сов. разг. дэлби бус, сыралын.

көр ньыгыл
Сыраллар төлөнтөн паар көтөҕүллэн, Ньыҥыл олгуйга будулла ытыллар. А. Абаҕыыныскай

иэнигий диэнтэн дьаһ
туһ. Хараҥа дьайдарын Иэримэ дьиэм дьоллоох тусаһатыгар Иэнигитэ оонньоон, иҥэрэр буолаайаҕыт, Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдиир-киртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
Сылайаммын, санаам түһэн, Сытан да хааллахпына, Сылаас иэйии иэнигитэн Ойутан туруорара. С. Тарасов
Мин этэр тылым Иччилээх эгэлгэтэ Көмүс чыычаах буолан Көтө-дайан тиийэн, Икки кулгааҕыҥ кулукутугар Илэ дьиэһийэн Иһиллэ оҕустун, иэнигитэ кэпсээтин! П. Ядрихинскай
Хотугу амарах күн итии сыралларынан Ийэ сири иэнигитэ сыдьаайа тыгар. «ЭК»

туохт. Уот, күн суоһугар сыраллан ир. ☉ Греться (напр., у огня, на солнце)
Оттубут тимир оһоҕор саба түһэн итиннэ.  Бөлүүн Саайтуу хара сыырын хаспаҕар хононнор дэлби титирээбит дьон быһыытынан күн уотугар иттэллэр. Эрилик Эристиин
Төлөннөөх кутаа иннигэр икки сыгынньах киһи иттэн акыһа олордулар. Н. Заболоцкай
Уокка иттэбин диэн мин үтүлүкпүн сиэтэн кэбистим. Н. Тарабукин (тылб.)

дьүһ. туохт. Күн уотугар сыраллан хараар; тубус; сит-хот төлөһүй. ☉ Загореть; похорошеть; возмужать
Уол улам килэрийэнмолоруйан улаатан барда. Амма Аччыгыйа
[Кулуукап] Килэрийбит-молоройбут! Урут арыый кыаһаан этэ. П. Тобуруокап
Салгын сиэн, үлэ-хамнас миинэн килэрийбит-молоруйбут дьоннор …… тугу эрэ кэпсэтэллэр. И. Федосеев

аат. Оһох эбэтэр кулуһун уота олох умуллан хаалбатын диэн уган кэбиһиллэр, уһуннук умайар кэлим үөл мас (хол., чөҥөчөк, дүлүҥ, төҥүргэс). ☉ Большой обрубок дерева, горящий долго и тем самым служащий для поддержания огня в камельке или костре (напр., пень, чурбан)
Түүн аайы уотугар уккунньах ууран, ол сылааһыгар утуйан тахсара. Далан
Буокай оҕонньор илиитин уккунньах уотугар сабыта туппахтыы олордо. А. Сыромятникова
Умуллан эрэр уккунньах уотугар сыраллан, утуйа сытар. «ХС»

туохт. Ханна эмэ муһун, элбэх буолан тоҕуоруй (хол., ыһыах дьонун этэргэ). ☉ Собираться, сходиться, скучиваться где-л. (напр., на празднике — о ком-чём-л.)
Чохчо ойуулаах Чороон айах чуоҕуйда, Кэккэ ойуулаах Кэриэн айах кэккэлээтэ. Саха нар. ыр. I
Толоон-толоон аайыттан Тоноҕос эриэн чуоҕуйбут, …… Халдьаайы, халдьаайы аайыттан Хара сүөһү ханыыласпыт. П. Ядрихинскай
[Ньурбаҕа] Оҕо-уруу айаарыаҕа, Ыһыах дьоно чуоҕуйуоҕа, Ырыа-тойук ыраатыаҕа, Ыраас күнүм сыраллыаҕа! С. Васильев
ср. узб., чук., кирг. чоҕул ‘соединиться, собираться’, бур. сугла, цугла ‘собираться’, монг. чуҕла (от чуҕ) ‘сойтись, собираться’

I
туохт. Кууран, хатан бар (үксүгэр таҥаһы этэргэ). ☉ Стать суше, слегка подсохнуть, просохнуть (об одежде). Сонум экийбит. Таҥаспыт балай да экийэн эрэр
□ Оппоос ууга түспүт куттала сыыйа ааһан, уокка сыраллан таҥаһа экийэн, тоҥмута суох буолла. В. Тарабукин
ср. монг. эгших ‘сохнуть, высыхать, сушиться’
II
туохт. Иһирдьэ диэки киирэн, түһэн хаалбыт курдук буол (киһи, сүөһү иһин этэргэ). ☉ Впадать, вдаваться, втягиваться (о животе)
Экийэ көтөн дьэ киһи дии. АаНА СТОТ
ср. ер ‘сгибать, наклонять’

туохт.
1. Тас өттүгүттэн эрэ буһа түс (хол., уокка сыраллан). ☉ Печься, жариться, покрываясь тонкой корочкой, оставаясь полусырым внутри
[Лэппиэскэ] аҥаар сирэйэ халаҕыйаатын кытта эргитэ тутуллар. Хомус Уйбаан
Лэппиэскэ таһа эрэ халаҕыйбыт, иһэ сиикэй сылдьар. СГФ СКТ
2. Хабыллан таҕыс, хабылын (хол., уокка буһан — киһи этин этэргэ). ☉ Пузыриться (напр., при ожоге)
Тарбахпын уокка сиэппитим халаҕыйан таҕыста. СГФ СКТ
3. Бэрт чараас хаҕынан саҥардыы бүрүлүн, хаҕылый (сиикэй баас туһунан). ☉ Покрываться тонкой коркой, затягиваться (об открытой ране)
Мэлгэйбээти, саҥардыы халаҕыйан эрэр бааһын хамнатымаары, долгуппакка сыарҕаҕа тиэйэн сыҥнаран аҕаллылар. С. Курилов (тылб.)
ср. монг. халах ‘нагреваться; обжечься’

эб.
1. Ханнык эмэ хайааһыны оҥорорго хабааннаах, сыһыаннаах, кыахтаах буолууну көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. уонна -ча сыһыар-х сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает склонность, способность, возможность к совершению какого-л. действия (употр. с прич. буд. вр. и нареч. на Ҥча). Кынаттарын субу көтүөхчэ айылаах даллатта
□ Хастаева этиитин бигэргэтиэх айылаах түгэннэри көрдүү сатаата. Софр. Данилов
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Сорохтор айахтарын атан, араатары ыйыстыахха айылаах истэллэр. Н. Павлов
2. Сыһыарыы түһүккэ турар кэпсиирэ буолбут аат туохтууру кытта туттуллан хайааһын тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх буолуох курдугун көрдөрөр («курдук», «дылы»). ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными причастием в форме дательного падежа, придает действию кажущуюся достоверность и возможность (вроде, будто)
Истиэнэҕэ турар төлөпүөн субу өрө тарылыы түһүөххэ айылааҕа. «ХС»
Айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Ардах түһэ илик, адьас субу ыаҕастаах уунан курулаччы кутуохха айылаах. А. Бэрияк
Ытыыр да сэниэтэ суох курдук, этэ-сиинэ эмиэ да уотунан сыралларга, эмиэ да муус тымныынан хаарылларга айылаах. «ХС»
3. Солбуйар ааттары кытта предмет, хайааһын бэлиэтин иэйиилээхтик күүһүрдүүнү көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление признака предмета или действия
Бачча айылаах көлөһүнэ Барыта ханна барар диэтэххэ, Баай барсын иннигэр Баран баранар эбит. Эрилик Эристиин
Ол айылаах уйгу — быйаҥ хантан аллан тахсыах бэйэтэй, ити кини? «Кыым»
Бу, туох буолан, бачча куйааска аккын бу айылаах өлөрө оонньоотуҥ? Н. Якутскай
◊ Үтүө айылаах — үчүгэй, киһи курдук киһи. ☉ Хороший, нормальный
Үтүө айылаахтар тыраахтары күнүстэритүүннэри көлүнэллэр. В. Яковлев
Үтүө айылаах буоллар, оннугу саҥарар киһи баар буоллаҕына, буойуо, сабыа этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Үтүө айылаахтар отуттуу омук тылын билэллэр үһү. Амма Аччыгыйа