сов. 1. кыргыс, сэриилэс; 2. , разг. (сыграть во что-л.) кыргыс.

сов., переигрывать несов. что 1. (сыграть заново) саҥалыы оонньоо, хат оонньоо; 2. (всё, многое) оонньотолоо; 3. и без доп., театр, разг. наһаалаан оонньоо, олустаа.

нареч. разг. 1. (не видя) көрбөккө эрэ; сыграть партию вслепую (дуосканы) көрбөккө эрэ партията оонньоо; 2. перен. (наугад, не зная обстоятельств) мээнэ, сэрэйэн; действовать вслепую сэрэйэн оҥор.

аат. Өлбүт киһини сытыаран көмөр сабыылаах анал дьааһык. ☉ Специальный ящик с крышкой, в котором хоронят умершего, гроб
Таҥара анныгар алта кырыылаах хоруоп дьааһыкка өлбүт киһи чиркэйэн сытар. А. Софронов
Аҕатын хоруопка ууран көтөҕөн таһааран илдьэ барбыттара. П. Аввакумов
♦ Хоруоба хончойдо сэтэр. — куһаҕан буолла, анараа дойдуга аттанна. ☉ соотв. сыграть в ящик
«Хонуугут үрдүгэр Хоруопкут хончойдун!» — диэн Аан ийэ дойдубуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым... П. Ойуунускай. Хоруоптаах андаҕар — олус кытаанах, ыарахан андаҕар. ☉ Самая суровая, грозная клятва
Хоруоптаах андаҕары андаҕайда. КАЕ НТ
Тэҥн. хааннаах андаҕар. Хоруопка киллэр — ииҥҥэ киллэр диэн курдук (иин II). Ыраахтааҕы аармыйатынан ааттанааччы ыар хаатырга элбэх дьону хоруопка киллэрбитэ. НАГ ЯРФС II

I
быстар I диэн курдук. Бу күннэргэ бары да харчынан быһыннылар
♦ Баһа быһынна — өллө. ☉ Сыграть в ящик (умереть)
Буута быстарынан көр буут I. Бөрөм миэхэ эргиллэн да көрбөккө, ойуур диэки буута быстарынан субурус гынан хаалла. Т. Сметанин. Бырда быстыбыт — эстэ сылайбыт, күүһүттэн-уоҕуттан эстибит. ☉ Иссякать, истощаться; выбиваться из сил
Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, аччыктыыр, олоро түһэр. Суорун Омоллоон. Ойдуоҥ дуу, быстыаҥ дуу — туохтан эмэ улаханнык күһэллэн. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно (делать, совершать что-л.). Быстыам дуу, ойдуом дуу, барсарбар эрэ тиийдим.
◊ Быстар дьадаҥы — аһары, олус дьадаҥы. ☉ Очень бедный
Аулларыгар биир эмэ сэниэ ыал суоҕа, барыта быстар дьадаҥы ыаллар этэ. Эрилик Эристиин. Быстар уһуга (бараныыта) — ханнык эмэ сир саамай кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Крайняя точка какой-л. местности
Бу сир куорат ыалын быстар бараныыта эбит. Эрилик Эристиин
II
быс диэнтэн бэй., атын
туһ. [Маҥнайгы кыыс:] Биһиги бэйэбит Биир туспа Былаанна Быһыныаҕыҥ! Күндэ
Ол күҥҥэ кыайыыны ыламмыт Уот кыһыл былааҕы аспыппыт. Дьон-норуот иннигэр быстаммыт, Көҥүлү, бу дьолу ылбыппыт. С. Васильев
Кини ойуурга тахсан, уһун синньигэс ураҕас быһынан, ампаар диэки үөмэр былаастаан хааман испитэ. Н. Заболоцкай
♦ Күн <хараҕата> тулунна, күһэҥэ <быата> быһынна — өлөр өлүү кэллэ, өлүү мүччүрүйбэт буолла. ☉ Наступила смерть неминуемая (букв. отлетела закрепа солнца, оторвалось күһэҥэ — металлическая пластина на спине шаманского костюма; по старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от күһэҥэ, то шаман должен неминуемо умереть, тут же на месте)
Дьэ... Буо... Күн тулунна, күһэҥэ быһынна; киэҥ көхсүм кыараата, уһун санаам кылгаата; өлүү бөҕө, дьэ, үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө, дьэ, ааҥнаата. Ньургун Боотур

1. тэҥнээ 1 диэнтэн холб. туһ. Кинини [Симоны] уһун кыргыттар өрүү элэктиир буолаллара, тэҥнэһэ сатаан сордууллара, бииргэ кэккэлэһэ хаамсан муҥнууллара. Л. Попов
2. Кими, тугу эмэ кытта тэҥ, майгыннаһар буол, кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнээх буол. ☉ Быть равным кому-чему-л. по какому-л. признаку, качеству
   Эр киһи да, дьахтар да бырааптара тэҥнэһиэх тустаахтар. П. Ойуунускай
   Олоҕум биир күнэ дьиктини арыйыынан Саатар биир сылга тэҥнэһиэх тустаах. И. Гоголев
   Мэлгэйбээт ойууҥҥа баайынан тэҥнэһэр биир да киһи суох. С. Курилов (тылб.)
3. Кими эмэ батыһан, үтүктэн, киниэхэ тэҥ буола сатаа, киниэхэ тэҥнээх курдук санан. ☉ Следовать чьему-л. примеру, равняться на кого-л., по кому-л., стремиться быть ровней кому-л.
   Киһи киһиэхэ тэҥнэспэт, сүөһү сүөһүгэ тэҥнэспэт (өс хоһ.). [Маня:] Урут бэйэҕин сэнэнэ, атын дьонтон итэҕэс курдук санана сылдьан, ол дьону кытта тэҥнэһэн хаалар саҕа туох үчүгэй баар буолуой. С. Ефремов
   Киһи аймах улууларын кытта тэҥнэһэн, бэйэбитин хайгыырбыт туох куһаҕаннаах буолуой. БВВ ӨУоӨ
4. Кими, тугу эмэ кытта түргэҥҥинэн тэҥ буол. ☉ При ходьбе, беге, движении оказаться наравне, поравняться с кемчем-л. [Катер] сороҕор өрүс сүүрүгүн кытта тэҥнэһэн, баайыллыбыт курдук биир сиргэ лаҕыйа турар. Н. Якутскай
   [Сылгылар] чиччигинии мөхсө иһэн Биэтэҕэ тэҥнэһэллэр. С. Данилов
   Кини иннилээн иһэн Тэҥнэһэн турда. Баал Хабырыыс
5. спорт. Кимниин эмэ күрэхтэһэн, тэҥ тэҥҥэ буолан таҕыс (хол., очукуоҕунан). ☉ Соревнуясь с кем-л., сравняться, сыграть вничью (напр., по количеству очков)
   Сорох ардыгар мэлдьи шаҕы биэрэн да тэҥнэһиэххэ сөп. ПВН СБК
   Үрүҥнэр тэҥнэһиэхтэрин баҕарбаттар. КА СОоО II-III
   Аҕыс көрсүһүүгэ түөрдүгэр кыайан, иккитигэр тэҥнэһэн дьоһуннаах кыайыыны ситистэ. «ЭК»
   ♦ Киһи тэҥнэспэт <киһитэ> — тугунан эмэ атын дьонтон чорбойбут, уһулуччу буолбут. ☉ Не имеющий себе равных, выдающийся в чём-л.
   Дэбигис эр да киһи тэҥнэспэт кыайыылаах-хотуулаах үлэһит. Н. Лугинов
   [Биэлэйдэр] уоруйахтара-талаанньыттара киһи тэҥнэспэт баҕайылара. М. Доҕордуурап. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) көр сирэй. Олус киэбиримэ, эн да биһикки сирэйбит тэҥнэһиэ

I) лицо || лицевой; кубархай сирэй очень бледное лицо; уһун ньылбаа сирэй продолговатое, вытянутое лицо; ньолоҕор сирэй очень узкое вытянутое лицо; эйэҕэс сирэй открытое, приветливое лицо; тыйыс сирэй суровое непроницаемое лицо; эрдээх сирэй мужественное лицо; үчүгэй сирэй красивое лицо; ыраас сирэй а) чистое, гладкое лицо; б) довольно красивое, приятное лицо; сирэй былчыҥнара лицевые мускулы; сирэйэ кытарда он покраснел (от стыда, волнения); сирэйим итийдэ у меня лицо горит (от стыда); сирэйэ кубарыс гынна он побледнел; килбиэннээх сирэйгин киртитиэм фольк. я ославлю тебя (букв. я загрязню твоё сияющее лицо); кыыс оҕо дьоло сирэйигэр погов. счастье девушки в её лице (т. е. в её красоте); сирэйгэ биэр = (или тыаһат =) дать пощёчину; сирэйгэ бэрдэрбит курдук будто пощёчину дали (настолько ошарашен, ошеломлён чем-л. неожиданным или из ряда вон выходящим случаем); 2) лицо, поверхность чего-л.; сторона (предмета); остуол сирэйэ поверхность стола; сыыр сирэйэ поверхность склона; хайа сирэйэ одна из сторон горы; хайа арҕаа сирэйигэр на западной стороне горы; 3) страница; ааҕыллыбыт сирэй прочитанная страница; ср. страница; 4) грам. лицо; туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта изменение глагола по лицам # буор сирэй бран. негодяй; күөх сирэй презр. лодырь; икки сирэй буол = быть двуличным; сирэй бааһа оҥостор он постоянно попрекает кого-л. одним и тем же проступком; сирэй бар= а) карт, сыграть в масть, по мастям; б) перен. проиграть, обанкротиться; сирэй бэйэтинэн сам, лично; сирэй көрбөх а) лицемер; б) лицемерный; сирэй сабыылык гынар см. сирэй бааһа оҥостор ; сирэй сабыыта а) покрывало на лицо покойника; б) перен. маска (видимость, притворство); сирэйин саралаа = разоблачить, вывести кого-л. на чистую воду; сирэйиттэн көрөн на месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (решать что-л., разбираться в чём-л.); сирэйинэн а) напрямик, без |обиняков; сирэйинэн эт = говорить прямо, без обиняков; б) то же самое; тем же самым (предметом); той же самой (вещью); сирэйинэн төлөө = платить, расплачиваться тем же; сирэй харчытыгар а) в чисто денежном выражении; б) наличными, за наличный расчёт; сирэйэ сааппат (или саатыа дуо ) у него стыда нет; сирэйэ сөллүбүт у него утомлённый вид; сирэйэ суох нахальный, бесцеремонный; сирэйэ суулбут (или самныбыт) у него убитый вид (об отчаявшемся неудачнике); сэттэ сирэй подхалим, льстец; угодник; хайа сирэйинэн как, с каким лицом (делать что-л., показываться где-л. — обычно о ранее провинившемся перед кем-л.); хайа сирэйинэн эмиэ иэс көрдүөҕэй ? с каким лицом он снова будет просить в долг?