сов., однокр. чем куйбас гын, сырбас гын.

көр дьигиһий
Кинээстээҕи көрөөт, кыыс, эһэни көрбүт кулун курдук, дьиһигийэ түстэ уонна балаҕанын иһигэр сырбас гынан хаалла. И. Гоголев

аат., кэпс. Үчүгэй тас көрүҥүн туһана сатааччы, сатаан албыннаһааччы. ☉ Тот, кто для достижения неблаговидной цели пускает в ход свою красивую внешность и лесть
Баралларын аҕай кытта, Саһыл ньылбаарыҥса табыллыбычча Сылбах ойуур быыһыгар Сырбас гынан хаалбыт. Т. Сметанин

I
сырдьыгынаа диэнтэн холб. туһ. Үөһэнэн кустар сырдьыгынаһан ааһаллара. И. Федосеев
Чубукулар хайа быарынан уун утары сырдьыгынаһан иһэллэрин көрө биэрдим. А. Кривошапкин (тылб.)
II
даҕ. Уокка арыы, сыа уулларын, умайарын курдук тыастаах. ☉ Издающий шипение, треск (напр., о масле на огне)
Биһиги киһибит буоллаҕына, …… Сырдьыгынас тыастаах …… Сындыыс кымньыы чаҕылҕана буолан, …… Сырбас гынан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Сибээс дьиэтин иккис мэндиэмэнигэр таҕыстаххына …… сыпсырдьыгынас тыас биир күдьүс буолан иһиллэр. «Кыым»

I
сырдырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар. Амма Аччыгыйа
Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
II
даҕ. Хатана, улахана суохтук «сыр-сыр» гынар тыастаах. ☉ Издающий лёгкий треск, прерывистый шорох, трескучий. Сырдырҕас тымныы
□ Киһи тыына сырдырҕас …… буолбут. Н. Лугинов
Биһиги киһибит Сырдырҕас кыымнаах …… Сындыыс кымньыы чаҕылҕана буолан …… Сырбас гынан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Алаастар …… аһыҥа сырдырҕас кынатын тыаһынан туолан тураллара. ПДН ККС

туохт. Буулдьаҕа эбэтэр туох эмэ табыытыгар түбэс; бааһыр. ☉ Попасться под что-л., брошенное или выпущенное из чего-л. кем-л.; быть раненым
Төһөлөөх кус-хаас таптаран баран, онно-манна тиийэн өлөн, суор-тураах аһылыга буоларый? Далан
[Түүлээх Уллуҥах] били тута сылдьар маһынан ыты туора охсон кууһуннарар. Ыт таптарар, орулуу түһэр, туора ойор. Суорун Омоллоон
Сылбырҕа бөрө таптарбатах, Сырбас гынан куотан биэрбит. С. Данилов
Доҕорум бэрбээкэйигэр таптаран ынчыктыы түспүтэ. М. Доҕордуурап
♦ Санаатын таптарбат — ким эмэ сөбүлүүрүн, сөпсүүрүн курдук буолбатах. ☉ Не по нраву, не по нутру, не угодить кому-л. «Марыына, оҕо тоҕо эрэ бүгүн санаатын таптарбатах, дьоҕойон, тумуулаабыт дуу, тугуй?» — диэн баран оҕонньор кыыс төбөтө итийбитин билээри ытыһынан имэрийбэхтээн көрдө. Н. Заболоцкай
Сорохтор туохтан эрэ санааларын таптарбакка кыҥкыйдыах курдук буолбуттара. «ХС»
Яков мэлдьи туохха да санаатын таптарбат, тугу барытын сирэ сылдьар идэлээҕэ. АМН ҮТӨ

I
хон диэнтэн хай. аата. Тыаҕа хонуу
□ Хойутаан хаалан, түбэһиэх хонуу буолла. АаНА СТОТ
II
1. аат.
1. От үүнэригэр сөптөөх кураанах дэхси сир. ☉ Поле; поляна, луг
Хонууга хорос, сыһыыга сырбас гынар баар үһү (тааб.: туруйа, саһыл). Охсуллубут от сыта, дьикти үчүгэй сыт, хонууттан дыргыйар. Далан
Киэҥ хонууларга сылгы, ынах, бараан, осёл уонна тэбиэн халҕаһа курдук ааспыттар. Эрилик Эристиин
2. физ. Ханнык эмэ күүс сабыдыала биллэр, көстөр эйгэтэ (куйаара). ☉ Пространство, в пределах которого проявляется действие каких-л. сил, поле
Биһиги кыраныысса таһыгар магистральнай турба боруобаттары уу анныгар сыбааркалааһыҥҥа, магнитнай хонууга алюминийы уонна алтаны кутууга — лиссиэнсийэлэри атыылыыбыт. «ПА». Электромагнитнай хонуу. ЯРС
3. Саахымакка, дуобакка оонньуурга үрүҥ, хара харахтартан турар дуоска. ☉ Доска для игры в шахматы, шашки, поле
Ферзь бэйэтин дьүһүнүн курдук дьүһүннээх ортоку хонууга туруоралларын, а.э. үрүҥ ферзь — үрүҥ хонууга, хара ферзь — хара хонууга туруорулларын өйдөөн кэбиһиҥ. ПВН СБК
Бөгүүрэҕэ биитэр пешкаҕа ханнык эмэ объегы биитэр хонууну көмүскээһин соругун сүктэрэн баран …… эбээһинэһи төһө кыайан толоруоҕун дуу, толоруо суоҕун дуу сыаналаа. КА СОоО II-III
2. даҕ. суолт. Хонууга үүнэр, үөскүүр. ☉ Растущий, находящийся на поле, полевой. Хонуу сибэккилэрэ. Хонуу чыычааҕа. Хонуу ото
♦ Хонуута кыараабыт (кыччаа- быт) — албына-түөкэйэ биллэн, дьон итэҕэлиттэн тахсыбыт; дьон итэҕэйбэт буолбут. ☉ Вышел из доверия людей, ненадежный человек (букв. у него сузилось поле (круг) общения)
Ити курдук Мырдыс ойуун хонуута улам кыараан, аны сир үллэһигэ барар сураҕын истээт, ойуунуттан аккаастаммыт диэн сурах иһилиннэ, атыннык албаһыраары гыннаҕа! ГНС СТСДТ. Хонууттан оҕолон — сокуоннай эрэ суох оҕолон. ☉ соотв. приносить в подоле
Кини [Айталыына] хонууттан оҕолонуоҕуттан ылата, кыбыстарыттан дьонугар сылдьыбата, МТС-ка олороро. В. Протодьяконов
◊ Хонуу боруута бот. — кырыылардаах адаархай лабаалардаах, төбөтүгэр бөкүнүк бөдөҥ туораахтаах элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Споровое многолетнее травянистое растение с большими листьями, хвощ полевой
Хонуу боруутун медицинаҕа иик хаайтарыытын, хаан барыытын, сүһүөх ревматизмын уонна тыҥа сөтөлүн эмтииргэ тутталлар. МАА ССКОЭҮү. Хонуу лууга — чочунаах диэн курдук. Хонуу куйаар — киэҥ нэлэмэн, кураайытыҥы дэхси сир, хонуу. ☉ Ровное пространство в зоне сухого климата, степь
Кубань хонуу куйаара былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов. Хонуу маага бот. — синньигэс умнастаах, араҕас, ардыгар үрүҥ дьүһүннээх, кумахтаах, таастаах кытылларга, сэппэрээк талахтарга, бэс чагдаларга үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Травянистое растение с тонким стеблем, желтыми, иногда белыми цветками, мак голостебельный.
ср. тув. хову ‘поле’

аат. Мас эгэлгэтэ хойуутук үүммүт сирэ, чугас эргин тыа (үксүгэр баараҕай, лиҥкинэс мастаах сис тыаттан, тайҕаттан атыны этиллэр). ☉ Лес, лесная чаща (обычно кроме сплошного лесного массива и тайги)
Эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
Лааһары кытта ойуур суолунан аргыстаһан иһэн, бултуу барарга сүбэлэспиппит. Далан
Ойуурга тахсан уһун синньигэс ураҕас быстар. Н. Заболоцкай
♦ Ыт мунна баппат ойуура — аһара хойуу мастаах (сылдьарга, айанныырга олус эрэйдээх) ойуур. ☉ Труднопроходимый лес, густые заросли деревьев, дремучая чаща
Ыт мунна баппат ойуурун иһинэн аттара нэһиилэ уйар ындыылаах дьон баран испиттэрэ. Д. Таас
◊ Бэрдьигэс ойуур — саҥа улаатан эрэр бэстэрдээх алар. ☉ Небольшая рощица из сосёнок. Бэрдьигэс ойуурга киирдибит. Бэс ойуур — бөдөҥ бэстэрдээх, кумахтаах сиргэ турар ойуур. ☉ Сосновый бор
Уйбаан ыраас күнтэн сандаарбыт бэс ойууртан тахсан, куоратыгар чугаһаан истэ. П. Аввакумов
Күөл уҥуор мыраан, тула чараҥ уонна бэс ойуур сэлэлии үүммүт. Н. Заболоцкай
Түүн чуумпурбут бэс ойуур, сииги бүрүммүт күөх хонуу сарсыарда лааҕыр оҕолорун кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Иһирик ойуур — сииктээх сиргэ үүнэр аһара хойуу титириктэрдээх ойуур. ☉ Густой лиственничный молодняк, растущий во влажной местности
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Аллара иһирик ойуур барыйан турар. М. Чооруоһап. Куруҥ (куруҥах) ойуур (тыа) — хаппыт (сороҕо хоруорбут) мастардаах, өрт уота бара сылдьыбыт ойуура. ☉ Лес из сухостоя (выжженный лес), сушняк
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай. Куула ойуур — сир (алаас, сыһыы уо. д. а.) соҕуруу өттүн кыйа үүммүт ойуур. ☉ Лес вдоль южной стороны местности (аласа, долины и т. д.)
Ата ыраас куула ойуурунан, бөдөҥ тииттэр быыстарынан сиэлэн сундулуйан иһэн өрө хантаһыйда уонна биир сиргэ тэпсэҥнии-тэпсэҥнии турда. И. Гоголев
Куула ойуур үрдүнэн Куба күммүт ойбут. Эллэй. Ойдом ойуур — ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок, отлесок
Ойдом ойуур кэтэҕэр Оҕо саҥата айманар. С. Васильев. Ойуур (тыа) саҕата (кэриитэ) — ойуур (тыа) кытыы, саҕаланар өттө. ☉ Край, опушка леса
Ойуур саҕатыгар оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Сайылык нөҥүө өттүгэр тыа кэриитигэр кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Тохтоон сынньаммыт сирбиттэн икки-үс биэрэстэни барарбын кытта ойуур саҕата кэллэ. Т. Сметанин. Ойуур тыа — чугас эргиннээҕи тыа. ☉ Близлежащий лес
Хонуу, толоон, ойуур тыа барыта сууммут курдук өссө чэлгийбит. С. Васильев
Ойуур тыа саҕатыгар икки мэндиэмэннээх орто оскуола дьындаарыйан турар. Амма Аччыгыйа. Ойуур чыычааҕа — үксүн маска уйаланар, тыаҕа олохсуйар чыычаах. ☉ Лесные птички, вьющие гнёзда в основном на деревьях
Ойуур чыычаахтара кэрэ сарсыарданы уруйдуур-айхаллыыр ырыаларын тардан кэбистилэр. Т. Сметанин
Ол оннугар тэлгэһэлэригэр туйаарар, ойуур чыычааҕа, өрүөстээх чыычаахтар дьиэлэнэллэрэ. М. Доҕордуурап. Симилэх ойуур — иинэҕэс хойуу мастардаах ойуур. ☉ Лес, лесная чаща из густых зарослей молодняка
Үрүйэ үрүт өттө ыт мунна баппат симилэх ойуура буолан барар. Амма Аччыгыйа. Сиһик ойуур — кыһыл субалаах талах хойуутук үүммүт ыарҕата. ☉ Мелкий кустарник из ольхи, ольшаник
Хараҥа аабылаан сиһик ойуур кытыытын кэрийэ, үрүйэ баһыгар киирдэ. Эрилик Эристиин. Сылбах ойуур — күөрэ-лаҥкы кыстаммыт, охтубут мастардаах ойуур. ☉ Лес из валежника
Саһыл ньалбаарыҥса Халбаһыны хап гыннарбыт, Сылбах ойуур быыһыгар Сырбас гынан хаалбыт. Т. Сметанин. Сэндэҥэ ойуур — арыттыы үүммүт, убаҕас мастаах ойуур. ☉ Лес с редкими деревьями, редколесье. Сотору соҕус буолан баран сэндэҥэ ойуурга тахсан кэллилэр. Сэппэрээк ойуур — сииктээх, бадарааннаах сиргэ үүнэр намыһах ыарҕалаах ойуур. ☉ Лес из низкорослых багульников, растущих на влажной, болотистой местности
Сэппэрээк ойууру ат күөнүнэн кэстэрэн, Наһаар ыллык суолга тахсан кэллэ. С. Тумат. Талах ойуур — талах чөмөхтөһө үүммүт бөлкөйө. ☉ Тальниковая заросль. Талах ойуур быыһыгар моонньоҕон бөҕө үүммүт. Титирик ойуур — тиит кырата (титирик) бөлөхтөһө үүммүт ойуура (үксүгэр ууттан чугас буолар). ☉ Лес из зарослей молодых лиственниц (обычно вблизи какого-л. водоёма)
Коля бэйэтин дьонунуун …… икки өттүттэн титирик ойуурдарынан ыга анньыллыбыт үрүйэҕэ киирээт, түөрт аҥыы арахсан бардылар. Эрилик Эристиин
Дьон атахбытах өттө тэйиччи соҕус титирик ойуур саҕатыгар мустубуттар. Күннүк Уурастыырап
Таня ыаҕайатын ылан, титирик ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап. Түбэ ойуур — өрүс, үрэх үрдүнээҕи бөдөҥ, тэҥкэ мастаах (киһи мээнэ тиийбэт ыраах) ойуур. ☉ Значительно отдалённая лесная чаща из крупных деревьев (над рекой, речкой). Үрэҕи туораан, хойуу мастаах түбэ ойуурга кэлбиттэрэ. Түҥ ойуур — халыҥ тыа быыһыгар хараҥа (киһи мунуон сөптөөх) биир тэҥ мастаах бардар бара турар ойуур. ☉ Дремучий, тёмный лес
Халыҥ түүн тайҕаҕа Түҥ ойуур быыһыгар Биир киһи уһун түүн Ньилбэгэр суруйар. С. Данилов. Тэтиҥ ойуур — тэтиҥ мас сэлэлии үүммүт ойуура. ☉ Осинник. Тэтиҥ ойуур суугунуу хамсыыр. Харыйа ойуур (тыа) — тэҥкэ харыйа маһынан саба үүммүт хараҥа, түҥ ойуур. ☉ Еловая заросль, тёмный, дремучий еловый лес
Киһи тыына-быара кылгыах лүҥкүрэ хараҥарбыт харыйа ойуурдары, алаастары, хочолору аастылар. Күндэ
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Туркулаах биир чуумпу тоҕойун үрдүгэр, халыҥ харыйа ойуур иһигэр кутаа умайан күүдэпчилэнэр. С. Никифоров. Хахыйах ойуур — саҥа улаатан эрэр хатыҥнардаах сир, тыа. ☉ Березняк (из молодых берёз)
Баараҕай тииттэр анныларыгар, ыарҕа талахтаах хахыйах ойуур иһигэр чүөмпэ уута көстөрө. Күндэ. Чараҥ ойуур — аһаҕас сиргэ турар кыракый хатыҥ чараҥ. ☉ Небольшая берёзовая роща на открытой местности
Сайын ааһан Чараҥ ойуур сэбирдэҕэ Сарт кутуругун курдук Саһаран түстэ. С. Васильев
[Күн] Чаҕылыйар бэйэтин Чараҥ ойуур быыһыгар Чалбараҥнаах күөҕүгэр Чаҕаарыччы ыллыаҕыҥ. Эллэй. Чэчинньиэр ойуур — сиппэтэх, ньирээйи мастаах тыа. ☉ Лесок из мелких молодых деревьев
Ыраах кыра чэчинньиэр ойуур тунааран турара көстөр. Күндэ. Ыркый (ычык) ойуур — титирик мас хойуутук үүммүт сирэ, тыата. (сылдьарга эрэйдээх, суола-ииһэ суох). ☉ Густые заросли молодых деревьев (труднопроходимые, без тропинок). Ычык ойууру кыйа бардылар
□ Ыркый ойуур кэтэҕэр Ыраах элиэ ыйылаата. С. Васильев
Ханна да сылдьыым ахтабын Ыркый ойуурбун, халыҥ сиспин. Баал Хабырыыс

1. туохт.
2. Баар сиргиттэн барыма, оннугуттан хамсаама. ☉ Оставаться на месте пребывания, нахождения
   Хаалбыт дьон маҥнайгы киэһэлэрин олус хобдохтук саҕалаабыттара. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски баран иһэн ытын: «Хаал, сыт, билигин кэлиэм», — диэбитэ. Суорун Омоллоон
   Абдуркулла уола хаалбыт ыстаансыйатыгар тиийэ охсуон баҕарар. Эрилик Эристиин
   Холкуоска оҕолору, дьахталлары кытта аҥаардас кырдьаҕастар эрэ хаалбыттар. Т. Сметанин
3. Ханна эмэ атын сиргэ баар буол (хол., ким эмэ хаалларбыта). ☉ Быть оставленным, забытым кем-л. где-л. (о чём-л.). Төлөпүөнэ дьиэтигэр хаалбыт
   □ Орон үрдүгэр дьахтар аҕалбыт быдарааҕа хаалбыт. Н. Неустроев
   Ол дьон оҥорбут испииһэктэрэ ыстаапка хаалбыта көстүбүт. Эрилик Эристиин
   Алыы саҕатыгар ыт ойута тарпыт элбэх түүтэ хаалбыт. Т. Сметанин
4. Туттуллубут, көҕүрээбит кэннэ ордон баар буол, орт. ☉ Оказаться в наличии, быть в остатке, остаться. Дьэдьэн ыаҕайа түгэҕэр хаалбыт. Харчыта аҕыс эрэ мөһөөх хаалбыт
   □ Киһитэ хаалаах испиискэтин, төһө хаалбыт эбит диэбиттии, балай да өр халыгыратан иһиллээтэ. А. Софронов
   Мастар сайыҥҥы киэргэллэриттэн биир эмэ сэбирдэхмутукча хаалбытын тымныы тыал турута сынньан, тэлимнэтэ көтүтэр. Н. Якутскай
   Чабычаҕар алта уон биэс кутуу бурдук хаалбытын чуолкай билэрэ. Эрилик Эристиин
5. Бииргэ баран иһэн кими, тугу эмэ кыайан ситимэ, онтон ыраах буол. ☉ Отставать от кого-чего-л., двигаясь в одном направлении
   Хаалан испит табалар ол кэмҥэ, үөр курупааскы курдук өрө туманнаан, дьоҥҥо чугаһаан истилэр. Амма Аччыгыйа
   «Аны дьоммуттан хаалыам», — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
   Тайах сүүрүккэ оҕустаран улам атан, хаалан, нөҥүө кытылы былдьаһан муоһа хороҥнуу турда. Н. Заболоцкай
   △ Ирдэниллэр, сөптөөх таһымтан намыһах буол. ☉ Отставать от кого-л. в чём-л., делая что-л. одно, оставаться позади
   Сүөһү иитиитигэр биһигиттэн хаалан иһэллэрэ, быйыл кинилэр бастыах курдуктар. С. Ефремов
   Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьон бааллар. С. Никифоров
   △ Намыһах билиилээх буолан, кылааскын тахсыбакка, иккис сылгын үөрэнэр буол. ☉ Остаться на второй год (напр., в классе)
   Уол үөрэҕэр мөлтөх буолан, кылааһыгар иккис сылын хаалбыта. «ХС»
   Урут үөрэхтэригэр хаалбыт оҕолору үөрэттэрэ-үөрэттэрэ, тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт. «Чолбон»
6. Ханнык эмэ кэмҥэ, кэрдиискэ төһөнөн эрэ тиийимэ (хол., кэм, кээмэй туһунан). ☉ Оставаться в каком-л. количестве до достижения какого-л. предела (напр., о времени, расстоянии)
   Бөһүөлэккэ тиийиэ икки көс курдук сир хаалтын кэннэ, икки ыта сэниэлэрэ быстан, соһуллан хаалаллар. Н. Якутскай
   Саҥа анаммыт учууталлара алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла. Суорун Омоллоон
   Аҕыс буолуо аҕыйах мүнүүтэ хаалбытын кэннэ Миша айалаан-дьойолоон түөһүллэн турар. Н. Лугинов
7. көсп. Олоххо киирбэккэ хаал, туолума. ☉ Оставаться неисполненным, неосуществлённым
   Мин эдэрбэр манна үрдүк үөрэх оскуолата суоҕа, ол иһин төһө эмэ баҕарбытым иһин, үөрэнэр ыра санаам таах хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Били балаҕанын маһын таһыыта букатын хааларыгар тиийдэ. Д. Таас
   Бу ыйга ылыныллыбыт былаан туолбата, хаалар буолла. «Кыым»
8. Туһаҕа турума, туһалаама. ☉ Терять свою пригодность, полезность
   [Степанида:] Ол Марыысалаах бэлэхтэрэ, баар хаалыа суоҕа. В. Протодьяконов
   Мин да санаабар манньалыыра сөп, искэ киирдэххэ, харчы хаалыа үһү дуо? М. Доҕордуурап
   Саҥа охсуллубут от туох да буолуо суоҕа, икки-үс күн хаппыт от, хата, ол хаалыа. С. Маисов
   △ Туһаттан таҕыс, туһата суох буол. ☉ Выйти из употребления, стать ненужным
   Хаар бөҕө түһэн эрэр да, сир ириэнэх буолан уулла турар, этэрбэһим хаалла. Суорун Омоллоон
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт олох хаалла. Күннүк Уурастыырап
   Таҥас-сап да хаалла, сынньаннахха сатанар. М. Доҕордуурап
9. көсп. Ханнык эмэ быһыыга-майгыга түбэс, хайдах эрэ балаһыанньалаах буол. ☉ Оказаться в каком-л. положении, попасть в какую-л. ситуацию. Харчыта суох хаал
   □ Тогойкин суоҕа, кини соҕотох хаалбыта олус куһаҕан эбит. Амма Аччыгыйа
   Кыра оҕолордоох хаалбыт дьахтар эрэйдээх, кырдьык да онтон атыннык хайдах саныа этэй? Софр. Данилов
   Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан, хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
10. көсп. Уруккуҥ курдук буол, уруккугуттан уларыйыма, оннугар хаал. ☉ Оставаться без изменений, не подвергаться перемене. Урукку үлэтигэр хаалбыт
    □ Билигин даҕаны, мин бэйэлээх орто ыал ахсааныгар хааларым буоллар, сидьүгээр буолуом суох этэ. П. Ойуунускай
    Баайдар сокуон халбаҥнаабакка бэйэтинэн хаалыан төлкөлөөн, тыл тарҕатан, дьон өйүн-санаатын тууйа сатыыллара. Эрилик Эристиин
    Кырдьаҕастара этэҥҥэ сылдьарын, бэйэтин көрүнэрин, ырыата хаалбатын сөҕүү-махтайыы, үөрүү-көтүү буолла. «Кыым»
    △ Умнуллан бар, умнулун, суох буол. ☉ Быть забытым, забываться
    [Уолаттар:] Чэ, кэбис, урукку өспүтсааспыт хааллын, аны доҕордуу-атастыы буолуохпут. Суорун Омоллоон
    Төһө да таһылыннарбын, мин бултуох санаам хаалбатаҕа. Эрилик Эристиин
    Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
    △ Билиҥҥэ диэри баар буол. ☉ Сохраниться (о чём-л.)
    Кырдьар сааскар диэри дьээбэтинньигиҥ хаалбыт эбит буоллаҕа. С. Ефремов
    Кирилл Васильевичка кини хаартыскаҕа түспүт мичээрэ эрэ хаалбыт. Н. Габышев
    Кини өйүгэр-санаатыгар биир өрөгөйдөөх, үөрүүлээх санаа хаалбыт. «Чолбон»
11. көсп., кэпс. Уу-хаар тахсан, сырыыайан суох буолар туруктан (хол., сааскы суолу-ииһи этэргэ). ☉ Испортиться, ухудшиться (напр., о весенней дороге)
    Уу-хаар быллыгыраччы таҕыста, суолиис хаалара тирээтэ, Сергучёв дойдутугар сарсын барардыы бэлэмнэннэ. И. Никифоров
    Хаппытыаннаах Мэхээлэ сыарҕа сырыыта хаалара чугаһаабытын кэннэ, куораттан тахсан отучча көс сири түһэллэрэ сыралаах айан буолла. А. Сыромятникова
    Александр Иванович, билигин, бу суол хаалан эрдэҕинэ хас биир чаас күндү. Хоро Бүөтүр
12. көмө туохт. суолт.
13. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын бүтэһиктээхтик, булгуччулаахтык оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает законченность, завершённость действия
    Ньыыкан таһырдьа ыстанна, кэнниттэн кыра ыт кутуруга сырбас гынан хаалла. Болот Боотур
    Олбуор ортотун диэки ырыа былаастаах хаһыы дуорайан ылаыла, мэлийэн хаалар. Күннүк Уурастыырап
    Аҕам бу кэмҥэ олохтоох өйө-санаата букатын бутуллан, көтөн хаалла быһыылаах. А. Сыромятникова
14. -а, -ыы, -бакка сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн хайааһын ситэтэ суохтук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы, -бакка обозначает незаконченность, незавершённость действия
    Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
    Мин ыраах атын сиргэ сылдьар буоламмын, эһиэхэ кыайан көмөлөспөккө хааллым. Бэс Дьарааһын
    Сүүрбэ тоҕус хонук биллибэккэ хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
    ♦ Баҕалыы сыылын (сыылан хаал) көр баҕалыы
    Аҕалара атаҕын өлөрөн, от үлэтин үгэнигэр баҕалыы сыылан хаалбыта. «Кыым»
    Баҕарахтыы сыылан хаал көр баҕарахтыы. Балыыһаҕа баҕарахтыы сыылан хаалбыт киһини аҕалбыттара. <Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Арамаан чугуйары сөбүлээбэт, этэргэ дылы, таммах хаан хаалыар диэри инники кимэр санаалаах. С. Федотов
    Быарынан хаалар көр быар. Булчут үүтээнигэр быарынан хааллар да, ыта баар буолан соҕотохсуйбата. «Кыым»
    Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Эмээхсин эрэйдээх быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалаахтаабыт. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла көр бэйэ. Ыстапаан этин атыылаһарыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
    Оҕонньор хайдах ойон турбутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Амма Аччыгыйа
    Онтон эмискэ: «Пахай, аата бытархайын!» — диэбитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. «ХС»
    Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Туһахтарын кэрийэн, соһутан элбэҕи ылыах буолбут дьон, ытыстарын соттон хааллылар, икки туһахтарын куобах булгутан, соһон кэбиспит. Н. Босиков
    Бырдаахап хас да киһини ыҥыртаран сураҕалаһан көрдө да, ытыһын соттон хаалла. Н. Борисов
    Инньэ гынан иккис да миэстэттэн илиитин соттон хаалла. «Сахаада»
    Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Уол ураҕаһын былдьатан, илиитэ уот тымтан хаалла. Иэскэ хаалыма көр иэс. Уол аргыһын кытта дьээбэлэһэн ылла, иэскэ хаалбата. Киһи санаата хаалыа суох курдук көр санаа II. Быйыл уу ылар ходуһаларыттан оту син ылыыһылар, кэбис, киһи санаата хаалыа суох курдук. «ХС»
    Кулгааҕа эрэ истэн хаалла көр кулгаах. «Бай!» — диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Суорун Омоллоон
    «Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан «чап» гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «Чолбон». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө көр кулгаах. Кулгаах хаалыа, муос үүнүө диэн баран, түһүнэн кэбис. Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) көр кумааҕы. Ити боппуруос кумааҕыга эрэ хаалыа суох тустаах. Билиҥҥи туругунан ол былаан кумааҕыга эрэ баар
    □ Тэрийэр үлэ суоҕуттан, хайа да бэйэлээх уураах кураанах кумааҕыга эрэ хаалыаҕа
    Ленин с. Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. «Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран, Хобдох күтүөт аатырда. Күннүк Уурастыырап
    Ити курдук, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын, кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла көр күл II. Ол саҕана тиийиммэт-түгэммэт дьон күлгэ үҥкүрүйэн хаалаллар этэ
    □ Күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт дьоҥҥо көмө наада буолбут. «Чолбон». Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II. Өлбүгэ үллэстиитигэр сорохтор күлү ытыһан хаалбыттар. Кыл тыына эрэ хаалбыт — өлөрө чугаһаабыт, тыыннаах эрэ сытар. ☉ Находиться на последнем издыхании, быть при смерти
    Кыл тыына эрэ хаалбыт киһини наһыылкаҕа тиэйэн госпиталга аҕалбыттара. ССС. Ол-бу буолан хаалыа көр ол-бу. Кэбис, киһилэрэ аны ол-бу буолан хаалыа. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) көр оҥой. Оҕолор үлэлээн бүтээт, сөтүөлүү ыстаммыттар, оннулара эрэ оҥойон хаалбыт. Оннун эрэ көрөн хаал кэпс. — биирдэ туга да суох буолан хаал, туоххуттан эмэ мат. ☉ Внезапно остаться ни с чем, лишиться чего-л.
    Мин уон былас отум оннун эрэ көрөн хаалтым. А. Сыромятникова. Өйө көтөр (көтөн хаалар) көр өй. Наадалаахха кэлэн өйө көтөн хаалла. Өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалла — оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата суох хаалла. ☉ Остаться без продолжателей рода, без потомков
    Соҕотох уолун сэриигэ былдьатан, өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалаахтаабыта. Күрүлгэн
    Сиргэ (сиргэ-буорга) хаал көр сир II. Күн улуустара бары көмүскүөхтэрэ, мин этэр тылым сиргэбуорга хаалыа суоҕа. Ньургун Боотур
    Истиҥ-иһирэх тыллара, Кэриэс-хомуруос этиитэ Сиргэ-буорга хаалбата. С. Зверев
    Мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
    Соһуллан хаалла көр соһулун. Кыыс сылайан, киэһэнэн төрүт соһуллан хаалла. Сытан хаал көр сыт I. Киһилэрэ сүрэҕинэн моһуогуран, төрүт сытан хаалбыт. Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу I). Бандьыыттара сураҕа суох таастыы сүтэн хаалбыта. Таҥара умнуутугар хаалбыт көр таҥара. Сорох сорудах ылыныллан баран, толорор саҕана таҥара умнуутугар хаалбыт. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Уол илдьити этээри тиҥилэҕэ харааран хаалла. Тула сүүрэн хаал көр тула. Бу түгэҥҥэ уол ыксалыттан тула сүүрэн хаалла. Тула эргийэн хаал көр тула. Ол кэмҥэ ийэлэрэ оҕолорунаан соҕотох тула эргийэн хаалбыта. Күрүлгэн
    Турар бэйэтинэн хаалла көр тур. Халаан уутуттан сорох ыал турар бэйэлэринэн хаалбыттара. Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал көр туттумахтаа. Кураан күннэргэ от үлэтигэр туттумахтаһан хаалыахха наада. «Чолбон»
    Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. [Хартыынаҕа] уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
    Билигин кырдьан, омурдун этэ уолан ити уҥуохтаах тириитэ хаалаахтаатаҕа. Д. Очинскай. Хаалары тыллас — солуута суоҕу саҥар, кураанаҕы тыллас. ☉ Болтать впустую
    Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма, ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
    Хаалары тыллаһыма, эмээхсиэн, улахан үлэҕэ сылдьар дьон мээр былдьаһыкка сырыттахтара. «Чолбон»
    Кэбис, хаалары тыллаһыма, оннук үлүгэр буорайа, мөлтүү иликкин. «ХС»
    Хааман хаал көр хаамп. Ол киһи, сураҕа, хаартыга сүүйтэрэн хааман хаалбыт үһү. Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Хааппыла хааныҥ Хаалыар диэри, Саһархай харах Сабыллыар диэри Бокуйар кулут Буолумаар, сэгээр! Эллэй
    Өстөөҕү кыайар туһугар хааппыла хаан хаалыар диэри охсуһаллара. «Кыым»
    Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. [Боккуо:] Биһиги сааспыт тухары хамначчыт буолан баран, хаары ытыһан хааллахпыт. А. Софронов
    Хаҕа эрэ хаалбыт көр хах. Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым, билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»
    Хайдар аҥаара хаалбыт көр хайын I. Кырдьаҕас ыран-дьүдьэйэн, барахсан, хайдар аҥаара хаалаахтаабыт. Кустук. Халлааҥҥа хаалла көр хал- лаан. От былаана халлааҥҥа хааларыгар тиийдэ. Хараҕа эрэ хаалбыт — аһара ыр, дьүдьэй (улахан харахтаах киһини этэргэ). ☉ соотв. остались одни глаза. Эмээхсин эрэйдээх олус дьүдьэйэн хараҕа эрэ хаалбыт
    □ Дьэ, өлөөрү кыл тыыннара, килэгир харахтара эрэ хаалбыт эбит
    Саха фольк. Харыс хаал — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр, хомойбуттар. Саха фольк. Эдьиийэ сүөм түһэн, харыс хаалан, Ньукулайга тиийэн эмээхсин эрэйдээх ити тылларын кэпсээбитэ. Н. Борисов
    Зина бүгүн кини балаататыттан көрдөрөр-харайтарар дьахтара тахсар сураҕын истэн, сүөм түһэн, харыс хаалан сылдьар. «ХС». Этэн баран хаалар — саҥата суох хаалбат, хайаан да санаатын этэр. ☉ Он не промолчит, скажет своё слово в любом случае
    «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
    ◊ Ойоҕос быһаҕаһынан хаал көр ойоҕос. Дьэ, кыһыылаах суол, уксубут атым Сындыыстан ойоҕос быһаҕаһынан эрэ хааллаҕа үһү. Олорон хаал көр олор. Бэйи, олорон хаалымыахха, тахсан саһааммытын бүтэрэ охсон кэбиһиэххэ
    □ Ыстаанын тобугар бээтинэ олорон хаалбыт. «Чолбон». Олохтон хаал кэпс. — аныгы олох ирдэбилиттэн хаалан ис, сайдыы өттүнэн атыттарга тиийбэт буол. ☉ соотв. отстать от жизни
    Инньэ гымматаҕына кини олохтон хаалыан сөп. Суорун Омоллоон
    [Адамов:] Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла. А. Фёдоров
    [Варя:] Дьэ, ити баар уонна сайдыылаах куорат эмээхсинэ олохтон букатын хаалан иһэр диэтэххэ кыыһырыаҥ. С. Ефремов
    Тирк гынан хаал көр тирк гын. Уол суругу ылаат, тирк гынан хаалла. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии I. Маны таһынан, иһит кэһиитэ, ындыы кэһиитэ, улаҕа хаалар кэһии диэн сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥо-сэргэҕэ сиэтэри ааттыыллар. БСИ ЛНКИСО-1938. Уҥуоҕа хаалбыт — ханна эрэ көмүллүбүт. ☉ Быть похороненным где-л. (букв. кости остались)
    [Күкүр Уус:] Бу аата уҥуоҕум манна хаалар киһи буоллум. Суорун Омоллоон
    Билигин аҕам: «Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым», — диэн таҕыста. М. Доҕордуурап
    Арассыыйа, Украина уолаттара Ол охсуһууга умсубуттар, Уҥуохтара манна хаалбыт. Баал Хабырыыс
    Ууга уһун (устан хаал) көр уһун I. Ардах бөҕө түһэн, титииктэрэ ууга устан хаалбыта. Күрүлгэн. Үөрэнэн хаал — тугу эмэ үөрүйэх оҥоһун. ☉ Привыкать к чему-л.. Сарсыарда аайы сэрээккэлииргэ үөрэнэн хаалбыт. Убайбын кытта сылдьа үөрэнэн хаалбыппын
    др.-тюрк. хал, тюрк. кал