трескучий; сырылас тымныы трескучий мороз; ср. сырдырҕас .

сыһ. Сырдырҕас тыастаахтык. ☉ Издавая лёгкий трескучий звук, с шорохом, треском
Билигин бу сыыдам-сыыдамнык [хайыһарын] сырдырҕаччы тэбэн истэҕэ үчүгэйин. Амма Аччыгыйа
Аттар таныыларыттан быстах-быстах туманнар тымныы салгыны сырдырҕаччы салаан таҕыстылар. Эрилик Эристиин

I
хаачырҕаа диэнтэн холб. туһ. Дьоммут үһүөлэһэн, хааман хаачырҕаһан иһэллэр. Н. Павлов
Сиэйин туран төттөрү-таары хаампытыгар, саппыкылара хаачырҕастылар. Е. Неймохов
II
даҕ. Хаачыргыыр тыастаах (хол., хаары этэргэ). ☉ Скрипучий, хрустящий (напр., о снеге)
Улахан суруксут, Николай Николаевич, орто уҥуохтаах киһи, хаачырҕас саппыкылаах. П. Ойуунускай
Кыһыҥҥы сарсыарда Хабараан дьыбарга Тыыннахха бурҕаҥнас, хаамтахха хаачырҕас. Болот Боотур
Киһи тыына сырдырҕас, хаар эмиэ хаачырҕас буолбут. Н. Лугинов

туохт. Сотору-сотору кылгас, чуор, сырдырҕас тыаһы таһаар, сырдырҕаа (аһыҥаны этэргэ). ☉ Издавать короткие и частые звуки, напоминающие треск, стрекотать (о кузнечиках)
Арай ип-итиинэн сырайар от быыһыгар аһыҥалар чырдыргыыр тыастара иһиллэр. ВЛ РБЫ
Алаастар үрдүк сирдэригэр аһыҥалар чырдыргыыллар. «Чолбон»
Аһыҥа, салгыны аймаан, Чырдырҕаа да чырдырҕаа, Былыт кыынньар, үрдүк халлаан Сырдыга, ырааһа наһаа! «ХС»
ср. кирг. чыртылда ‘трещать, чирикать’

I
табырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар, сүгэлэр табырҕаһаллар, хойутаабыт отчут хотуур таптайар тыаһа чабыргыыр. Амма Аччыгыйа
Буулдьалар атаҕын анныгар табырҕастылар, сорохторо мууска сиирэ түһэн, өрө ыйыластылар. Е. Неймохов
Сүгэлэр табырҕаһа түһэллэр. «ХС»
II
даҕ. Эрчимнээх, быһыттаҕас (тыас). ☉ Энергичный, резкий, негромкий (о звуке)
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбистэ. М. Доҕордуурап
Күлсүү, үөрүү, ытыс табырҕас тыаһа. Н. Габышев
Сатаан бардаҕына, төгүрүччү саа тыаһа кип-кибиргэс, тап-табырҕас. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Чуор, хатан тыаһы таһаарталаа (хол., сүгэнэн маһы охсон). ☉ Многократно издавать, производить громкие, отрывистые звуки (напр., ударяя топором по дереву)
Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар, сүгэлэр табырҕаһаллар, хойутаабыт отчут хотуур таптайар тыаһа чабыргыыр. Амма Аччыгыйа
Маһы кэрдэр сүгэ тыаһа чабыргыыр, эрбии лыҥкыныыр, буор бурҕаҥныыр. Софр. Данилов
Дьиэ иһигэр сүгэ тыаһа чабырҕаатаҕын аайы, чолбон кутаа уотунан ыһыахтана турар эбит. БН СУ
ср. др.-тюрк. чап ‘стегать, хлестать’

1. аат. Туох эмэ (хол., от, бурдук) көтөҕөргө анаан түүрэ тутуллубута, баайыллыбыта. ☉ Сноп, охапка соломы
   Лэглээриннэр ыалларыттан түүтэх отунан көрдөһөллөр. Амма Аччыгыйа
   Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
   Түүтэх оту кыбыммыт ийэм боруогу оргууй аҕай атыллаан киирбитэ. П. Аввакумов
2. даҕ. суолт. Төлүтэ биэрэн хойуутук, өлгөмнүк өрөһөлөнөн тахсан ыһыллар (хол., уот кыыма). ☉ Густой, обильный, резко вырывающийся снопом из чего-л. (напр., об искрах огня)
   Буор сыбахтаах, муус түннүктээх, улахан саха балаҕанын үөлэһэ түүтэх кыымынан өрүкүйэ турар. Амма Аччыгыйа
   Баҕардым: бэйэм күөт буоламмын, Түүтэх уоту төлүтэ ыһыахпын, Уус киһи умсулҕанын ылыахпын. Р. Баҕатаайыскай
   ср. монг. түүдэг ‘клубок (волос или шерсти, из которых вьют верёвку)’, уйг. түртэк ‘свёрток, свиток; пачка, тюк, рулон’, каракалп. түйдек ‘моток’

аат., бот. Тураҥнаах ходуһаларга, дьон олорор сиригэр, өтөхтөргө, оһорбо бааһыналарга, сэппэрээктээх о. д. а. сирдэргэ хойуутук сиппиир буола, бөлөҕүнэн үүнэр кырыылардаах сэбирдэхтээх кыра араҕас сибэккилэрдээх, дороххой, уһун умнастаах араас көрүҥнээх сыыс от. ☉ Общее название сорных трав; полынь
Эрбэһиннэргэ чооруостар олоро-олоро көтөллөр. Амма Аччыгыйа
Эрбэһин быыһынан кутуйах, хороонугар бурдук куолаһын аҕалаары, сыбыгырайар. И. Сосин
Кубарыйа хаппыт эрбэһининэн күкээрбит үрдүк хонуу күнүһүн алтан отунан бүрүллэр. В. Сыромятников
◊ Арбаҕар эрбэһин — сиппиир курдук сахсаҕар төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь метельчатая (веничная)
Арбаҕар эрбэһини эмкэ тутталлар. Дьабара эрбэһинэ көр дьабара. Дьабара эрбэһинэ оһорбо сирдэргэ ордук хойуутук үүнэр. Иэдьэгэй эрбэһин көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эрбэһин өтөххө саба үүммүт. Кыа эрбэһин — кыа уга (кыа от) диэн курдук (көр кыа). Овсюг, кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Саха эрбэһинэ — дьабара эрбэһинэ диэн курдук (көр дьабара). Саха эрбэһинэ — икки сыллаах эмтээх үүнээйи. Сытыган эрбэһин көр сытыган. Тэлгэһэҕэ аны сытыган эрбэһин ыга анньан тахсар. Н. Якутскай
Хаһааҥҥыта эрэ ыаллар олоро сылдьыбыт өтөхтөрө сытыган эрбэһининэн бүрүллүбүт. Р. Кулаковскай. Таас эрбэһинэ — өрүс кытылын эниэтигэр үүнэр эрбэһин. ☉ Полынь каменная
Үс дьарҕаа балыгы таас эрбэһининэн суулааммын киниэхэ ууммутум. Н. Абыйчанин
Тимир эрбэһин көр тимир II. Тоҕо сүөһүбүтүгэр халдьаайы тимир эрбэһинин тиниктэтэрбитин мин кыайан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Урукку быйаҥнаах бааһыналар тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. С. Федотов. Түүлээх эрбэһин — хойуу, көп төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь пушистая
Быраҕыллыбыт бааһынаҕа түүлээх эрбэһин саба үүммүт. Үрүҥ эрбэһин көр үрүҥ. Үрүҥ эрбэһин, ландыш …… уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б
Үрүҥ эрбэһин (валериана) элбэх сыллаах эрбэһинниҥи от үүнээйи. МАА ССЭҮү
Хатыылаах эрбэһин көр хатыы II. Хаппыт буордаах суол устун кыһаммакка сүүрүөххэ сөп оннооҕор хатыылаах эрбэһини үктээтэххэ да кыһаллыбат эбиккин. Сайа
[Түүлгэ] хатыылаах эрбэһин — салгытыылаах буолуу, сүпсүлгэн. БРИ ТТ
Ытырыык эрбэһин көр ытырыык. Бүрүүкэтигэр ытырыык эрбэһин туораахтара хатаммытын ытыһынан дьукку аста. А. Фёдоров
Өбүгэлэрбит өтөхтөрүгэр Үүнэр ытырыык эрбэһин. Баал Хабырыыс
Эрбэһин от — 1) эрбэһин диэн курдук. Аһыҥалар эрбэһин от быыһыгар төһө сырдырҕаһалларый? И. Сосин
Дьиэ иччитэхсийбитэ, тулата эрбэһин отунан бүрүллэ үүммүтэ. ЛНН АДь; 2) арыыга үүнэр дороххой, кытаанах от. ☉ Грубая островная (заливная) трава, горец. Арыы өр оттоммокко, талаҕынан, эрбэһин отунан саба үүммүт