нареч. разг. кэнниттэн, кэнниттэн эккирэтэн; побежать за кем-л. вдогонку кими эмэ кэнниттэн эккирэтэн сүүр; послать письмо вдогонку суругу кэнниттэн сырыһыннар.

туохт. Кими эмэ кытта этиһиннэр, хапсыһыннар. ☉ Побуждать кого-л. сильно поссориться, схватиться с кем-л.
Быһыйы кытта сырыһыннаран, Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһы майгылааҕы кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын [арыгы туһунан]. Өксөкүлээх Өлөксөй

быыппаһын диэнтэн дьаһ
туһ. Барыта бу баар курдук көстөр, сүрэҕин ыарытыннарар, санаатын быыппаһыннарар. Н. Якутскай
Эчи хаарыаны! Табалары сүүрдэн тыамаһытан, сырыһыннаран быыппаһыннаран иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова
[Ат сылгыны] Быһа биэрэн Быыппаһыннаран кэбистэ, Тэлэ биэрэн Тэбиэһирдэн кэбистэ. С. Васильев

I
көр кэтимэх
Ити күн атыырдары, буураттары, сачарыылары, кэтэмнэри олох сыарҕанан сүүрдүү уонна миинэринэн (уучаҕынан) сырыһыннарыы олус хатыһыылаахтык барбыта. «ХС»
II
көр кэтэмэҕэй. Иэйиилээх көрүүнү кытта бииргэ Олеся миэхэ бүтүннүү бэйэтин үөрүүнү кытта, туох да саараҥа, кэтэмэ суох биэрэр диэн өйдөөбүтүм. Н. Куприн (тылб.)

сырыһыннарар массыына (куоталаһарга, түргэн айанка үрдүк ситиһиини олохтуурга аналлаах биир миэстэлээх массыына.)

1. батыс I диэнтэн дьаһ. туһ. Икки оҕону батыһыннарбыт, мара таҥастаах-саптаах киһи эмиэ трамвай диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
   Аны ийэбит Айыына биһиккини батыһыннара сылдьан, үөрэ отун хомуйтарар. И. Федосеев
   Атыыр бэйэтэ сэттэ биэни батыһыннаран, дойдутугар төннөн кэлбит. Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Тугу эмэ сырыһыннара ыт. ☉ Стрелять вслед кому-чему-л.
   Кустары батыһыннарар.—«Туох ааттаах бөҕө куһай», – диирэ кини икки уоһунан атыыр чөркөйү батыһыннаран баран. Далан

м. 1. сүүрүү; на бегу сүүрэн иһэн; 2. бега мн. спорт. 1) (гонки) сырыһыннарыы, сүүрдүү; 2) (ипподром) сүүрдэр сир.

1. даҕ.
2. Кылгас кэмнээх, түргэнник ааһар, тохтуур. ☉ Временный, преходящий, проходящий быстро. Быстах ардах. Быстах тыал. Быстах кэм. Быстах тымныы. Быстах тутуу. Быстах былаас
   □ Бу быстах тутуу элбэҕин! Олбуордар, ыскылааттар, хоспохтор хойууларын! Н. Лугинов
   Быстах кэмҥэ олоруум, Москва киһитэ дэнэбин. Баксаалга күүтүө доҕоруом, Ахтан, амньыраан тиийиэҕим. Баал Хабырыыс
3. Аҕыйах ахсааннаах, кыра эбэтэр түбэспиччэ буолар, көстөр. ☉ Немногочисленный; случайный
   Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Наахаралар кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодаллаах, күүстээх-хааннаах дьон эбиттэр. Эрилик Эристиин
4. аат суолт.
5. Туох эмэ быһыллан, хайытыллан араарыллыбыт сороҕо. ☉ Отрезок, обломок, обрывок чего-л.
   Сатаан саҕаламмат, дьаарыстаммат саҥалар быстахтара иһиллэллэр: «Ооккоом»... «Бабушка»... «Мэнигилээмээр»... Амма Аччыгыйа
   Тутаҕы, быстаҕы тулуйан Тумнарга үөрэн эн, Үлэлээ өрүүтүн сэмэйдик, Үлэлээ үгүстүк; Үчүгэй, үйэлээх Үлэттэн төрүттээх. Күннүк Уурастыырап
6. Туох эмэ туһата, суолтата суоҕа. ☉ Незначительная, ничтожная, несущественная часть чего-л.
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым, Буоһата суоҕу Ботугураатаҕым буоллун! А. Софронов
   ♦ Быстах былаҕай — оһол, оһолго өлүү, соһуччу, эмискэччи өлүү. ☉ Несчастный случай; неожиданная смерть
   Быһыйы кытта сырыһыннаран Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһыны кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кини быстах былаҕайга былдьамматаҕа, улуу дьыала иһин охсуһа сылдьан, үчүгэй үчүгэй курдук геройдуу өлбүтэ. Ф. Софронов
   Быстах былаҕайтан быыһаммыт, Дьаҥ-дьаһах таарыйбатах, Тумуу-сөтөл тумнубут. Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев. Быстах былдьат — алҕаска өл; буолуо суох куһаҕан быһыыга алҕас түбэс. ☉ Умереть, погибнуть случайно; случайно и неожиданно попасть в беду
   Кини быстах былдьатыам диэн сүрэҕэр ыттарбыт быһыылааҕа. «ХС»
   Быстах симиэрт көр быстах былаҕай. Ол эрээри тоҕо маннык оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
   Абыраамаптаах туох да силиһэ-мутуга суох быстах симиэртэр эбит. Л. Попов. Быстах ыйаахтан — кылгас үйэлэн, эрдэ өл. ☉ Умереть преждевременно, рано
   Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо: Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Быстах былыт — кыра, кылгас кэмҥэ ардыыр былыт (хол., этиҥ былыта). ☉ Небольшая туча (напр., грозовая)
   Күн ойоҕолуу көрөн турдаҕына, быстах былыттан өҕүөмэр ардах түһэн ааһар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Быстах былыт уһулу ойон тахсан, ханна түһүөн мунчаарбыт элиэлии, хочону эргийэ көттө. С. Федотов
   Кэлэн истэхпитинэ, быстах былыт ибиирэн, таҥаспытын илитэн, тоҥон бардыбыт. Н. Габышев

I
аат.
1. Туохтан эмэ, туһаммыт туттубут кэннэ, ордубута, ордубут тобох. ☉ Излишек, остаток чего-л.
Сир үөнүн тобоҕун, Сиэбитин ордугун, Отучча түүтэҕи быһарбыт, Отунан баайаммыт быалыырбыт. Күннүк Уурастыырап
Саһара буспут бурдугу Саба түһэн үлэлээммит, Хомуйан ылан бараммыт, Ордукпутун чорботоммут Уопсай судаарыстыба Хочуолугар угуохпут. Күндэ
II
1. даҕ. Үчүгэй, бастыҥ, чулуу; туохтан эмэ тугунан эмэ чорбойор. ☉ Лучший, наилучший
Саһыл тыһыттан, саарба уорҕатыттан Ордуктарын талан уктубут, Ону көрө сылдьаар оҕобут. С. Васильев
Сарсын, өйүүн өссө ордугу Салҕаан айары саныыгын. Баал Хабырыыс
Кинилэр урут сайдыбыттарынан эрэ ордуктар. П. Филиппов
2. сыһ. суолт. Көннөрү курдук буолбакка, көннөрүтээҕэр үчүгэйдик. ☉ Особенно, в особенности; лучше
Ол күн хонноҕум ордук аһыллан, ис-испиттэн имэҥирэн туран, охсон тэллэҥнэттим. Ф. Софронов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн Төрөөбүт дойдуҥ Бараммат баайын улуу бэйэтин. Т. Сметанин
♦ Ордук санаа — кими-тугу эмэ туохтан эмэ үчүгэй дии санаа, ордугурҕаа, ымсыыр. ☉ Завидовать
Эчи хаарыаны! Табалары сүүрдэн тыамаһытан, сырыһыннаран быыппаһыннаран иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Ордук санан — кимтэн эрэ үчүгэйбин, чорбойобун дэнэ санаа. ☉ Считать себя лучше других
Ол даа буоллар Орто дойду бодото Ордук сананыма, Сүөл дойдуттан Сүдүөрдээҕиҥ түбэһэн Сүөдэҥнэһэрим буолуо. П. Ойуунускай. Ордук тутун — бэйэни олус үчүгэйинэн ааҕан, атыттары үрдүлэринэн көр. ☉ Быть высокого мнения о себе, ставить себя выше окружающих
Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. [Ньукулай:] Ордук туттаммын, Улаханнык сананаммын, Ороскуотура сылдьар Уһун сордоох буоллаҕым. А. Софронов
ср. тюрк. артык ‘лишний; излишек’
III
1. сыһ. дьөһ.
1. Ким, туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ үчүгэйин, ханнык эмэ хаачыстыбатынан ордугун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения кого-чего-л., который качественно лучше других себе подобных (лучше, чем; более, чем)
Бэйэтиттэн ордук Бэрди булбата. Кими даҕаны Киһиэхэ холуйбата. П. Ойуунускай
Миэхэ Дьөгүөрдээммиттэн ордук суох. Амма Аччыгыйа
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы киһи булбат. Суорун Омоллоон
△ Ким, туох эмэ атыттардааҕар күүскэ сабырыйа хайыырын биитэр киниэхэ хайааһын лаппа дьайарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., который больше других делает что-л. или больше других подвергается какому-л. действию (больше, чем)
Кини бу күн анныгар муусукаттан ордук таптыыра туох да суоҕа. Суорун Омоллоон
Саатыыр, ити хайгыыр сиргэр билигин эйигиттэн ордук атаҕастанар-баттанар ким да суох. Н. Якутскай
Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий? Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ устата, ыйааһына, кэмэ, ханнык эмэ кээмэйи, аһара түһэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на превышение какой-л. величины, меры (свыше, больше)
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Үс бууттан ордук арыы суруллубут буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Онно даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ [күөллэри хаартаҕа] киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.)
△ Бириэмэ суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения временных отношений
Күҥҥэ аҕыс чаастан ордук үлэлээбэккэ уонна баскыһыанньаҕа сынньанарга. Амма Аччыгыйа
Эмиэ ити бириэмэҕэ …… — Ыарҕалаах сайылыкка ыйтан ордук сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
3. Кимтэн-туохтан эмэ ураты. ☉ За исключением кого-чего-л. (кроме). Сайылыкка икки-үс эргэ олоппостон ордук туох да хаалбатах эбит
□ Эмээхсин итинтэн ордук тугу да эппэтэ. А. Фёдоров
Баһылай оҕонньортон сайыҥҥы хамнаһын ырбаахылаах сон таҥаһыттан ордугу тугу да ылбат этэ да, атын дьоҥҥо хамнаска киириэҕин хайдах эрэ кэрэйэр. Күндэ
Мин хараҕым киниттэн ордук кими да көрбөтөҕө. «ХС»
2. ситим т. суолт. Ситим тыл суолтатыгар тэҥниир баһылатыылаах этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения сравнительного придаточного предложения к главному предложению (более, чем)
Ыарт-татай!!! Атаскаан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?!! П. Ойуунускай
Дьоҥҥо билиини биэрэртэн ордук дьол баар буолуо дуо?! Амма Аччыгыйа
Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөн, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ

I
1. аат.
1. Сис тоноҕоһун ис ханаалын устун мэйииттэн барар ньиэрбэлэр суон сүүмэхтэрэ. ☉ Спинной мозг
Сис тоноҕоһо туспа тоноҕостортон турар. Тоноҕос ханаалыгар сүрүн сытар. Ыанньыксыт с. Баҕа ньиэрбэтин систиэмэтэ мэйииттэн, сис сүнньүттэн итиэннэ олортон салаатыйар ньиэрбэлэртэн тутуллар. ШВФ З
Мэйии уонна сүрүн араас дэҥтэн уҥуохтарынан харыстаныллыбыттар. ШВФ З
2. Киһи моонньун кэтэх, көхсүн диэки өттө. ☉ Затылочная сторона шеи
Харытыана сүүрэн кэлэн уолу бобо кууһан ылан көтөхпүтүнэн эмээхсин диэки дьулуруйда. Уол тэбиэлэнэн көрдө да, такымнарыттан уонна сүнньүттэн ньохчоччу харбатан хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
«Үчүгэй, үчүгэй эбит», — дии санаабыта тириэньэр, тута уолу сүнньүттэн умса садьыйан иһэн атахха тэппитэ. НЕ ТАО
3. көсп. Өрүс, үрэх саамай дириҥ уулаах үөс өттө. ☉ Русло реки, речки
Чапаев аатынан холкуос бөһүөлэгин аннынан Суола диэн үрэх сүнньэ оргуйа сүүрэр. Амма Аччыгыйа
Чууралаах Тороев түгэҕэ кууран эрэр, бу дойдулуу эттэххэ, дьороон үрэх сүнньүн батыстылар. Л. Попов
Борохуот майаагын үрдүгэр Лаампа уота сандаарда, Өрүс уутун сүнньүгэр Сырдык тыган сыдьаайда. С. Васильев
Алдан өрүс сыл аайы икки кытылын быһыта хадьырыйталаан, сүнньүн кэҥэтинэр. А. Фёдоров
4. көсп. Өрүс, үрэх орто сүүрүгүн хочотугар сытар сир-дойду. ☉ Земля, местность, находящаяся в долине среднего течения реки, речки
Халыма өрүс сүнньэ тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. Н. Габышев
Чөркөөхтөн, Ытык-Күөлтэн ураты Таатта сүнньүгэр Уолба, Уус-Таатта (уруккута Байаҕантай улууһа) диэн нэһилиэктэр бааллар. Бэс Дьарааһын
Хаандыга сүнньэ бүтүннүүтэ оччолорго иэгэйэр икки атахтаах олохсуйан көрбөтөх, иһиллээбит курдук, ибис-иччитэх, кубус-кураанах дойду этэ. Н. Заболоцкай
5. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, ис чахчыта. ☉ Суть, сущность, основное содержание чего-л.
Михаил Иванович, мунньахха сыһыана суох гынан баран, киһини көрсөөрү хойутаан киирбит буолан, боппуруос сүнньүн өйдөөбөтөр даҕаны, Таня этиитин олус биһирии истибитэ. Н. Лугинов
Дьыала сүнньэ маныаха буолбатах, адьас атыҥҥа сытар. Ону эһиги өйдөөбөккүт, олус хомолтолоох. «ХС»
△ Туох эмэ сүрүн өттө, тутаах хайысхата (хол., үлэ). ☉ Основное направление, приоритетная сторона чего-л. (напр., работы)
Аны, үлэ сүнньүн көрдөхпүт аатыран, кыраны аанньа ахтыбат буолабыт, кыра итэҕэстэри этэр киһини бириинчик, мээри киһи диэн да турардаах буолабыт, доҕор! Амма Аччыгыйа
Сопхуос дьарыгын сүнньэ: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
Күндү миньэрээли көрдүүр үлэбитин быйыл өссө күүһүрдүөхпүт, үлэ сүнньэ өрөспүүбүлүкэ хоту оройуоннарыгар туһаайыллыа. «К»
6. Туох эмэ эргийэр киинэ, ханнык эмэ тэрили эргитэргэ аналлаах үөс. ☉ Стержень какого-л. вращающегося механизма
Сүрүҥҥэ олордуллубут подшипнигы буолтанан ыстаныакка ыбылы ылларыллар. ТСР
7. мат. Геометрическэй эттиги курдары ыытыллар эбэтэр бэйэтэ ураты хаачыстыбалардаах хамсаабат көнө сурааһын. ☉ Ось (проходящая через геометрическую фигуру или неподвижная прямая линия, обладающая только ей присущими свойствами)
Сүрүҥҥэ киин туочука икки өттүгэр тэҥник тэйэн сытар чыыһылалар утарыта чыыһылалар диэн ааттаналлар. БАН А
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки бөгүүрэ бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. КАП Г
2. даҕ. суолт. Тутаах, туохха эмэ төрүт буолар. ☉ Основной, главный. Олоҥхоҕо Аллараа дойду бухатыырдара Орто дойду бухатыырдарын сүрүн утарылаһааччылара. Саха фольк. Күндэ сүрүн айымньылара барылара кэриэтэ сүүрбэһис сылларга суруллубуттара. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар дьыаланы, ордук уорууну силиэстийэлииргэ дьэҥдьиир сүрүн дакаастабыллары арыйан таһаарааччы. М. Попов
♦ Көнө сүрүннээх (сүнньүлээх) көр көнө I
«Абааһы киһи» диэҥҥит баттаамаҥ маннык көнө сүрүннээх эрэйдээҕи! ПЭК ОНЛЯ II
Бу көнө сүрүннээх киһини күрэт, сирдээ диэн тылга киллэрэ сатыыр наадата суоҕун Хабырыыс өйдөөтө. И. Гоголев
Иннибин-кэннибин көрүннэхпинэ, билигин тутатына улууска кулубалаан барыах көнө сүнньүлээх киһи даҕаны аҕыйах. Ойуку
Кинини [Николай Ивановиһы] туоһапкатын курдук көнө сүнньүлээх киһинэн ааттыыллар. С. Окоёмов. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа — сүнньэ быстыа да буоллар диэн курдук. Петя биир итэҕэстээх — кини мөккүһэн баран иннин биэрээччитэ суох, ол кэриэтэ сүнньэ быстыа
□ [Власий Порфирьевич] «өйдүөхтээххит», «билиэхтээххит» диэнтэн атыны билиммэт
Кини дьүккүйбүтүн кэнниттэн ону хайдах даҕаны төнүннэрбэккин. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа. Н. Лугинов. Сүнньүгэ астарбыт курдук (оҕун- на) — тута барбыт, өлбүт курдук (буолла). ☉ Замертво, как подкошенный (упасть, свалиться) (букв. будто его укололи в спинной мозг). Охсуллубут киһи сүнньүгэ астарбыт курдук оҕунна. Сүнньүгэ биэр — кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать по шее. Эн кинини тоҕо бодьуустаһаҕын? Сүнньүгэ биэр — начаас көнүө. Сүнньүн ас — кыылы, сүөһүнү өлөр (урут сахалар сүөһүнү билиҥҥи курдук сүгэнэн сүүскэ биэрэн буолбакка, саха быһаҕынан сүнньүгэ анньан өлөрөллөрө). ☉ Заколоть, зарезать (животное) (букв. уколоть в спинной мозг)
Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, [Манчаары] биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
[Оҕоуруу дьон] Суол айаҕар суру суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Сүнньүн булла — 1) түспэтийдэ, дьоһуннанна. ☉ Остепениться, образумиться. Уйбаанчык быйыл сүнньүн булбут, чыҥха атын киһи буолбут
□ Өрүүсэ Маратик туһунан саныы олордо
Кини, сүнньүн буллаҕына, барыларын да баһыйар киһи буолуоҕа. А. Сыромятникова; 2) оннугар түстэ, олоҕун булла. ☉ Войти в колею, вернуться в привычное русло
Билигин да олох дьиҥнээх сүнньүн була илик, киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа. Күндэ айымньытын сыаналааһын билигин сөптөөх сүнньүн булла. Күндэ
Мин маны бэрт былдьаһан, тыл сырыһыннараары суруйбатым, дьиҥ литература сүнньүн булуон баҕарбычча соҕотох бэйэм санаабын этэбин. Эрилик Эристиин
Сүнньүн көннөр — 1) көр көннөр. Соня быраатын мөҕөн сүнньүн көннөрдө — утары эппэт оҥордо. «ХС»; 2) сыһыт, уоҕункүүһүн мөлтөт, салайары истэр оҥор (үксүн айаас, өһөс сылгыны). ☉ Сделать более кротким, ручным, заставить повиноваться, укротить, усмирить (обычно необъезженного, строптивого коня)
Кирилэ сиргэмсэх оҥорбут соноҕоһун, сүнньүн нэһииччэ көннөрөн, суолга киллэрэн испитэ. Н. Заболоцкай. Сүнньүн үүттээ — өлөр, суох оҥор. ☉ Прикончить, убить кого-л. (букв. просверлить спинной мозг). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу …… Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдү ыал оҕото, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕото Адаҕыта оонньоотоҕуна — Сүнньүбүтүн үүттүөҕэ, Сүрэхпитин булкуйуоҕа, …… Умса ууруоҕа. П. Ойуунускай
О, оннук эрэ буолара буоллар, ол-бу буолан чолоҥолоспуккутун ситиһэн, сүнньүгүтүн үүттээн, ээххитин этиттэрэн тэйиэм этэ. П. Аввакумов. Сүнньэ быстыа да буоллар — тугу эмэ оҥоруон кэриэтэ өлүө. ☉ Он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает)
Сүнньэ быстыа да буоллар барсан да бэрт. «ХС»
Сүнньэ көннө көр көн. «Дьэ дуу, Лука Иванов сүнньэ дьэ көннө ини», — дии-дии Авксентий киэҥ-киэҥник хардыылаата. М. Доҕордуурап
Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. Н. Степанов
Ол кэннэ бастакы салалта, олохтоох ыстаарыста диэн киһи талыллан үлэлиир буолбута …… тахсыыбыт-киириибит намыраан, …… сүнньүбүт дьэ көнөн барбыта. «ХС». Сүнньэ көнө (киһи) — көнө сүрүннээх диэн курдук (көр көнө I). Киниэхэ эрэниэххэ сөп, сүнньэ көнө киһи
□ Учуутал Чахов — сүнньэ көнө киһи. «ХС». Сүнньэ көһүйүөр диэри — наһаа уһуннук, сылайыар диэри. ☉ Очень долго, до того, что шея затекла (стоять, ждать). Сеня ытын сүнньэ көһүйүөр диэри күүттэ — ыта кэлбэтэ
□ Сэмэн сүнньэ көһүйүөр диэри туран истэ-көрө сатаата, онтон салҕан, кэлэн утуйан хаалла. Күндэ
◊ Сүрүн үүтэ — киһи сиһин тоноҕоһун саҕаланыытыгар баар кэтэх аннынааҕы кыракый оҥхой. ☉ Затылочная впадина, шейная ямка. Табаны ардыгар сүнньүн үүтүгэр анньан өлөрөллөр
ср. ДТС йулун, уйг. жулун ‘спинной мозг’
II
аат эб. Саҥарааччы үксүн сөбүлээбэт сыһыаннаах сөҕөрүн-бэркиһиирин көрдөрөр. ☉ Выражает изумление говорящего с оттенком неодобрения
Тыал тыаһа сүрүн, эбии бэргээбит дии. Софр. Данилов
Үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат да буолбата сүрүн ньии! М. Доҕордуурап
Онуоха эбии аппыт бытаана, суолбут куһаҕана сүрүн! «ХС»