бэлэхтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ону [кэпсээни] иһиллээн көрдөххө: эмээхсин бэйэтэ бэлэхтэппит ыалын кыыһа бэһиэлэй майгылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт ыйтан ордук үлэлээн баран, солкуобайы босхо бэлэхтэппит аатыра-аатыра, уон тоҕус сүүс төлөбүрдээх буолан хаалар сүрэ бэрдин сөҕөллөр. Амма Аччыгыйа
[Бурхалей] туран, төттөрү-таары хаама сылдьан, биллэрбэккэ соҕус айылҕаттан бэлэхтэппит илиитин-атаҕын хамсатан, улаханнык сынньыллыы кэнниттэн хайдах буолбутун боруобаланан көрдө. Эрилик Эристиин

I
аат. Туох эмэ бытархай гына кырбаныллыбыта, кырбастаммыта. ☉ Кусочки чего-л. мелко нарезанного, нарубленного
Аны бэл ынахтар сайданнар, Гидропон, мутукча, Соломо, кырбал от, лабыкта …… Үтүмэн аһылык буоллаҕа. «ХС»
Киэһээ аһылыктарын иннинэ хас биирдиилэрэ табах, дьуухала кырбалын ылан арҕахха куппуттара. «ХС»
◊ Кырбал үөрэ — кыра гына кырбаан, мииннээн буһарыллыбыт эт. ☉ Мясная похлебка.
II
аат., кэпс. Сынньыллыы, таһыллыы, охсуллуу. ☉ Побои, битье, порка
Бу уол үөҕүү быдьарын истэн, кырбал кытаанаҕын көрөн улааппыт. Софр. Данилов
Кэлин, эппиэттээн кырбалтан син-биир быыһамматын өйдөөн, өсөһөн, кини тугу да саҥарбат буолбута. Софр. Данилов
Хомуска оонньуурбун, хоһуйан туойарбын Таһыыртан, кырбалтан таһыччы умуннум. Т. Сатылганов (тылб.)

аат. Улаханнык өһүргэтии; үүрүү-түрүйүү, кырбааһын; баттааһын-үктээһин, көлөһүннээһин. ☉ Нанесение большой обиды, оскорбление; притеснение, нанесение побоев кому-л.
Аан дойдуга баттабыл, атаҕастабыл диэн суох буолуохтаах, Иэҕэйэр икки атахтаах баай-дьадаҥы, нуучча-саха бары тэҥ буолуохтаах. Күндэ
Оттон оҕо эрдэхпинэ сынньыллыыны, атаҕастабылы атаҕастанным ини. Көр, биирдэ хараҕым уута тахсыбытын өйдөөбөппүн эбээт. Амма Аччыгыйа
Эн даҕаны киһиттэн атаҕастанан атаҕастабыл амтанын бил ээ. Эрилик Эристиин

сыһ.
1. Наһаа, олус. ☉ Очень, сильно, в значительной степени
Мин улаханнык куттанным: аны ампаар сууллан киһини баттыа дии санаатым. Н. Неустроев
Коля улаханнык кэлэйбит, абарбыт дьүһүннэннэ. Амма Аччыгыйа
Улаханнык кырдьа илигинэ ойоҕо өлөн хаалбыт. МНН
2. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэр курдук күүскэ (хол., ыарый) ☉ Сильно, изнурительно, теряя силы (напр., болеть)
△ «Атаҕыҥ төһө улаханнык ыалдьар?» — диэн аргыстаһан баран иһэн ыйыттым. Т. Сметанин
Маша, ийэтэ улаханнык ыалдьыбытын сэрэйэн, хараҕын уута бычалыс гынна. А. Никифорова
Оскуолаҕа киириэм иннинэ харахпынан улаханнык ыалдьыбытым. АЕД КЧ. Олус күүскэ, ыарыылаахтык (хол., оҕус). ☉ Очень сильно, болезненно (напр., ударять)
[Бурхалей] улаханнык быһыта сынньыллыы кэнниттэн хайдах буолбутун боруобаланан, илиитин-атаҕын хамсатан көрдө. Эрилик Эристиин
Мойот [Ньукулааскыны] көхсүгэ улаханнык оҕуста. Т. Сметанин
Эһэ улаханнык таптарда быһыылаах, охтон түстэ. «ХС»
3. Кыратык буолбатах, дорҕоонноохтук (хол., кэпсэт, саҥар). ☉ Громко, шумно (напр., разговаривать, говорить)
Өр соҕус буолан баран тулуйбатым, улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Бутукаай кумааҕыларын Микиитэ улаханнык ааҕан барда. Амма Аччыгыйа
Сорохтор улаханнык кэпсэтэллэр, Субу кулгаахпар иһиллэр. С. Васильев
♦ Улаханнык тутун көр тутун
Учуутал улаханнык туттубат. Амма Аччыгыйа
Тыа сиригэр таҕыстаҕына улаханнык туттар. НАГ ЯРФС II
◊ Улаханнык көр — хараххын киэҥник диэличчи көр. ☉ Смотреть, выпучив глаза, таращиться
Утары этитиэ суох курдук улаханнык көрдө. П. Ойуунускай
Мин муодарҕаан, соһуйан, улаханнык көрдүм быһыылаах. Н. Габышев

прил
сынньыллыбыт, кырбаммыт

табыгырат диэнтэн атын
туһ. Эти тас хаҕыттан араарыллар уонна кыратык сынньыллар. Ол кэнниттэн тууһу уонна биэрэһи табыгыратыллар. ТИИ ЭОСА

көр дьулусханнык
Биһиги чааспыт Москва анныгар үлтү сынньыллыбыт фашистары үүртэлээн, арҕаа диэки дьулусханнаахтык баран испитэ. И. Сосин
Дьулусханнаахтык кимэн киирэннэр, кинилэр [галлар] Рим сэриилэрин үрүөтараа ыыппыттара. КФП БАаДИ

прил. тебе сынньыллар, те-бөнү сынньар; головоломный вопрос тебе сынньыллар боппуруоһа.

тобулу диэнтэн күүһүр
ф. Тустаабыт сиринэн Тобулута тоҥсуйда Турута тыытта, Сиэн сэймэктээтэ. А. Софронов
Миша уруучукатынан Лииһин тобулута аспыта. В. Гаврильева
Ыраахтан туран тобулута ытыалаан кээспит. МНН
◊ Тобулута көрүтэлээ — дьону кэриччи дьөлө көр. ☉ соотв. сверлить глазами, взглядом кого-л.
Дириэктэр саҥата чиҥ-чаҥ, үтүөнү күүттэрбэт, биһигини тобулута көрүтэлиир. Далан
Тойон чыпчырынан баран «буруйдаахтар» [Маайалаах Бүөтүр] диэки тобулута көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Тобулута сыс (сынньылын) — кими, тугу эмэ күүскэ, оҕус, кырбаа (охсулун, кырбан). ☉ Бить, колотить кого-л., оставляя следы
Оҕолорум сордоохтор …… Тоттук оҕолортон Тобулута сынньыллан [сордоннохторо]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ынахтарын] сиһин тириитэ ононманан тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
[Дьэбдьиэ:] Симиэт уола, сааһыҥ тухары миигин эрэ тобулута сынньаргар бэркин. Суорун Омоллоон

туохт. Сүһүрэн иһэн, үллэн таҕыс, искэн буол. ☉ Иметь опухоль, нарыв
Сарсыарда туран көрбүттэрэ - хара ынахтара кэлэн өлөөрү аҕай турар. Онон-манан тобулута сынньыллыбыт, элбэх сиринэн искэннэммит, синньин күтүр баҕайытык маска хайа көппүт. Күндэ