сила; мощь, мочь; энергия (физическая, мускульная); сырам быһынна силы мой истощились; сыратын харыстаабакка үлэлиир он работает, не жалея сил ; кини сыратын күүһүнэн ситистэ он добился этого упорным трудом.

I подр. однократному лёгкому треску, шороху, шуршанию, напр. при воспламенении сала, волос и т. п., при быстром движении; аттыбынан массыына сыр гынан ааста мимо меня с лёгким шумом пронеслась машина.
II сыр || сырный; сыр сыта сырный запах.

аат. Киһи-сүөһү үлэлиир сэниэтэ, үлэҕэ тулуура. ☉ Сила (физическая, мускульная), мощь, энергия. Сыраҕын быһыма
□ Үлэҕэ сыратын биэрбит сордоох. Н. Лугинов
Поэзия — халбас хара, Таба тайанар ыарахан. Сүүстэ сыыһа харбаан баран, Сыраҕынан кыайаҕын. С. Данилов
Хачыгыр …… мууһун сыра бөҕөнөн көтөҕөн, хаҥас диэки остуолга илдьэн уурда. Эрилик Эристиин
ср. алт. шыра ‘мука, мучение, страдание’

сыр харчы түөлбэ. — көмүс уонна алтан бытархай харчы. ☉ Мелочь, звонкая монета
Биһиги, кыралар, тымтык тутуһан, «остуолбутун торуойдаан», сыр харчыга тииһинэн, уос-тиис буолсан хаалабыт. М. Тимофеев-Терёшкин
Сыр харчынан да буоллар — көмөлөһөллөр. Багдарыын Сүлбэ
ср. казах. сир ‘денежная единица’

биирдэм тыас туохт. Түргэн хамсаныынан салгыны хайа сотон «сыр» диэн эрэр курдук кылгас тыаста таһаар (хол., түргэн массыына элэс гынар тыаһа). ☉ Издавать негромкий короткий звук (напр., о быстро промчавшейся машине, чиркнувшей спичке)
Испиискэ хаатыттан биир атаҕы сыыйа тардан ылбыта уонна бэркэ сэрэнэн испиискэ ойоҕоһунааҕы сиэрэҕэ даҕайа тардан сыр гыннарбыта. С. Тумат
Барҕа манньаны аҕаллым, Сыр гынар сыалаах, Хор гынар хааннаах буолуо. ТТИГ КХКК
Массыынабытыгар олордубут даҕаны дьиэбит диэки сыр гыннаран хааллыбыт. «Чолбон»
ср. казах. сыр ‘подражание хрипу, хрипоте’, ДТС сыр ‘подражание стрёкоту сверчка, скрипу камышового пера’

1. даҕ. Симик, уота-күөһэ суох. ☉ Тихий, спокойный, лишенный страсти
   Бурҕаллай …… сыр-мыр ырыалаах …… баран испит. П. Тобуруокап
   Сыр-мыр кэпсэтии буола турдаҕына, …… дьарамай киһи …… киирэн кэлбитэ. ЯАМ ҮүСС
2. сыһ. суолт. Симиктик, уота-күөһэ суохтук, кыралаан. ☉ Потихоньку, медленно, понемногу
   Тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайа таһыгырыыр. Н. Якутскай
   Сымыйаны итэҕэйээччилэр да сыр-мыр көстөн истилэр. У. Нуолур

аат. Киһи үлэлиир кыаҕа, күүһэ-күдэҕэ бүтүннүүтэ. ☉ Все силы, вся энергия человека
Хара тыаны сыыйан бараннар тугу да булбакка сыралара-сылбалара быстыбыт. Амма Аччыгыйа
Урукку үлэтэ киһи сыратынсылбатын эһэр чахчы кытаанах үлэ этэ. Н. Лугинов
Ольга билигин баҕас аҕалара уолаттарын уонна кыыһын иннилэригэр, кинилэр кыһалҕаны көрбөтүннэр диэн төһөлөөх сыратын-сылбатын биэрбитин өйдүүр. «ХС»

аат. Киһи туох баар күүһүн-күдэҕин уурар күүрээннээх тыҥааһына, күүрүү. ☉ Напряжение сил (физических, умственных)
Урукку олоҕу чөлүгэр түһэрэргэ төһөлөөх үлэ, төһөлөөх сыра-хара инники турарын дьэ ситэри өйдөөбүтэ. Далан
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда. М. Доҕордуурап
Туоскуҥҥа да хайҕабыл халлаантан мээнэҕэ түспэтэҕэ. Сыранан-харанан кэлбитэ эрээри, дозата элбэх этэ. «ХС»

сущ
(мн. ч. нет)
сыыр

м. сыр (үүттэн оҥоһуллар ас); # как сыр в масле кататься сыалаах арыыга төкүнүй (олус дэлэйдик олор).

прил
1. Сииктээх. Сырая трава. Сырой воздух. 2. Буспатах, сиикэй. Сырое мясо

прил. 1. (влажный) сииктээх, үөл, инчэҕэй; сырой воздух сииктээх салгын; сырое бельё инчэҕэй таҥас; сырые дрова үөл мас; 2. (неварёный) сиикэй, буспатах; * сырое мясо сиикэй эт; пить сырую воду сиикэй ууну ис; картошка ещё сырая (при варке) хортуоппуй өссө да сиикэй; 3. перен. (недоработанный) сиикэй, үөл, сиикэрик; сырая работа сиикэрик үлэ, сиппэтэх үлэ.