тай I диэнтэн холб. туһ. [Кубалар] балайда ити курдук сылдьымахтаан баран, дьэ, көтөн тайыстылар эбээт! ИИА К

сылдьымахтаа диэнтэн холб. туһ. Даайа эмээхсин хачыгырайан, син сылдьымахтаһан баран, биирдэ саас сытынан кэбиспитэ. В. Гаврильева
Ыалдьыбакка-сүппэккэ, этэҥҥэ сылдьымахтаспыт киһи көрөн-истэн иһээ эбитэ ини. Н. Борисов

дьүһ. туохт. Кыараҕас-кыараҕастык хардыылаан сүүрэрхаамар икки ардынан түргэнник бар (суон, намыһах уҥуохтаах киһи, дьоҕус кыыл, көтөр туһунан). ☉ Передвигаться короткими, быстрыми перебежками (о небольшом толстом человеке, звере, птице)
Ол курдук сылдьымахтаан көрөн баран, [хопто] кынатынан сапсына-сапсына, сүүрэн дьөдьөрүйэр, өрө көтөн тахсар. Н. Якутскай

кыаһылаа диэнтэн дьаһ
туһ. Бүлүү муората! Төһө даҕаны кыһын буолан, мууска кыаһылатан сыттар, киэҥ киэлитэ, уһун урсуна харахха тута быраҕыллар этэ. И. Федосеев
Кыһалҕаҕа, кырыымчыкка Кыаһылаттардар даҕаны Олоҕу кыраабатах, Бүтэн-оһон хаалбатах Бүгүрү өбүгэлэрим, Улуу булчут удьуордарым Туйахтарын хатардаҕым. В. Гольдеров
Оҕонньор эдэр эрдэҕинэ сырыыны-айаны сылдьымахтаабыт бэйэтэ, кырдьар бөҕө кыайан, бу айылаах кыаһылатан сыттаҕа. «ХС»

солбонуй диэнтэн дьаһ
туһ. Эдэрдэр эһиги кырдьаҕастары, биһигини, үлтү сирэргэ күүскүтүнуоххутун олус солбонуппакка эрэ, саҥаны, ордугу айан-суруйан иһиэххит этэ. П. Ойуунускай
Оҕонньор эдэр эрдэҕинэ сырыыны-айаны сылдьымахтаабыт бэйэтэ, кырдьар бөҕө кыайан, сорсуйар бөҕө солбонутан, бу айылаах кыаһылатан сыттаҕа. И. Федосеев
Кини киһи модун күүһүн Тугунан солбонутуом дии саныыгын? А-ИМН ОЫЭБЫ

тамай II диэнтэн хамс
көстүү. Тайах курдук тамаһыйа сиэлэр, бөрө курдук субуруйа сүүрэр ааттаах аттарынан сылдьымахтаабыт бэйэккэтин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Тайаҕым күлтэччи көрөн ылаат, Тарааннаах адаар муостарынан Тайҕа мастарын лачыгырата-лаһыгырата Тамаһыйа сиэлэ турда. П. Тобуруокап
Лөкөй …… харса суох сүүрэн тамаһыйда. ЭКС ТБТ

д ьү һ. туох т. Ордук уһу н, улахан, модороон буол (үөһэ, туох эмэ үрдүгэр сылдьары этэргэ). ☉ Быть несоразмерно большим, широким, округлым (напр., о голове человека, нек-рых птиц, о шапке)
[ Модьугу] Лэҥкэйбит т ө б ө т ү н Лэкээриҥнэтэр, Бүлүүһэ хараҕын Бүлтээ риҥнэтэр. С. Тарасов
Кини …… лэҥкэйбит төбөтүнэн уонна чаҕылыйбыт уоттаах хараҕынан барыларыттан туспатык көстөрө. В. Протодьяконов
Лэҥк э й б и т үрдүк сүүһэ, уоттаах хараҕа, обугур уоһа барыта кини эр санаатын, өйүн туоһулууллар. И. Данилов
[ Маппыа йабыс] сабыс-саҥа чаамык бэргэһэтэ лэҥкэйэн, маастарын салайа, үлэһиттэрин көрө сылдьымахтаата. Бэс Дьарааһын
ср. кирг. деҥкей ‘быть толстым и неуклюжим’

I
аат. Хачайдана оонньуур оҥоһук, хачыал. ☉ Приспособление для качания, качели. Оҕо биэрэскэ оонньоото. Биэрэс үөһэ хачайданна. Тэҥн. биэрэҥ
♦ Биэрэс тэп — төттөрү-таары туох да кыһалҕата суох сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить туда-сюда (беззаботно, без особой нужды)
[Тугут] иннибит диэки онон-манан элэҥнээн биэрэс тэбэн сылдьымахтаабыта. Н. Заболоцкай
Күн кыһалҕата суохтук ыалтан ыалга биэрэс тэбэр идэлээх. Эрчимэн
Остуол, долбуур икки ардыгар биэрэс тэбэ сырытта. И. Сысолятин
II
аат. Уһун синньигэс быһыылаах кыһыл, от күөх биитэр саһархай дьүһүннээх, иһэ көҥдөй аһыы амтаннаах оҕуруот үүнээйитэ. ☉ Перец (овощное растение)
Кылгас күн үүнээйилэригэр помидордар, баклажаннар, биэрэс, оҕурсу аһаҕас буорга үүннэриллэр суортара киирэллэр. ФНС ОС
△ Оннук үүнээйини үлтүрүтэн оҥоһуллубут аска кутуллар аһыы амтаннаах тума. ☉ Перец (приправа)
Сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи

туохт.
1. Киэҥник атыллаан, түргэнник сүүр, ыстаҥалаа. ☉ Бегать, прыгать быстро, стремительно
Кини чугаһынан эниэни таҥнары, чэпчэки сылбырҕа Саввин быыралыыр. А. Сыромятникова
Хаар түһүөн иннинэ маҥхайбыт куобах от-мас төрдүттэн үргэн туран быыралаан эрэрин тутуу баттаһа ытан бытарытарыҥ, сыыһан кыһыйыы, табан үөрүү. «ХС»
2. көсп. Олохтоох, олохсуйбут сиргиттэн тэйэн, ыраах сырыт, тэскилээ, күрэн, тэлэһий. ☉ Уйти, уехать с места жительства (обитания), бродяжничать, шататься
Дьокуускай уокуругун улуустарыттан быыралаан кэлэ сылдьар дьэлликтэр эдэр уолу арыгыга, хаартыга уһуйа сатыыр дьаллыктаахтар. В. Протодьяконов
Торҕон эһэ быыралаан сырыттаҕа, оннук эһэ киһиэхэ-сүөһүгэ кутталлааҕын булчут бэркэ билэр буолан салынна. Д. Таас
Архип Харитонов ыаллыы Өркөн оройуонугар быыралаан сылдьымахтаан баран, кэлин Бырама иһигэр кэлэн олохсуйбута. В. Яковлев
3. түөлбэ. Бааһырбыт эбэтэр көппөт көтөрү батыһан, эккирэтэн бултаа. ☉ Охотиться, преследуя раненую птицу или птенцов
Көтө илик кус оҕотун былыр, тыынан быыралаан, ураҕаһынан дэлби охсон ылаллара. СГФ СКТ
«Оттоох» диэн түгэҕэ биллибэт улахан күөл ортотугар сырсан киирэн, андытын быыралаан хайаан даҕаны сиһин булгу анньан ылара. В. Чиряев

туохт.
1. Тугу эмэ нөҥүө туораа, уҥуордаа. ☉ Переходить, переваливать через что-л. Аны туран эһэ самантан кыраман ыраах, Майда өрүһү туораан, туруору таас хайаны дабайан, халыҥ тыалаах, дьуоҕа маардаах Тамааты үрэҕи нөҥүөлээн балааккаларыгар суоллаан тиийбит. «ХС»
Сырыы бөҕөнү сылдьымахтаабыт көрү ҥнээх «МАЗ» тохтоло суох курулатан, тоҕойдортон-тоҕойдору нөҥүөлээн бөһүөлэктэн ыраатан истэ. «ХС»
2. көсп. Туох эм э ы ара ха ны, эр эйи т уораа, аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, невзгоды, справляться с чем-л.
Кини суруктара, тэлэгирээмэлэрэ хаайыы халыҥ эркинин нөҥүөлээн Россия, Сибиир муннуктарыгар баар табаарыстарыгар тиийэрэ. П. Филиппов
Кыайыыга тиийэр суол бүтүн к экк э кыргыһыылары нөҥүөлээн ааспыта. «Кыым»
Сыллары, буомнары нөҥүөлээн Саас танныҥ алта уон төгүрүк. Чэчир-72
3. кэпс. Таска тахсан көһүн, быган таҕыс. ☉ Высовываться, торчать откуда-л. Ырбаахытын саҕата кууркатын нөҥүөлээбит
 Туус маҥан сорочкатын саҕата холкутатыллыбыт, к э т и т к ыһы л хаалтыһа халаатын нөҥүөлээбит. Г. Угаров