состав (сфера) муниципальных финансов

с. (сфера деятельности) түһүлгэ, үлэ түһүлгэтэ.

ж. 1. хаптал, ньуур; плоскость стола остуол ньуура; 2. ав. кынат; плоскость самолёта самолёт кыната; 3. (область, сфера) хабаан, өрүт; рассмотреть вопрос в другой плоскости боппуруоһу атын өттүнэн көр; # катиться по наклонной плоскости таҥнары түһэн ис.

ас. 1. (часть, плоскость) төгүрүмтэ; площадь круга төгүрүмтэ иэнэ; 2. (окружность) эргимтэ; начертить круг эргимтэтэ суруй; 3. (круглый предмет) төгүрүк; спасательный круг быыһанар төгүрүк; 4. чего, перен. (область, сфера) хабаан; круг деятельности үлэ хабаана; круг вопросов боппуруостар хабааннара; 5. кого, перен. (группа людей) дьон, кэккэ; в кругу семьи кэргэн иһигэр; 6. круги асн. перен. (общественные группировки) эргимтэлэр; правящие круги салайар эргимтэлэр.

аат. Кураанах сир уонна уу куйаара эбэтэр атын ханнык эмэ халлаан эттигин сферата ойууламмыт сир шарын мөлүйүөнүнэн төгүл кыччатыллыбыт мадьыала. ☉ Глобус
Академик сир глобуһа остуолга турарын эргитэ-эргитэ, одууласпахтаата. Г. Угаров
Географическай балаһыанньа картанан, глобуһунан быһаарыллар. САИ ССРС ФГ
[ХV үйэҕэ] маҥнайгы глобустар оҥоһуллубуттара. АЕВ ОҮИ

аат.
1. Араас табаары, аһы-үөлү эрээт-эрээтинэн тэлгэтэн, үксүгэр таһырдьа эргинэр баһаар, атыы-тутуу дэлэйдик барар сирэ. ☉ Место розничной торговли под открытым небом или в торговых рядах, рынок
Ырыынакка дьон бөҕө тоҕуорар, Сахсырҕалыы сааҕынаһан. Баал Хабырыыс
Мин сарсыныгар Кытай ырыынагар барарга толкуйдаммытым. ЭКС ТБТ
Максим ас-үөл атыылаһа ырыынагынан, маҕаһыынынан барда. Күрүлгэн
2. эргиэн. Атыы-тутуу, табаар эргиирин эйгэтэ. ☉ Сфера товарного обращения, товарооборота, рынок
Ырыынак ыгыыта ыксатта — Ыйытыы кытта харчыланна. Ахсаана Сонтуой
Валентин кэлиэ-барыа, мин атыылыам, ырыынагы үөрэтиэхпит. Огдо
Ырыынак кэмигэр дойду экэниэмикэтэ, оҥорон таһаарыыта, үбүн систиэмэтэ уонунан сылларга тохтообокко сиҥнэн түһэ турар. «Кыым»
◊ Үлэ ырыынага — үлэҕэ наадыйыы уонна үлэ миэстэтин таһаарыы эйгэтэ. ☉ Сфера спроса и предложения на рабочую силу, рынок труда
Үлэ ырыынагар дьоһуннаах миэстэни ылар эрэ буоллахпытына уларыйыыны-тэлэрийиини бэйэ туһатыгар эргитэр, кэлии дьону кытта күрэстэһэр кыахтаахпыт биллэн турар суол. «Кыым»

м. экватор (Сир шарын икки полюстан тэҥ ырааҕынан курдук баран, кинини (эбэтэр халлаан сфератын) Хотугу уонна Соҕурууҥҥу полушариеларга аҥардыыр курдук өйдөнөр сурааһын).

сов. что 1. (сделать шире) кэҥэт, кэтирэт; 2. (увеличить) кэҥэт, улаатыннар; расширить торговлю эргиэни кэҥэт; 3. (сделать более обширным) кэҥэт; расширить сферу влияния сабыдыаллыыр эйгэҕин кэҥэт; расширить чей-л. кругозор билиитин-көрүү-түн кэҥэт.

аат.
1. Ыраахтааҕы салайар судаарыстыбата. ☉ Государство, управляемое царём, царство
[Былыргы Египеккэ] кыайбыт ыраахтааҕылар кыайтарбыттар бас билэр сирдэрин бэйэлэрин саарыстыбаларыгар холбууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Туспа дойду, судаарыстыба. ☉ Отдельная страна, государство
Туйгун саарыстыбалар Тус-туһунан тоҕуннулар, Ааттаах саарыстыбалар Аҥыыаҥыы араҕыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үлэһит-бааһынай саарыстыбатын салайбыт, …… өрөгөй санаалаах, өркөнтөлөн тыллаах Ленин өллө. П. Ойуунускай
3. кэпс. Ыраахтааҕы эбэтэр оннук баһылык былааһа, баһылааһына. ☉ Власть, правление царя или власть какой-л. диктатуры
Былыр Күн өллөҕүнэ, «Ыраахтааҕы санаарҕаата» дэһэр Хараҥа сахалар, Хоту Өлүөнэҕэ Сэрии дьылыгар үлэлэһэн, Гитлер саарыстыбатын эстилэр. П. Тулааһынап
К.Г. Неустроев ыраахтааҕы былааһын хараҥа саарыстыбатын сутурҕалыы турбут революционердар эрдэтээҕи көлүөнэ биир саллааттара этэ. П. Филиппов
△ көсп. Ким, туох эмэ толору баһылыыр, көрөр-истэр сирэ. ☉ Место, сфера господствования кого-чего-л.
Дьиэ иһэ бүтүннүү — маама саарыстыбата. Амма Аччыгыйа
4. кэпс. Дьон санаатыгар баар туох эмэ туспа ураты дойду, эйгэ. ☉ Какой-л. особый мир, существующий только в сознании людей (напр., о небесах, рае, о мире злых духов)
Айыы тойон таҥара Аныгы саарыстыбатыгар Айыылаах кулутун аҕыннын! Амиин! А. Софронов
Аарыма чарапаахыны Миинэн ыллаан дьиэрэтэ Сырдык уу саарыстыбаны Таро көрө киирбитэ. И. Гоголев
Андаҕайабын, сымыйанан этэр күннээх буоллахпына, сырдык дууһабын халлаан саарыстыбата туппатыгар. Н. Павлов
5. көсп. Туох эмэ аҥаардастыы олохсуйбут уопсастыбаннай олоҕо эбэтэр аҥаардастыы туттуллар, наһаа мустубут сирэ, эйгэтэ. ☉ Сфера, место, где господствуют какие-л. порядки, явления, царство чего-л. [Балыксыт:] Оо, көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П
Ойуунускай. Онтон ыла уйгу-быйаҥ олохтоох саҥа дьоллоох саарыстыба үөскээбитэ үһү. И. Данилов
Сыыппара саарыстыбатын кистэлэҥ үүттэрин-ааннарын арыйа сатаан, сылаа-элээ сөрөммүтэ буолаарай ол аламаҕай харахтарга? С. Федотов
6. көсп. Туох эмэ биир суол туспа айылҕалаах ханыыта бүтүннүү. ☉ Вся совокупность видов, составляющих какую-л. область окружающей природы, царство (напр., о растительном или животном мире). Үүнээйи саарыстыбата. Харамайдар саарыстыбалара
□ Секвойя — үүнээйи саарыстыбатын биир саамай баараҕайа. ДьДьДь
Саха сирэ — мутукчалаах тыа, тайҕа саарыстыбата. ОЛ ПА
△ Киһи аймах бүттүүнэ. ☉ Человечество в целом
Киһини төрүөҕүттэн иитии уонна бүөбэйдээн улаатыннарыы — ийэ дьыалата. Ийэлэр киһи аймах кэрэ саарыстыбатыгар хайдахха дылы үрдүк үтүөлээххитий! А. Олбинскай

аат.
1. Туох эмэ ис киэҥэ, ис киэбэ. ☉ Вместилище, внутреннее пространство
[Борохуот аал] Киэбэ биллибэт киэҥ Киэлитин иһигэр Кэмэ суох элбэх Киһини киллэриннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саалар тыастарын халыҥ сис тыа бэйэтин киэлитигэр дьөлө эҕирийэн ылла. Эрилик Эристиин
Куртах киэлитин түгэҕэр аҕыйах дьэҥкир куртах аһыыта дьалкылдьыйар. АВТ ГСЭ
2. Туох эмэ киэҥ нэлэмэн иэнэ. ☉ Широкое пространство, просторы чего-л.
Киҥкиниир киэҥ халлаан кэтит киэлитэ кэҥээбитэ, киэркэйбитэ. Далан
Эйэ! Аан дойду кэтит киэлитигэр кэрэтик иһилиннин ити тыл. Эллэй
Истиэп киэҥ нэлэмэн киэлитин кыһыл көмүс сэлиэһинэй муоратыгар кубулутуохтара. БТТ
Тахсабын Туут хайыһарбын иилинэн Туундара киэҥ киэлитигэр, Саҥа суол тэлэн. «ХС»
3. Киһи иһэ. ☉ Живот человека, брюхо, чрево, утроба
Кини бэйэлээх, Киэлитин киэптээтэ, Киэбин кэбэлиттэ. А. Софронов
Дьэ, мин бэйэлээх, киэҥ киэлим бэркэ киэптэннэ, уҥуоҕум-сүһүөҕүм олус ыараата. Күннүк Уурастыырап
Киэли …… монголлар былыргы тылларыгар ис (живот) диэн эрэ өйдөбүллээх эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ анат. Дьахтар уонна тыһы харамай ууһатар уоргана; оҕо үөскүүр миэстэтэ. ☉ Матка
Дьахтар барахсан баара …… Киһи киһи буолбут Киэҥ киэлитин иһигэр [эр киһи сиэмэтэ] Булдьугуруу тэптэ. П. Ойуунускай
Киэҥ киэлитин иһигэр …… оҕо мөҕүстэ. П. Ойуунускай
Прикладынан кырбаабыттара да, …… кини киэлитин иһинээҕи оҕону өлөрбөтөх эбит. В. Васильев
4. көсп. Туох эмэ эйгэтэ. ☉ Среда, пространство, сфера
Мин куоракка киирбитим …… устудьуон олоҕун киэлитигэр киирбитинэн барбытым. А. Бэрияк
Андрей Саввич …… саха ускуустубатын бүтүн аан дойду киэҥ киэлитигэр таһаарда. «ХС»
Олоххо Кынтаяров курдук киһи наада буолбута. Ким эрэ биһигини урукку чычырбас хааттан киэҥ киэлигэ таһаарыах тустаах этэ. «ХС». Тэҥн. эйгэ
♦ Киэҥ киэлилээх — моҕус, аһастаах киһи. ☉ Обжора, прорва.
бур. хээли