать олор да олор (ос-туоруйаларга туттуллар этии); велеть (или приказать) долго жить ел.

туохт. Төһө эрэ кэмҥэ орто дойдуга олор, төһө эрэ үйэлээх буол. ☉ Жить, быть живым в течение отведённого судьбой времени (о ком-л.)
Оҕоҥ аатырдаҕына, Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини уһун үйэлэнэн эрэйдээх-буруйдаах, муҥнаах-таҥнаах олоҕу олорбута. И. Данилов
Ким эрэ кылгас үйэлэнэр, ким эрэ кэлин соҕотох хаалан үйэтин моҥуур. «ХС»
△ Төһө эрэ кэмҥэ баар буол, үйэлээх буол (туох эмэ туһунан). ☉ Быть, существовать (о чём-л.)
Силиһиттэн арахсыбыт үүнээйи өр үйэлэнээччитэ суох. Софр. Данилов
Хоһоонуҥ өлбөт үйэлэннэ, Хоту сирим поэта! Эллэй
[Сирдойду аатыгар] унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ

несов. 1. буол, э=; он был рабочим кини рабочай этэ; 2. (иметься) баар буол; у него есть сын киниэхэ уол баар, кини уоллаах; есть чему порадоваться киһи үөрүөҕэ да баар; 3. (существовать) баар буол, буол, э-; его ещё не было, когда произошло это событие бу событие буоларыгар кини суох этэ; 4. (находиться) буол, э=; я буду дома мин дьиэбэр буолуом; книги были в шкафу кинигэлэр ыскаапка этилэр; 5. (происходить, состояться) буол; заседание будет в четверг мунньах чэппиэргэ буолуоҕа; # как быть? хайдах гыныахха?; быть ни при чём сыһыана суох буол; так и быть буоллун даҕаны; должно быть буоллаҕа; была не была! синэ биир (сорунан көрүөххз) !; будь что будет туох буолуоҕа буоллун; был таков көрбүтүҥ сыччах, мэлис гынан хаалла; не тут-то было онтум оннук буолбат эбит.

1. тыыннаа диэнтэн бэй. туһ. Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун Илбиргэстээх аартыга Тэлэлиннэ. Саха фольк. [Күндэ] хоһоонугар холбоотоҕуна, бэл оттуунмастыын тыынар тыыннанан, саҥаланан-иҥэлэнэн кэлэрэ. Софр. Данилов
   Ийэм уон ордуга икки төрүөбүт оҕотун, таптыыр оҕонньорун көмөн баран, соҕотох миигинэн тыыннанан олорбута. УАЯ А
2. көсп. Тугу эмэ (хол., булт аһын) аһаан-сиэн, онон тыыннаах буол. ☉ Выживать, существовать благодаря чему-л. (напр., промысловой добыче)
   Хаһан да, ханна да харыстыахха, Хара килиэп барахсаны таптыахха. Килиэбинэн тыыннанан сылдьабыт, Килиэптээх буолан, көҥүл тыынабыт. И. Федосеев
   Киһи айылҕаттан үөскээн, киниттэн аһаансиэн, тыыннанан олорор. В. Кондаков
   Булдунан тыыннанан олорор дьон, алгыс күүһүгэр эрэнэн, хара тыа булда тосхойорун туһугар, үгүс сыраларынсылбаларын уураллара. «Сахаада»

ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин уонна биир уустаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения и отдельных предложений (и)
Арай нарын эрэ уостара Чараастык мичийэн ыллылар. Итиэннэ итии хаан уоттара Имнэрин кытардан тыктылар. Күннүк Уурастыырап
Егор Егорович итиэннэ Николай Иванович иккиэн олоппоско тиэрэ түспүттэр, кэпсэтэ олороллор. С. Ефремов
Биирдэ биһиэхэ нэһилиэк чаччыыната уонна хаппараала тиийэн кэллилэр итиэннэ икки ынахтаахпытыттан биирдэстэрин тутан бардылар. А. Бэрияк
2. Этии чилиэннэрин, ардыгар этиилэри утуу-субуу буолар сыһыанынан ситимниир. ☉ Употребляется для соединения членов предложения, редко и отдельных предложений, между которыми существует сочинительная временная связь (в частности, речь идет о следовании одного действия за другим - затем)
Инньэ диэтэ Куобахчаан итиэннэ дьиэлээтэ. Т. Сметанин. Умнуох да күннэрбэр Мэлдьитин биир баҕа Миигин сиир буоллаҕа: «Эйигин көрдөрбүн Итиэннэ өллөрбүн!» Дьуон Дьаҥылы
[Хаппыт Дьарааһын] икки илиитинэн истиэнэттэн тайанна, итиэннэ сирэйин түннүк холуодатыгар сыһыары тутта. М. Доҕордуурап
3. Этиилэр төрүөттээх содул сыһыаннаах холбоноллорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения и отдельных предложений, связанных причинно-следственной связью (поэтому, потому и)
Арыылаах оскуолата оройуон биир бастыҥ оскуолатынан ааҕыллар ээ, итиэннэ, дьэ, манна хайдах итинник сааттаах суоллар тахсыахтарын сөбүй? Софр. Данилов
Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Итиэннэ биһиги эмиэ сир солуохтаахпыт. Күндэ
Тыый, бөстүөнэ суох дии, бу охсоро да түспэтэх, итиэннэ тоҕо эстиэй! С. Ефремов
4. Утарыта турар суолталаах этии чаастарын холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей предложения, противоположных по смыслу (но, однако)
Бэрт улгумнук сөбүлэспитэ, итиэннэ толорботох.  Иллэрээ саас бырахпытым ээ, итиэннэ былырыын кыһын эмиэ тардан кээспитим. Софр. Данилов
5. Инники этиллибити салҕаан сайыннаран, толорон-ситэрэн, быһааран-чуолкайдаан биэрэр этии чилиэннэрин, этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения членов предложения, предложений, развивающих, дополняющих и уточняющих высказанную мысль (и, и еще)
Ыраах ханна эрэ сыарҕа тыаһа иһиллэр, итиэннэ барыта им-дьим, ылы-чып. Суорун Омоллоон
«Олус көмүскээмэ, атас, бэйэҕэр сыстыа», - диэн саайда Ваня. Итиэннэ да бэрт элбэх сытыы тыллары этэр буолан, саала иһэ эдэр ыччат күлүүтүнэн ньиргийтэлиир. Амма Аччыгыйа
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара, итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин, ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына, малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын, бассабыык былааһа буолбутун кэннэ, аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов

туохт.
1. Саҥа, тыас-уус таһаарбакка чуумпур, таалан хаал (хол., тыас иһиллиирдии). ☉ Перестать шуметь, говорить, затихать, притихнуть; стать неподвижным, замереть (напр., что-л. выжидая)
Эргийэ көтөн, эмиэ тарылаан-барылаан бараарай диэннэр, кинилэр иһиллээн, иһийэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Силтэһин атаҕын атаҕар хатыйа ууран, туох да саҥата-иҥэтэ суох иһийэн олордо. Күннүк Уурастыырап
Дурдаҕа олорон баран, иһийэрбин кытта тула өттүм тиллэ түстэ. Далан
Дьон …… икки кулгаахтарын сэгэтэн, күүлэлэригэр туран өссө да туох буоларын иһиллээн иһийбиттэр. П. Аввакумов
2. Ах бар, уурай, тохтоон хаал. ☉ Становиться тише, перестать, прекратиться
Ол [үлэ] эҥсэр тайааннаах тыаһынан Олохпут киэркэйдэр киэркэйэр. Кураанах тыас, кулгаах таһынан Куугунаат, суола суох иһийэр. Р. Баҕатаайыскай
Күөрэгэй ырыата иһийэн, Хонууга сааскы көр эстибит. Эрилик Эристиин
Хонууга, тыаҕа чыычаахтар ырыалара иһийдэ. С. Никифоров
3. Баарыҥ-суоҕуҥ биллибэт-көстүбэт курдук сыт, тур, олор. ☉ Существовать тихо, незаметно, неприметно; жить в тихой, глухой местности
Саха ыаллара биирдии тыымпы, Чөҥөчөк аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
Булчут оҕонньорум сиэнэ, көр, ити Төннүбүт дьэ манна геолог буолан, Иһийэн сыппыт түҥкэтэх түөлбэтин Аатырдан эрэр дии сир баайын булан. М. Ефимов
Хайа уонна ким умнуой - үйэлэр тухары иһийэн турбут бүк алаастар, чуумпу сайылыктар салгыннарын сатардыбыт бастакы тыраахтар, массыына кимиэллээх ньиргиэрдэрин. «ХС»
4. Туора киһиэхэ көстүбэт-биллибэт гына сас, кирий. ☉ Укрываться, скрываться, затаиться
Ыал да көрбөт, Ыт да үрбэт Ынырыгар түбэһэн, - Ииппит кыыһын хоспоҕор Иһийиэҕин эмиэ сөптөөх. «ХС»
Сымыыттаары сылдьар ийэ чыркымай кынатын тыаһа сурулаан кэлэн «чолк» гына түһэн баран, лааҥкы мас быыһыгар киирэн, баара-суоҕа биллибэккэ иһийэр. Д. Таас
Сэриигэ ылбыт бааһа сэтэрийэн, сототун уҥуоҕун иһигэр иһийэ сыппыт өстөөх буулдьата дьэ көҥү көтөн тахсан, куһаҕан ыарыыга кубулуйан, оҕонньор атаҕын быстарбыта уонча сыл буолла. В. Иванов
От күөҕэ өҥнөөх аһыҥалар күөх окко иһийбиттэр. В. Бианки (тылб.)
5. Сорох кыыллар тустарынан: кыһыҥҥы уугар утуй (хол., эһэ, дьабарааскы). ☉ Впадать в зимнюю спячку (о некоторых животных, напр., медведе)
Ханнатын билбэтим, дойдубар Эһэлэр иһийэр сирдээхтэр. С. Данилов
Сырҕан эһэ иһийбит Сыгынаҕын анныттан Өрө ыһар чаҕыллаах Үрүҥ көмүс оронно. С. Васильев
Үрүйэ икки силээнин, Толору тыа кыылын киэнин Бастыҥнара бука бары Кэлбиттэр тобус-толору: Арҕаҕар иһийэ илик Аҕам эһэ …… Саталынан булан аһааччы - Саһылыкаан ньылбаарыкы. И. Эртюков
6. көсп. Өл. ☉ Умереть
Иэрийэ кырдьар эрэ кыһалҕатыгар, Ис иһинээҕи Илдьиркэй үөн курдук Ийэ табык дайдым Илгэлээх быйаҥын Испэккэ иһийбиттээҕэр Ити эдэр да сааспар - [Ииннэммитим ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Евлампий аҕабыыт эмискэ уһаан хаалбыт уҥа илиитин муостаҕа тиийэ, былаат курдук, санньыппытынан иһийэн хаалла. Л. Попов
Кытаанах дьылҕатыгар бэринэрин көрдөрөрдүү, илиитин хамсатаат, иһийдэ. Л. Толстой (тылб.)
ср. монг. ичи 'уходить на зимнюю спячку; залегать в нору'