и. д. от киирис = схватка, единоборство.

1, и. д. от хапсыс=; 2. схватка; хабыр хапсыһыы жестокая схватка.

1) большого роста, громадный (о человеке); 2) яростный, ожесточённый; дуолан охсуһуу яростная схватка.

с. 1. анньыһыы; столкновение судов суднолар анньыһыылара; 2. (конфликт) харсыһыы; столкновение противоположных интересов утарыта интэриэстэр харсыһыыла-ра; 3. (спор, ссора) хабырыйсыы.иирээн; между ними произошло столкновение кинилэр икки ардыларыгар иирээн буолбут; 4. (схватка, стычка) хабырыйсыы, хапсыһыы, ытыалаһыы; вооружённое столкновение сэбилэниилээх хапсыһыы.

1) резкий, крутой (о человеке, его характере); ср. хабыр 1; 2) яростный, страшный; хабараан хаһыы яростный крик; хабараан хапсыы жестокая схватка; 3) необъезженный (о лошади); 4) разг. сердитый, крепкий; хабараан арыгы крепкое вино; хабараан тымныы сердитый мороз, жестокий мороз; 5) перен. ломкий, хрупкий; хабараан мас ломкая древесина.

аат. Кими эмэ утары тыҥааһыннаахтык охсуһуу. ☉ Напряженная схватка, сражение с кем-л.
Күнүтүүнү билбэккэ Күөдүллэһии, киирсиһии …… Хас да күн устатыгар Хабырынна бу манна. И. Эртюков
Окуопаларга хаалбыт ньиэмэстэри кытары ыстыыгынан киирсиһии саҕаламмыта. И. Сосин
◊ Илиинэн киирсиһии — кими эмэ кытта биир-бииргэ охсуһуу. ☉ Рукопашный бой. [Сэриигэ] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. «Кэскил»

аат. Сэрии хонуутугар сэбилэниилээх дьон бэйэ-бэйэлэрин харса суох өлөрсүүлэрэ, кыргыһыы, охсуһуу. ☉ Битва, сражение, схватка
Эмискэ үлүгэр ааҥҥа ньиэмэстэр үөмэхтэһэ түстүлэр да, тутуһан туран хардарыта аптамаатынан кыдыйсыы буолла. Д. Кустуров. Сталинград таһыгар киһи аймах историятыгар хаһан да буолбатах улуукан кыдыйсыы саҕаламмыта. Саллааттар с.
1970
Дьэ, онтон историяҕа биллэр чукчалар уонна юкагирдар кыдыйсыылара буолбута. С. Курилов (тылб.)

аат. Уохтаахтык хапсыһыы, этиһии, мөккүһүү. ☉ Схватка, столкновение, бурная ссора
Дьокутааты быыбардыыр күҥҥэ ааттаах адьырыһыы буолуоҕа. М. Доҕордуурап
Ити дьыл үйэлэргэ сөҥө сыппыт өстөһүүлэр күөдьүйэн тахсаннар, амырыыннык адьырыһыы күүрбүт дьыла этэ. Р. Кулаковскай
Бу сыллар усталарыгар хаста-хаста кииристилэр, үлэ туһугар төһөлөөх адьырыһыылар буоллулар? В. Протодьяконов
△ Абааһы көрсүү, өстөһүү. ☉ Вражда, ненависть
Туохханнык иннинэ биһиги улахан дьоҥҥо бэйэҕит иирсээҥҥитигэр оҕону тардымаҥ диэн сүбэлиибит. Дьиэ кэргэни кыайан көммөт кытаанах адьырыһыыга тиэрдэр суол төрдө итиннэ сытар буолааччы. «Кыым». Ийэтэ хаһан эрэ кыыһын саҥа суолугар туора сытыа, онон кинини кытары адьырыһыыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу?» Саха фольк.
3. Сиргэ киһини баар гын; оҕону үөскэтэн, иитэн таһаар (үксүгэр аҕа туһунан). ☉ Произвести на свет; родить, воспитать, выпестовать (ребенка)
Мэхээлэ, эйигин айан, төрөтөн, маннык олоххо олорпут аҕаҥ оҕонньор барахсан, эн үөрүүлээх үтүө күҥҥэр, сырдык дууһатын таҥараҕа туттаран баран, сытарын көрөн баран, кырбаатахха да тахсыбатах хараҕым уута таҕыста. А. Софронов

1. киирис диэнтэн хай. аата. Ыһыы: «Ураа!..» Ыга киирсии Ыстыыгынан кэйсиһии. Баал Хабырыыс
   Биирдэ Саппырыан оҕо Сиип убайын кытта охсустулар — биир-икки бөрсүөгү киирсии буоллар эрэ уолаттар бурҕачыһа түһэллэр. А. Бэрияк
2. Икки өттүттэн кимэн киирэн тыҥааһыннаахтык күрэстэһии, охсуһуу; күрэхтэһии. ☉ Напряженная схватка, битва, драка; состязание
   [Буоксаҕа] чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов
   Аны бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. И. Федосеев
   Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов
3. Кими эмэ кытта этиһии; улаханнык мөккүһүү. ☉ Ругань, ожесточенный спор с кем-л. [Маппый] бэҕэһээ киэһэ дайаарка кыргыттардыын «киирсиитин» санаан уоскуйан иһэн эмиэ кыйаханан кэлэр. В. Гаврильева
   — Куолуһут буолан баран, ынаҕы сылгыттан араарбат киһийдэх эбиккин, — Элэҥ Сэмэн уолу өтөрү-батары көрүтэлээтэ. — Дьэ, доҕоттоор, киирсии буолаары гынна! В. Протодьяконов
   Барыларын мунньан олорон дьэ, киирсии кытаанаҕа, тугу кистиэмий, дьоммун кэлтэй мөҕөөччү буоллум. «ХС»

1. хабараан диэн курдук. Атыырдар утарыта көрсүһээт атахтарынан өрө турдулар, хабыр хатаннык хаһыытастылар, ыйыластылар. В. Протодьяконов
   Былыта суох хабыр соҕус тыыннаах күн үүнэн эрэр быһыылаах. В. Яковлев
   Арыт силлээбит силлэрэ сиргэ тиийбэккэ тоҥор хабыр тымныыта түһүтэлиир. КН ПБ
2. көсп. Ыгым майгылаах; куруубай, хаҕыс сыһыаннаах (киһи). ☉ Вспыльчивый, нетерпеливый; грубый, суровый, жёсткий (о человеке)
   Ол эрээри сорохтор кини төһө даҕаны хабыр, уолусхан буоллар, олус көнө майгылааҕын, дириҥ өйдөөҕүн эмиэ умнубаттар. И. Гоголев
   Олус туруору, хабыр майгылааҕын бэркэ диэн билэбин. И. Семёнов
   Туһаахап уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. СҮК
3. көсп. Ыарахан, ыар тыыннаах (хол., кэм). ☉ Суровый, тяжёлый (напр., о времени)
   Эдэр оҕо киһи олох хабыр чахчыларын тумнан улааттын диирэ. Софр. Данилов
   Кырдьан бүппүт диэмэҥ эһиги Сэрии, үлэ хабыр сылларын Кырдьаҕас хомсомуолун. И. Эртюков
   ♦ Хабыр сыана — олус ыарахан сыана. ☉ Очень высокая цена. Хабыр сыана диэн дьэ манна баар эбит. НАГ ЯРФС
   ◊ Хабыр хапсыһыы — 1) өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх, суостаах-суодаллаах кыргыһыы. ☉ Смертельный, ожесточённый бой
   Ханнык да хабыр хапсыһыы Хаан тохтуута суох буолбат. М. Ефимов
   Нэдиэлэ кэриҥэ хабыр хапсыһыы кэнниттэн аҕыйах хонукка сынньалаҥҥа тахсыбыттар. П. Чуукаар
   Онтон салгыы үйэ аҥаарын анараа өттүлэринээҕи сыллар хабыр хапсыһыылаах түгэннэрин өйгөр сааһылыы охсон ылаҕын. «ББ»; 2) улахан тыҥааһыннаах, эрийсиилээх күрэхтэһии. ☉ Напряжённая схватка (в состязании)
   Мартыын уонна Дуолан Хара тусталлар, хабыр хапсыһыы буолар, хайалара да сабырыппат. И. Гоголев
   Кинилэр хаһыыларыттаныһыыларыттан сылыктаатахха, көбүөргэ хабыр хапсыһыы бара турар чинчилээх. Е. Неймохов
   ср. халх. хавир ‘быть в ссоре, жить не дружно’