сыромять || сыромятный; сэрэмээт быа верёвка из сыромятной кожи; сэрэмээт кур сыромятный пояс.

1. 1) мокрый || мокро; инчэҕэй таҥас мокрая одежда; таһырдьа ардах, инчэҕэй на улице дождь, мокро; 2) сырой; инчэҕэй мас сырые дрова; инчэҕэй талах свеженарубленный тальник; инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат посл. сыромятный ремень не рвётся; 2. мокрое место # инчэҕэй эттээх тулуйуо суох никакой человек не выдержит; инчэҕэй сырыт! диал. будь здоров! (обычно говорят детям).

1. аат. Таҥастамматах тирии; оннук тирииттэн оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа, кур). ☉ Недублёная, сыромятная кожа, сыромять; что-л., изготовленное из такой кожи (напр., верёвка, пояс)
   Түүлээх иһэгэйин төргүүлэнэр, Туску бөҕөнү туһаайар Дьоллоох сэрэмээтин тоҥолохтонор. Күннүк Уурастыырап
   Мунньахха …… быа, сэрэмээт, ичигэс таҥас, атын да үлэҕэ наадалаах табаары олох да көрбөттөрүн, этинэнарыынан хааччыйыы быстыталыырын кириитикэлээтилэр. «Кыым»
   △ Таҥастамматах тириигэ маарынныыр матырыйаалтан (хол., эрэһиинэттэн) оҥоһуллубут туох эмэ. ☉ Какой-л. предмет, изготовленный из материала, напоминающего сыромять (напр., из резины)
   Эрэһиинэттэн массыына көлүөһэтин эргитэр сэрэмээти, таһаҕастаах элэгэлдьийэ сүүрэр тырааныспар лиэнтэлэрин оҥороллор. «ХС»
2. даҕ. суолт. Анал суурадаһынынан буолбакка, оҕунуоҕунан таҥастаммыт (тирии); оннук тирииттэн оҥоһуллубут. ☉ Сыромятный, пропитанный жиром (о коже); изготовленный из сыромятной кожи
   Лобур [киһи аата] этэрбэһэ сииккэ ньылбы сытыйбыт, истээх сонун кэппит, эргэ сэрэмээт курунан курдаммыт этэ. Н. Якутскай
   Манчаары аҥаар атаҕынан аан холуодатыттан тэбинэн халҕаны тутааҕыттан тардымахтаабытыгар, олуур мас сэрэмээт быата быһа ыстанан, аан тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
   Талахтарын уот суоһугар сылыта-сылыта, онтукаларын сэрэнэн торумнаан дугалыы иэхтилэр, итиэннэ сэрэмээт курунан уһуктарын холбуу баайталаан мутукка ыйаатылар. А. Кривошапкин (тылб.)
   русск. сыромять

I
тыаһы үт. т. Туох эрэ көҥдөйү охсордуу бүтэҥи тыас. ☉ Глухой дребезжащий звук. Тыраахтар тор-тор тыаһаан баран, дьэ эһиннэ
II
тор былыт — халыҥ былыт. ☉ Плотное облако, туча
Туойар тойугун тор былыт буолан Орто дойду Отох норуотун тускутун Уруйдуу турдун! С. Зверев; тор курдук — 1) тордоччу тэбэ сылдьар хойуу, кылгас (бытык). ☉ Короткий, жёсткий, густой (об усах, бороде)
Аан аттынааҕы хостон …… муннун анныгар тор курдук бытыктаах саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Күндэлэй тор курдук бытыгын туора сотто олорбута. Н. Габышев
Дьаам сүүрдээччи сэҥийэтигэр тор курдук бытыктаах. Н. Габышев; 2) хоччоххой, кытаанах. ☉ Грубый, жёсткий
Тор курдук таҥастан тигиллибит баата ыстаан. С. Федотов; торун тоһут — 1) ким эмэ санаатын, кутун-сүрүн самнар. ☉ Сломить волю кого-л.
Бииктэр кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
[Макаар Тиитэбис:] Кэһэтэр, торун тоһутар сатаммат. И. Семёнов
Тотуона кэм да торо тосто илик эбит. «ХС»; 2) туох эмэ хоччорхойу (хол., тириини) сымнат, имиллэр гын. ☉ Размягчить что-л. грубое, невыделанное (напр., шкуру)
Тириини оҕунуоҕунан илитэн биир-икки хоннорон баран, бобо баайан биир-икки чаас устата сүллүгэһинэн үлтү сынньан торун тоһутуллар. АНП ССХТ
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) — кими эмэ илиигэр ыл, салай-дьаһай, уодьуганнаа. ☉ Держать кого-л. в послушании (во власти), иметь власть над кем-л., обуздывать кого-л.
Күн өркөн уустара Тор суолбутун тордоон, Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. [Абааһы уола Тойон Ньургуҥҥа] Тор тэһииҥҥин тартаҕым, Дьулайгын тобуллаҕым. ТИГ КХКК
◊ Тор тэһиин — Ойуун арбаҕаһын көхсүгэр баар икки тимир тиэрбэскэ икки уһугуттан иҥиннэриллибит тирии быа, биир тиэрбэһэ уҥа санныгар, иккиһэ хаҥаһыгар сылдьар; бу быанан ойуун ыарыыны ыытар иччини бэйэтигэр ылынан, мөлтөөн, охтоору гыннаҕына, туталлар. ☉ Сыромятный ремень, концами прикреплённый к двум железным кольцам на спине шаманского костюма, одно — у правого, а другое — у левого плеча; за этот ремень удерживают шамана, когда он, изнемогая, начинает падать, приняв в себя духа, наводящего болезнь
Тор тэһииммин дьэ тутаҥҥыт, …… Айан киһитэ айаммар Аттанар кэмим буолла. Ойуун II
III
аат., геом. Кииниттэн тэҥ ыраах эргимтэлээх ии. ☉ Окружность
Тор кээмэйдэрэ бэриллибит уонна ньуурун эргимтэлэр проекция хапталыгар параллельнай буоллахтарына, биир проекциятынан бэриллэр. ННС ЧАа
ср. кирг. тоору ‘устраивать разведку; ходить вокруг’