несов. сыралый, (сардаҥаран) таҕыс.

сов. кытар, сыралый; песок раскалился от зноя куйаастан кумах сыралыйбыт.

сыралый диэнтэн дьаһ
туһ. Чакыр таастары күн уота сыралытар. М. Ефимов

сыралый диэнтэн бэй., атын
туһ. [Өрүүскэ ийэтэ] күнү быһа итии оһоххо сыраллар. А. Сыромятникова
Витя күн уотугар сыраллыбыт атахтара күөл диэки түргэнтүргэнник ибигирии турдулар. Н. Заболоцкай

с. 1. (по гл. излучать) сыралытыы, (сардаҥардан) таһаарыы; сандаардыы; 2- (по гл. излучаться) сыралыйыы, (сардаҥаран) тахсыы; сырал; излучение тепла итии сыра-лыйыыта.

көр сыймаар
Ынах ыыр буолан эбитэ дуу, кыра оҕолор Ньургуннаах көрдөхтөрүнэ, адьас дьахтар курдук сыймаарыйбыт киһи этэ. Далан
Сыыйыллан тыкпыт сырдыгым Сыламныы-сыламныы сырдаата. Сырдык ыраас күнүм Сыймаарыйа-тыргыйа сыралыйда. П. Тулааһынап
Сыралыйар сылаас үтүө куйааһынан Сымара муус сүрэхтээхтэри сылаанньытан, Сыаналаах да сыл сыймаарыйан аастыҥ. С. Васильев

туохт., кэпс. Сатыылаа, ааҥнаа, олоҕур. ☉ Пребывать, находиться где-л. постоянно, причиняя своим присутствием какой-л. ущерб кому-чему-л. или навлекая беду на кого-что-л.
Сырҕан мантан сыралыйбыт, Торҕон мантан торолуйбут, Куҥ манна садьылаабыт, Босхоҥ манна мустубут. Күннүк Уурастыырап

1. прич. от раскалить; 2. прил. кытарбыт, сыралыйбыт; раскалённое железо кытарбыт тимир.

аат.
1. Саха оһоҕун иннигэр уот отторго, ас буһарарга анаан буорунан симэн оҥоһуллубут үрдэтии. ☉ Место для разведения огня, очаг, шесток (у камелька, печи)
[Чуура] кыһыл чоҕунан сыралыйар холумтаҥҥа алаадьы сылытан барда. Л. Попов
Дьиэлээх дьахтар, балыктаах тымтайы хаҥас диэки илдьэн, балыгы ыраастыы-ыраастыы …… үтэһэҕэ үөлэн, умайа турар оһох холумтаныгар кэккэлэччи анньыталаата. А. Бэрияк
Холумтаҥҥа сыпсынан чох тардан, уотун күүһүрдэн биэрдэ. С. Тумат
2. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит сирэ-уота, дьиэ кэргэнэ. ☉ Родной дом, семья, домашний очаг
Уһанар, иистэнэр, астыыр — икки саха оҕонньорун, икки саха эмээхсинин холумтаннарыгар Даниловтар оҕолоро сахалыы иитиини ылбыттара. ПНИ АДХ
ср. кирг. коломто ‘место в юрте, где разводят огонь’, уйг. колун ‘передняя часть очага’, п.-монг. ҕолумта ‘очаг’

1. («й» мурун дорҕ. ‘«й» — носовой звук’) аат. Сайын түһэр итии, сырайар салгын. ☉ Жара, зной
   Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
   От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
   Сыралҕан куйааска буһан сирэлиспит-боролуспут отчуттар кэпсээни бэркэ кичэйэн, биһирээн иһиттилэр. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Итии, суостаах, уотунан сырайар салгыннаах. ☉ Жаркий, знойный
   Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
   Куйаас күммүт сыралыйар Кутаа кыымнаах уотунан. А. Абаҕыыныскай
   ◊ Бөтүрүөп куйааһа — сайыҥҥы муҥутуур куйаас күннэр (от ыйын 10–15 күнэрэ). ☉ Самые жаркие летние дни (10–15 июля)
   Бөтүрүөп куйааһын кэнниттэн окко киирэллэр. Буһурук куйаас көр буһурук. Буһурук куйаас буолла, Будьур солко долгуйда. С. Васильев
   [Тирэхтэр] Буһурук куйаастан куттаммакка, Дьоролдьуйа үүммүттэр. И. Федосеев
   Бүтэй куйаас көр бүтэй II. Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. Бүтэй куйаас сатыылаата. Күрүлгэн куйаас — аһара итии. ☉ Очень жаркий, палящий
   Бэс ыйын эргэтинээҕи сайыҥҥы күрүлгэн куйаас күн. Күннүк Уурастыырап. Күрүлгэн куйаастаах күөх халлаан, …… Аттартан көлөһүн таммалаан Сибэкки үрдүгэр хаалбыта. «ХС»
   Өҥүрүк куйаас көр өҥүрүк. Өҥүрүк куйаас тыыннаах, Үүт таас олбохтоох... Үрүҥ Аар тойон... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Өҥүрүк куйааска күнү быһа үлэлээн тириппит-хоруппут. ГИП КДь
   Биирдэ сайын өҥүрүк куйаас сатыылаан ахан турдаҕына, Орто Азияттан биһиэхэ биир ыалдьыт кэлбитэ. «ХС»
   Уот куйаас көр уот. Ардаҕы аны быыстала суох уот куйаас күннэр солбуйбуттара. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. куйааш, койаш ‘солнце; жара’