көр айа-дьойо
«Айадьуо» аргыстаах, Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээх, Муҥнанар-муҥатыйар доҕордоох. Өксөкүлээх Өлөксөй

эммэний диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕыс чардын иһиттэн, Тоҕус ыйга дурдалаан, Угаарыскай күөх окко Угунньалыыр буурайга, Эримэх бэйэтин эммэнитэн Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээн, Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Кинилэр, эн кулгааххар сипсийэн, эккин-хааҥҥын эммэнитэргэ кыһаналлар. А. Сыромятникова

аат. (үксүгэр тард. ф. тут-лар). Кыра оҕоҕо эбэтэр саҥарааччыттан лаппа балыс киһиэхэ эйэҕэстик туһаайан этэр, ыҥырар тыл. ☉ Голубчик (мой), голубушка (моя), дитятко (мое), ласковое обращение к значительно младшему по возрасту
«Айа-дьойо» аргыстаах, энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээх, Муҥнанар-муҥатыйар доҕордоох, «Кутукаларыам» — диэн кутукунатар кубулҕаттаах дьахтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хайыаҥый, кутукаам, арай саһан көр. Манна [хотон диэки ыйар]. С. Ефремов

аат.
1. Олус дириҥ, улахан санаа түһүүтэ, санаарҕабыл, эрэйдэнии, муҥ-сор саамай улахана. ☉ Очень сильная, глубокая печаль, скорбь, страдание
Дириҥ уһун кутурҕан Дьикти бэйэтэ минньигэстээх, Кистээн ытыыр сыналҕан — Киһи көхсүн кэҥэтэрдээх. С. Васильев
Сүдү кутурҕан сөҥмүтэ дьон сүрэҕэр, Ыар сүтүк баттаабыта сүрбүтүн-куппутун. Көмпүппүт өрүс үрдүк биэрэгэр Тапталлаах биэлсэрбит көмүс уҥуоҕун. М. Ефимов
2. Көрү-нары тохтотон, өлбүт киһини аһыйыыны эбэтэр туох эмэ иэдээн, алдьархай буолбутун биллэрии. ☉ Траур
В.И. Ленин өлбүтүгэр алта күннээх кутурҕан биллэриллибитэ. «ХС»

1. көр угаар. Көтөр буордаах саха балаҕана, Көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык үгээрдээх чаана. Эллэй
   Бары билигин утуйарбыт ордук, үлэлииргэ үгээрэ бэрт. С. Сарыг-оол (тылб.)
2. Элбэх киһи ыалдьар сыстыганнаах ыарыыта, дьаҥ. ☉ Эпидемия
   Аҕата таастан сууллан өлбүтэ, ийэтэ туох эрэ дьон барыта ыалдьар үгээригэр охтон баран, өрүттүбэтэҕэ. Болот Боотур
   — Ийээ, бөлүүн түһээн балык сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ. Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт. Г. Угаров
   русск. угар

туохт.
1. Таҥас эҥээрин эбэтэр туох эмэ кырыытын, кырыы өттүн оҥор. ☉ Отделывать полы одежды или края, стороны чего-л. «Тирии кынат» диэбит курдук, Тэлимнэҕэс эҥээрдээтилэр, «Кунаах төбө» диэбит курдук, Кубаҕай хортуустаатылар. С. Васильев
Баһылайкаан дьиккэр, …… үүтээҥҥин муус эҥээрдээн кэлбиккин. «ХС»
△ Тугу эмэ кыйа, батыһа эбэтэр икки өттүнэн кэккэлии бара тур. ☉ Тянуться в ряд вдоль или по обеим сторонам чего-л. (напр., реки, улицы)
Тойуктар хоһоонноро кэпсииллэринэн, Алтан хайа киэҥ сири хабан сытар сис хайанан буолар. Маны эҥээрдээн улахан күөллэр бааллара ыйыллыбыттар. «Чолбон»
Эн Бүлүү эбэ хотуну эҥээрдээн сытар дэхси, нэлэмэн хонууларынан-сыһыыларынан сылдьыбытыҥ дуо? АДГ СКУо
2. көсп. Тугу эмэ кытта сэргэ туох эмэ куһаҕаны оҥор, эрэйи-буруйу таһаар, аҕал. ☉ Приносить что-л. (напр., горе), вовлекать, впутывать кого-л. во что-л. Кири-дьайы киллэримэ, Эрэйи-буруйу эҥээрдээмэ, Алдьархайы-былаҕайы аҕалыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ийэбин] Угунньалыыр буурайга, Ачаахтаах хатыҥ тоһоҕоҕо Эримэх бэйэтин эммэнитэн Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээн, Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Омук империализма биһиэхэ күүһүнэн соҥнообут гражданскай сэриитэ Арассыыйаҕа элбэх эрэйикыһалҕаны эҥээрдээбитэ. «ХС»
♦ Илбиркэй эҥээрдээ кэпс. — кими эмэ харысхала суох атаҕастаан, баттаан, көлөһүннээн доруобуйатын улаханнык алларыт, өрүттүбэт гына дьадат, умнаһыт олоҕор тиэрт. ☉ Довести кого-л. до полного разорения, ввергнуть в крайнюю бедность, нищету
Мин эһигини, хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, илбиркэй эҥээрдээбиттэри, бакыр сүһүөхтээбиттэри, ойуттубут олооччулаабыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай

аат.
1. Сүһүөхтэрдээх көҥдөй умнастаах, куолаһыгар туораах сиэмэлэрдээх, оҥоһуулаах сиргэ аска анаан ыһыллар үүнээйи култуурата. ☉ Зерновые растения
Сытыган лаҥхатын өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаан-чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Күһүн буолан от-мас хагдарыйан эрэр, оттон холкуос бурдугун үксэ хомулла илик. Т. Сметанин
Бэс ыйын саҥатыгар үстүөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, отмас сиэмэтэ кэҕиннэ, үүнээйи чэмпэрдэ. У. Нуолур
2. Бурдук үүнээйи ас буолар өттө — туорааҕа, сиэмэтэ. ☉ Зерно, семя зерновых
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан, онон-манан ойута барбыт тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Лоҥкууда сиһин солоон аҕыйах сылларынан аҥаардас солооһуннарга эрэ бурдугу ыһар буолуохпут. М. Доҕордуурап
3. Ас бэлэмнииргэ анаан бурдук туораахтара мэлийиллэн бороһуоктуҥу көрүҥнэммит мээккэтэ. ☉ Мука
Хотонтон Хобороос, Даайыс тахсаллар, таҥастара бурдукка биһиллибит. А. Софронов
• Бу оҕом хантан харчы булан, үрүҥ бурдук атыылаһаҕын? — Тыый, ийээ, оттон дохуоппар кэллэҕэ дии. М. Доҕордуурап
Дьахтар имигэс тарбаҕынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар, өрүтэ көтөҕөн таммалатар. Н. Габышев
4. эргэр. Бурдук быһыллан түүтэхтэммитэ. ☉ Сжатый хлеб (в снопах)
[Дьаакып:] Хобороос, бурдуккун киэҥ сиргэ таһырдьа таһаар. А. Софронов
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэсаарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Кыдаманан эһиллэр, Кыстык оппут кээһиллэр, Кыһыл көмүс бурдукпут Кылааттара чуоҕуспут. А. Абаҕыыныскай
5. Хатарыллыбыт эт эбэтэр үүнээйи аһылык мээккэтэ. ☉ Мука из сушеных мясных или растительных продуктов
ХIХ үйэ ортотугар унньуула бурдуга Дьокуускай баһаарыгар атыыланара уонна буута буут сэлиэһинэй бурдук сыаната сыаналааҕа үһү. Багдарыын Сүлбэ
Сүөһүгэ анаан үрдүк белоктаах аһылыктар улам элбэхтик оҥоһуллуохтара: балык уонна уҥуохтаах эт бурдуга, аһылык буолар доруоһалар, фосфаттар. ЭБТ
ср. тюрк. бүртүк ‘зерно’
◊ Бурдугу астаа — түүтэх бурдугу үлтү сынньан туорааҕын арааран ыл. ☉ Молотить (напр., снопы вручную)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Доромоон, отуччалаах киһи, уҥа диэки олорон, хаппыт сүөһү тириитигэр хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олорор. Күндэ
[Түүтэхтэри] Итини молооччугунан (ураҕаска баайыллыбыт эпчиргэнэн) үлтү кырбыыллар. Бу аата бурдук астыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Бурдугу ыс — анаан бэлэмнэниллибит сиргэ туораах бурдугу тарҕата ыһан эбэтэр анал массыынанан олорт. ☉ Сеять (зерно, хлеб)
[Мэхээлэ:] Холобур хайдах бурдугу ыһары, оту оттууру, сүөһүнү иитэри көрдөрбүт киһи, син ону үтүктэн иһиэ этилэр. А. Софронов
Ким сүөһүнү иитиэй, ким даҕаны бурдугу ыһаат, бааһына диэки күһүҥҥэ диэри эргиллэн көрбөт, от хомууругар барар. П. Егоров. Бурдук ас — бурдуктан оҥоһуллубут астар. ☉ Мучные изделия
Оччотооҕу кэмҥэ Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
• Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, — дии санаатым. А. Софронов
Майаҕа кулинарнай маҕаһыын эмиэ үчүгэйдик үлэлиир. Манна саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бурдук аһылыктаах — бурдугу сиир, бурдугунан аһылыктанар. ☉ Питающийся хлебом; зерноядный
Арыыбурдук аһылыктаах, Араҕас дьоруо аттардаах, Амма, Таатта оҕолоро, Артыаллаахпын билэннэр, Ахтан ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II. Бурдук атаҕа — бурдугу бастакы көтүтэн ыраастааһын тобоҕо. ☉ Остатки, охвостья зерновых после первой очистки
Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буол-ла. Дьон сугулааҥҥа муһунна. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
Элбэх аһылыгы бааһынаттан мунньуохха сөп. Ол курдук бурдук атаҕын, мэкиинэни, соломону кыратык да энчирэппэккэ хомуйуллуохтаах. «Кыым»
Үүнүүлээх от, бурдук атаҕа хадьымалга сытан ардаҕа суох күннэргэ ситэ куурбат, түүн аайы силбигирэр буолла. САБСБ. Бурдук бааһыната — бурдук ыһарга анаан хорутуллубут сир. ☉ Вспаханное поле для зерновых
Бурдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, оннооҕор сыһыы ортотугар, От ньуурун талыытыгар, сыыс от кыбыллан тахсааччы Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев. Бурдук буолага — бурдук ыһар сир. ☉ Пашня
Сырдык, ыраас сарсыарданы эҕэрдэлээбиттии, бурдук буолагын үрдүнэн күөрэгэй чыычаах көмүс чуораан куолаһа дьырылыырчарылыыр. Н. Якутскай. Бурдук быһааччы — бурдугу сиэрпэнэн быһар киһи. ☉ Жнец
Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов. Бурдук быһар массыына — бурдугу быһан түүтэх-түүтэх түһэрэр массыына. ☉ Жнейка
[Чокуурап:] Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов. Бурдук (миэлиҥсэ) быыла — миэлиҥсэҕэ тартарыллыбыт бурдуктан көтөн онно-манна (истиэнэҕэ эҥин) түспүт өттө. ☉ Мучная пыль, осевшая на стены и другие предметы
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки кии-лэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. — «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым, бурдуккар холбуу кутан кэбис», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев барабыыгын бурдугун быылыттан ороон, [Абдуркулланы] саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин. Бурдук кылаата — түүтэхтэммит бурдук кэбиһиллибитэ. ☉ Скирд, скирда (снопов)
[Егор Егорович] Илин диэки сонуок кэтэҕэр, бурдук кылаатыгар, аттаргын, мин кэргэммин сибилигин илт. С. Ефремов. Бурдук маҥхааһайа — ыраастаммыт, куурдуллубут туораах бурдугу харайар ыскылаат. ☉ Зернохранилище
Бурдук ото — соломо диэн курдук. Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур, бурдук отунан, күөл хомуһунан «кырыымпа» оҥостон, ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Үүнэн турар бурдук отуттан ырыыгдаҕар сарыннаах, самнаҕар кааскалаах, бэрийбит күтүр, — субу бэттэх сүүрэн дарайан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Эргэ тапчаан ороҥҥо, Ботуой курдук симиллибит Бурдук ото матарааска, Уута кэлэн биэриминэ Утуйбакка сытта Ымыы. Күннүк Уурастыырап. Бурдук силим — мээккэ бурдугу ууга суурайан оҥорбут силим. ☉ Мучной клейстер
Бурдук сирэ — бааһына диэн курдук. Тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар өтөх томторугар, бурдук сиригэр, мин ыалым Арамааскы уолун Уйбаанчыгы оҕус сиэттэрэн сир хорута сылдьарын көрөммүн, онно бардым. Амма Аччыгыйа
[Варя:] Бардыбыт, бардыбыт тыаҕа, — Бурдук сирин кэҥэтиэхпит, Өлгөм үүнүүнү ылыахпыт. С. Ефремов
«Доҕордоһуу» холкуос ыаллара, Дойду нэлэмэн кытылыгар Бурдук сирэ солоннулар, Булуук, барана булуннулар. С. Васильев. Бурдук соҕотуопката истор. — судаарыстыба сэбиэскэй кэмҥэ былаан быһыытынан холкуостартан, сопхуостартан хомуйар туораах бурдуга. ☉ Хлебозаготовки
Тихон Павловы нэһилиэгэр бурдук соҕотуопкатын тэрийэ, кулаактарга садаанньа биэрэ, ону толотторо сырыттаҕына, ыкса күһүн кулаактар саанан ытан өлөрбүттэр. А. Бэрияк
Өрөспүүбүлүкэ киин оройуоннарын бары холкуостарыгар, сопхуостарыгар даҕаны бурдугу соҕотуопкалааһын саҕаланар кыахтаныах этэ. П. Егоров
Бурдук сонуога — бааһына диэн курдук. Үрэх арҕаа саҕата, ытыс саҕа лоскуй бурдук сонуогуттан ыла, ыраас халдьаайы буолан барар. А. Бэрияк. Бурдукта быс эргэр. — үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн быһан түүтэхтээ. ☉ Жать хлеб (вручную)
Тойоммут аахха эрдэхпитинэ, бурдук быһа сылдьан Мэхээскэни кытта аргыстаһан кэлбиппин көрөҥҥүн кыыһырбытыҥ. Амма Аччыгыйа
Сатала суох астаах, Саһархай куоластаах, үүнүүлээх бурдугу быһыахпыт, Үгүс көп түүтэҕи таһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ ол курдук, Хайа баайын хаһан, ыстаал кутан, бурдук быһан, Үүнэр-сайдар олох кэскилин оҥостобут. А. Абаҕыыныскай
Бурдук тардар таас көр суоруна. Көтөр буордаах саха балаҕана, Көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык Үгээрдээх чаана... Эллэй. Бурдукта тарт — суорунаҕа туораах бурдугу мэлий. ☉ Молотить зерно (на жерновах)
[Хобороос:] Даайыс, ынах киириитэ чугаһаата, онуоха диэри бурдукпутун тардыах.А. Софронов. Мин саах күрдьэбин, торбуйах уулатабын, бурдук тардабын, мас кыстыыбын, кэргэттэр олорор дьиэлэриттэн тахсаммын тойонум аахха үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
Хара өлүөр диэри, кыайбатар даҕаны, бурдук тардар, муус көтөҕөр, от мунньар, бурдук ыһар, бугул угар киһи буолла. Суорун Омоллоон. Бурдук үлэтэ — бурдугу ыһыы уонна хомуйуу үлэтэ. ☉ Работы по посеву и уборке хлебов. Бурдук үлэтэ буолла дии. Быйыл бурдук үлэтин күннэригэр өр утуйбаттар
□ [Түмэппий:] Оппут — бурдукпут үлэтэ бүттэҕинэ, сирбит баарданыыта бүттэҕинэ, уопсай хотоммутун тутуохпут баар ээ, доҕоттор. Күндэ. Бурдук хадьымала — быһыллыбыт бурдук сиригэр хаалбыт бурдук отун төрдүгэстэрэ. ☉ Жниво, жнивье, стерня. Бурдук хомуура — үүнэн буспут бурдугу сиэрпэнэн, массыынанан, комбайнынан быһыы, быстарыы. ☉ Жатва (уборка урожая).