прил. экваториальнай, эк ватор аттынааҕы, экватор; экваториальны! круг экватор эргимтэтэ.

м. тропик (1. Сир шарын ньууругар экватортан хоту уонна соҕуруу 23 27' тэйэ баар курдук сананар икки эргимтэттэн биирдэрэ; 2. экватор икки өттүнэн тайаан.сытар итии курдааһын).

көрдөрүлүн диэнтэн хай
аата. Географическай кэтирээһин — бу сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. МНА ФГ

аат., геогр. Экватортан меридиан устун барар тайааһын, иэн (кыраадыһынан бэлиэтэнэр). ☉ Расстояние от экватора по меридиану, выражаемое в градусах, высота
Африка уһун туочукаларын кэтирээһиннэрин уонна усталааһыннарын быһаарыҥ. СПН СЧГ
Оттон илин диэки ыраах — илиҥҥи усталааһын диэн ааттанар. МНА ФГ
Экваторга саамай чугаһыы сылдьыбыт сүүнэ улахан муус (айсберг) Атлантическай акыйааҥҥа илиҥҥи кэтирээһин уонна арҕааҥҥы усталааһын сүүрбэ алтыс кыраадыстарыгар бэлиэтэммитэ. ДьДьДь

м. меридиан (Сир шарын полюс-тар ынан курду у эргийэр уонна экваторы көнө муннугунан быһа охсон ааһар курдук өйдөнөр иилии бүтэй сурааһын).

паардый диэнтэн хай
аата. [Экватор тыатыгар] үрдүк мастар сэбирдэхтэрэ кытаанахтар, халыҥнар уонна лаахтаммыт курдук килбэчигэстэр, онтукалара наһаа паардыйыыттан уонна күн сыралҕаныттан өрүһүйэр. КВА МГ

аат.
1. Туох эмэ туоратынан улаатыыта; элбээн дэлэйэн барыыта. ☉ Расширение; значительный количественный рост
Суол кэтирээһинэ. Былыт кэтирээһинэ.  Өскө худуоһунньук дьоҕура кэриҥэ кэтирээһинин эрэ өттүнэн сайдар, дириҥээһинин өттүнэн сайдыбат буоллаҕына, кини сотору кэхтэр. С. Данилов
2. геогр. Сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. ☉ Широта
Халыма уонна Дьааҥы сылгылара биир географическай кэтирээһиҥҥэ эрээрилэр, үөскээбит эйгэлэрин айылҕата уонна аһыыр аһылыктара улаханнык уратыланар. АНП СЭЭ
Остуолга хаарта түспүтэ, онно биэрэк чугаһынан муора дириҥэ, усталааһына уонна кэтирээһинэ ыйыллыбыт томтордорун, саппыйаларын уонна тумустарын аттара ыйыллыбыттар этэ. Р. Стивенсон (тылб.)
Хотугу кэтирээһин онус эбэтэр уон иккис кыраадыһыгар тиийдэхпитинэ, Африка материгар эргиллиэхпит диэн суоттаммыппыт. Д. Дефо (тылб.)

ж. 1. мат. параллель (сырса сурааһын); 2. геогр. параллель (сир ишрын ньуурунан экваторга параллельнай гына ыытыллар курдук өйдөнөр сурааһын); 3. (сравнение, сопоставление) параллель, тэҥнэбил; провести параллель тэҥнэбиллэ оҥор, тэҥнээн көр.

аат.
1. Эргийэ барар сир, төгүрүмтэ, төгүүр. ☉ Обход, объезд кругом
Төһө да эргимтэтин иһин, атын суолунан суолланаллар. Н. Якутскай
Чугас сир диэн биир-икки көстөөх эргимтэ. Хомус Уйбаан
2. Биир төгүрүмтэҕэ, биир эргиҥҥэ баар сир. ☉ Местность, находящаяся в округе, в окрестностях чего-л.
Ол түмүгэр Бүлүү эргимтэтигэр биир эмэ устуоруйа уонна култуура пааматынньыга хаалбата. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Дьааҥыга бырамыысыланнай бөһүөлэктэр тулаларыгар бэрт киэҥ эргимтэҕэ ойуур суох оҥоһулунна. «ХС»
3. Уопсастыбаҕа ханыылаһар, бодоруһар, биир араҥа буолар дьон бөлөҕө. ☉ Среда, сообщество, круг людей (напр., по деятельности)
Я.И. Линденау үлэтэ күн бүгүнүгэр дылы научнай эргимтэлэргэ олус үрдүктүк сыаналанар. «ХС»
Кэнники кэмҥэ научнай эргимтэҕэ «сомоҕо домох» диэн тиэрмин быһыытынан олохсуйда диэххэ сөп. СЛСПҮО
Тима суруйааччылары, артыыстары, худуоһунньуктары кытта билсэн, доҕордоһон, литературнай эргимтэҕэ сыстан барбыта. КНЗ ТС
4. мат. Бары туочукалара киниттэн тэҥ ырааҕынан тайаан бүтэйдэммит иэҕии. ☉ Окружность, круг
Сир эргимтэтэ хас килэмиэтир эбитэ буолла. М. Доҕордуурап
Биир көнөҕө сыппат үс туочука нөҥүө эргимтэни ыытыахха сөп. КАП Г
Биһиги ити ылбыт токур сурааһыммыт эргимтэ диэн ааттанар. ШИН А
5. эргэр. Үчүгэй туруктаах тугу эмэ атыылаабыттан төлөбүрэ эбэтэр ол төлөбүрүгэр ылыллыбыт эмиэ оннук эрээри, мөлтөх туруктаах туох эмэ. ☉ Выручка и самый предмет (худший), купленный на выручку от продажи такого же предмета (но лучшего)
Атым эргимтэтинэн ат атыылаһан ыллым. ПЭК СЯЯ
♦ Санаа эргимтэтэ оҥоһун көр санаа II
Санаа эргимтэтэ оҥостон, ахтан иһэр Саарбалааҕын [сир аата] хатыҥ чараҥа кэллэ. «ХС»
Хас да хонукка Маша күрүүр туһунан санаа эргимтэтэ оҥоһунна. «Чолбон». Эргимтэтэ суох барда — олох төннүбэттии, кэлбэттии барда. ☉ Уйти навсегда, уйти безвозвратно
Хаайыллыым маҥнайгы түгэннэригэр куттал дириҥ дьаралҕана ыга тутан, мин өллүм, букатын туох да эргимтэтэ суох бардым диэн быһаарыммытым. А. Гайдар (тылб.)
◊ Хотугу эргимтэ — Сир хаартатыгар бэлиэтэммит биэс параллельтан биир сүрүннэрэ: экватортан хоту диэки тайаан сытар. ☉ Северный полярный круг
Хотугу эргимтэ уһун хараҥа түүнэ саба халыйар. «ЭК»
Хотугу эргимтэ самаан сайына салаллан ахан турар кэмэ. «ХС»
Саас ахсын биһиэхэ, хотугу эргимтэ кэтэҕэр, үгүс-элбэх эдэр дьон үлэлии кэлэллэр. БТУоТ. Эргимтэ киинэ — төгүрүмтэ ортото. ☉ Центр окружности
О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А