Якутские буквы:

Якутский → Якутский

быыппаһыннар

быыппаһын диэнтэн дьаһ
туһ. Барыта бу баар курдук көстөр, сүрэҕин ыарытыннарар, санаатын быыппаһыннарар. Н. Якутскай
Эчи хаарыаны! Табалары сүүрдэн тыамаһытан, сырыһыннаран быыппаһыннаран иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова
[Ат сылгыны] Быһа биэрэн Быыппаһыннаран кэбистэ, Тэлэ биэрэн Тэбиэһирдэн кэбистэ. С. Васильев

быыппаһын

туохт.
1. Тугу эмэ оҥорорго туох баар күүскүн түмэн ыл, бааргын-суоххун барытын түмүнэн түс, быччыҥҥын барытын күүрдэ-күүрдэ түс (хол., сүүрэргэ, кылыйарга, туох эмэ ыараханы көтөҕөргө, анньарга о. д. а.). ☉ Сильно напрягаться (физически и духовно)
Эрдэлиир Миитэрэй, тоһоҕо маһы туппутунан, сүүрэн быыппастан кэлэн умайан кытыастан эрэр оту аҥаар эркинин тиэрэ хаһыйарын кытта, отуу иһигэр саа эстэн бытарыйда. Амма Аччыгыйа
Быыппаста-быыппаста, уон икки туоска уурбут-туппут курдук хаһыытыы-хаһыытыы хабырҕаччы ойон истэ. П. Ойуунускай
Көстөкүүн, кыыл айаҕар саатын батары биэрээт, быыппаста-быыппаста, кыылы бэйэтиттэн тэйиччи анньа сырытта. Л. Попов
2. көсп. Тэбиэстик, ыгымнык быһыылан, кыыһырымтаҕай майгылан (үксүгэр туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Вспылить, раздражаться
Эписиэр кыыһыран быыппаста түстэ, сирэйэ чоххо баттаабыт курдук үллэ кытарда, сири тиҥилэхтээмэхтээтэ, саллааттар диэки илиитин уунаат, хаһыытаан бытарытта. В. Протодьяконов
Байанай уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ дьигиһис гынна, хаана быыппаһынна, хаһыытаан бытарытта. П. Филиппов
Киниэхэ үчүгэй сүбэлэр бэриллибит, өйдөтөр үлэни ыытылла турбут буолуохтаах этэ, тура-тура, содуомсук диэтэхпитинэ, киһи эбии быыппастыбат дуо? У. Нуолур
3. көсп. Олус күүһүр, сэтэрэн тур (айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Бушевать, буйствовать (о стихийных явлениях природы)
Уонна сиҥнэр силлиэлээх Уордаах этиҥ кэмигэр Быһыттаҕас сындыыс уот Быыппастара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Ханна да харахтаа: Хахсаат тыал, Хаардаах тыал. Хаһыытыыр буурҕаттан Хараастан, быыппастан Хабырынар хара тыал. М. Ефимов
Тууччах, чыыр өрөҕөтүнүү Туртаҥнаһар долгуннар, Быыппастаннар, ыйдаҥа түүн Манна дайан ылаллар. Р. Баҕатаайыскай

Еще переводы:

быыппастый

быыппастый (Якутский → Якутский)

быыппаһын диэн курдук
Кини билигин бүтүн бэйэтэ быыппастыйбыт быччыҥ, хахай хааннаах сүрэх, уот буолбут дууһа буолла. Л. Попов. Хардастыгас тыҥырах Хапсаҕай хабыр өксөкүм Үһүйүллэн үөрэнниҥ, Үрдүккэ тэлээрэ көттүҥ, Таас очуостарынан дапсый, Быыра охтуу быыппастый. АХС

ыгыһын

ыгыһын (Якутский → Якутский)

туохт. Эккин-сииҥҥин, тымыргын-быччыҥҥын бүтүннүү күүрт, түлүн, быыппаһын. ☉ Напрягаться, тужиться, прилагать максимальные усилия, делая что-л. Аата, ыһыахтыы диэн ааттаан кэлэн баран, биир кэм кыыһыран ыгыста сырыттамый. Куорсуннаах
[Ааныс] куһун куоттарбыт кыһыытын, эдьиийиттэн Даайыстан мөҕүллүбүт, ууга тиэрэ анньыллыбыт абатын, онуоха эбии Уйбааҥка уол омуннаах тылын сууһун, үһүөннэрин холбуу саныы түспүтэ да, ытаан ыгыстыбытынан бараахтаабыта. СҮК
Кырдьаҕаһа күлэн ыгыстыбытыттан төбөтүн тараҕайа кытаран тахсыбыта. Ойуку

быыппастыы

быыппастыы (Якутский → Якутский)

быыппаһын диэнтэн хай
аата. «Сүктэр кыыс ырыатыгар» биир санааны хос-хос хатылааһыҥҥа, төһөлөөх сүрэх-быар эймэниитэ, бэйэ көҥүлүн бэйэ бас билбэтиттэн быыппастыы уонна ону уларытар кыах суоҕуттан кыһыы-аба этиллэрий?! Эрчимэн
Ньургустаана түбүккэ, эрэйгэ, өй-санаа быыппастыытыгар эмиэ түспүтэ, дакылаатын үгүс аҥаарын хат суруйбута. «ХС»
Айар үлэ — сынньалаҥы билбэт быыппастыы, түгэҕэ биллибэт дириҥ чүөмпэттэн күндү тааһы көрдөөһүн, сүүһүнэн туонна уруудаттан биирдии кыраам металы ылҕааһын. «Кыым»

абар

абар (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кыһый, кыйахан. ☉ Чувствовать досаду, раздражение
Биэсалта эр бэртэрээ иҥнэри анньаары чырастаһаллар да, хамсаппаттар. Ону көрөн Күүстээх Уйбаан абара санаабыт. И. Бочкарев. «Эйигин көрдүү сылдьабын!» — диэтэ Сэмэнчик, абарбыт киһи быһыытынан. Н. Неустроев
Илиитин таһынан уутун ыһаат, абарбыт, кэҥээбит хараҕынан кынчарыйан кэбиһээт, тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
2. Олус кыыһыр, кырыгыр, өһүөннээхтик быыппаһын. ☉ Досадовать, возмущаться, злобствовать, быть в большой ярости
Василий Егорович кэпсии олорон ис-иһиттэн абаран, быыппастан кэллэ. Софр. Данилов
Олус абаран, хаана-сиинэ алдьанан барда. А. Сыромятникова
Буруйа суох тохтубут хаан иһин иэстэһэр өй киирдэ. Абардым. Дьуон Дьаҥылы
Арамаан өлөрүн-тиллэрин билбэт гына абаран, утары дьорҕойон кэбиһэр. Амма Аччыгыйа

дьохсой

дьохсой (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Бөгдөччү тутун, арҕаһыҥ түүтүн адаарыт, сахсат (үксүн кыыл, көтөр туһунан). ☉ Нахохлиться, ощетиниться, вздымать загривок (обычно о зверях и птицах)
Кини [хотой] мас төбөтүгэр тахсан дьохсойон олороро. Н. Якутскай
Тумул үрдүк маһыгар Туора үүммүт мутугар Турулуҥнуу одуулуу, Тугу эрэ толкуйдуу, Тураах кэлэн олорбут, Дьоһумсуйан дьохсойбут. Е. Васильев
Кинилэр эмискэ үлүгэр бөрө курдук киҥнэнэллэрэ, дьохсойуохтарынан дьохсойон, тиистэрин ырдьатан баран, бэйэ-бэйэлэригэр амырыыннык улуйсаллара. М. Горькай (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ кырыктан, ыгымсый, быыппаһын, охсуох курдук буол. ☉ Принимать воинственный вид, горячиться, петушиться
Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан харбаан ылла, охсуох курдук дьохсойон, хатан хаалбыт харытын күөрэтэн иһэн, төттөрү түһэрдэ уонна санньыйан олордо. М. Доҕордуурап
Оҕонньоро дьохсойуох курдугуттан Сэмэн кинини кытта аргыстаһан бииргэ барда. Д. Таас
бур. зохсо

тоһутталан

тоһутталан (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Хас да сиринэн тосту бар. ☉ Переламываться, быть сломанным в нескольких местах
Оҕустаах киһи күлүгэ долгуннурар ууга онон-манан тоһутталана-тоһутталана көстөр. Күндэ
Даайыс сүүрэр-хаамар былаастаан тоһутталаммыт торотубаар устун …… курбачыйа турбута. Е. Неймохов
Эһэ таҥнары сууллан түһүүтүгэр мутук бөҕө тоһутталанар тыаһа өрө барчалана түстэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ситимэ суохтук быһытталан (саҥаны этэргэ). ☉ Быть несвязным, прерываться (о речи)
Кини этэр тыллара …… тоһутталанан иһиллэр. В. Короленко (тылб.)
3. көсп. Уурайбакка, өссө бэргээн, күүһүрэн кэл (тымныы туһунан). ☉ Крепчать, становиться яростнее (о морозе)
Сахам тыла …… Тоһутталанар тымныылаах Хотугу халлаан анныгар Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, кэлбитиҥ. И. Федосеев
[Халыма олохтооҕо] тоһутталанар тымныыга тоҥорго-хатарга үөрэнэн хаалбыт. «ХС»
4. көсп. Көнө буолбакка, быһытталанар уотунан чаҕылый (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сверкать ломаной линией (о молнии)
Тоҥ былыттарга чаҕылҕан төрөөн, Тоһутталанан манна өһөр. Таллан Бүрэ
[Эллэй поэзията] сырдык сүүрээннээх уот тымтарын, чаҕылҕан тоһутталанарын курдук. Н. Босиков
5. көсп. Субу-субу быыппаһын, муунту буол (санаа туһунан). ☉ Часто раздражаться, нервничать. Кыыһа баран хаалыаҕыттан санаата дэлби тоһутталанара

тэбэнэт

тэбэнэт (Якутский → Якутский)

  1. аат. Омун-төлөн; дьээбэлэнии, мэниктээһин (үксүгэр эдэр буолан). ☉ Задор; озорство; шалость (обычно по юности лет)
    Көр-нар, тэбэнэт ортотугар ити курдук эдэр саас кырдьыга, сир анныттан күөрэйэр күндү таас курдук, көстөн ааһар. Н. Босиков
    Үргүүк лыахтар тэбэнэттэрэ Үрэйбитэ мунаах санааларбын, Кинилэр миэхэ өйдөппүттэрэ Эргийбэт оҕочоос саастарбын. В. Потапова
    Тимир Бороҥ кылгас күөх оту тардыалаһа туран, чөрбөс гынна. Уонна тэбэнэтэ киирэн, өрө тэбэ-тэбэ, сүүрэн быыппаһынна. В. Титов
  2. даҕ. суолт. Дьээбэлээх, мэник. ☉ Озорной, шаловливый. Учуутал аҕатын үтүктэн тэбэнэт кыыс сис туттан баран, эппитэ: «Ээ... Эн, табаарыс Лаврентьев, эт эрэ, баһаалыста, биэһи биэс төгүл хас буоларый, ээ?» Н. Габышев
    Оҕолор …… «үлбүрүйүүлэрэ», арыт таптаабыт, арыт тэбэнэт-мэник ыпыраас харахтара, «бу туокуй?» үөһэ «бу туокуй?» диэн биир ыйытыылара — барыта Дьулустаан чуҥкуйбут дууһатын ириэрэргэ, хараастыбыт санаатын дьэҥкэрдэргэ дылы гыналлар. Э. Соколов
    Истэбин тэбэнэт үрүччэ Тэһийбэт көрүдьүөс суугунун. Чэчир-68
кычыгылан

кычыгылан (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Биллэбиллибэт тарбыыр курдук таарыйыыттан тирииҥ ньиэрбэтэ күүрэн күлүөх санааҥ кэл, күл. ☉ Испытывать раздражение от щекотки, смеяться от щекотки
Кычыгыланарым бэрт! Тиҥилэхпин таарыйыма. И. Гоголев
Наһаа көҥөс, оҕотугар киһини чугаһаппат, оттон эмээри гыннаҕына кычыгыланан тэбиэлиир кытыттар эмиэ бааллар. В. Протодьяконов
[Хадьымалга үктэнэргэ] үөрэнэ илик уллуҥахтара хайдах эрэ кычыгыланаллар. «ХС»
2. Туох эмэ кыһытар курдук буол, кыратык кыһый. ☉ Ощущать легкое раздражение, слабый зуд
Эмээхсин өлбүт кыыһын санаата. Кэҥэриитэ кычыгыланан, харахтара уутуйан бардылар. Амма Аччыгыйа
Сеня харахтара кычыгыланан, сирэйэ дьиктитик итийбэхтээн кэллэ. Н. Лугинов
Оҕонньор табаҕыттан күөмэйэ кычыгыланан, сөтөллөн иэрийбитэ. И. Федосеев
Охоноон таныыта кычыгыланан кэллэ. «ХС»
3. Дьаралыйан ыарый, кый, кыйытын (киһи илиитэ, атаҕа ыалдьарын туһунан). ☉ Испытывать ломоту в костях
Сипсики тобуга кычыгыланна, атаҕын сото кэбиһэн ибигирэччи хамсатыан баҕарда. Л. Попов
Даайыс …… атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан ылбыттара. Н. Заболоцкай
4. көсп. Тугу эрэ гыныаххын баҕаран, ис-искиттэн өрүкүй, эттиин-сиинниин быыппаһын. ☉ Испытывать непреодолимое желание делать что-л., зудеть
Тогойкин итини санаат, уҥуоҕа кычыгыланна, сүһүөҕэ өрүкүйдэ. Амма Аччыгыйа
Мин этим саҥа уһуктан дып-дыыгынас, хайдах эрэ кычыгыланар курдуга. Далан
Биһиги ити тыйыс дорҕооннору истэн, уҥуохпут кычыгыланан өрө ыстанан кэбиһэ-кэбиһэ, хотону эргийэ сырсабыт. Н. Лугинов
[Көөстөөн] түөһүттэн уһулу ойон тахсыахтыы сүрэҕэ бүллүгүрүү мөҕүстэ, эмискэ этэ-сиинэ кыдьыгыран, кычыгыланан кэллэ. Уустаах Избеков
♦ Илиитэ кычыгыланар (кыһыйар) көр илии
Этэ оҕус, Илиим кычыгыланна, Этим сааһа аһылынна! С. Васильев

чиччигинээ

чиччигинээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Иҥиирситии тартаран, этиҥ-сииниҥ барыта өрө күүрэн кэл (үксүгэр өлөөрү гыммыт киһи). ☉ Судорожно напрягаться всем телом, биться в судорогах, агонизировать (обычно на смертном одре)
Мүлдьү уһуутаан, чиччигинээн баран, налыс гына түһэр. Төбөтүн босхо быраҕан, хамсаабат буолан хаалар. Суорун Омоллоон
Ойууннара иҥиир-ситиитин тартаран, чиччигинии-чиччигинии мөхсүмэхтээн, хардьыгынаталаан баран, сотору уоскуйда. Болот Боотур
Охонооһой төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
△ Быччыҥнаргын барытын күүрдэн өрө тыылла, быыппаста түс. ☉ Собрав силы, напрячься всем телом, напружиниться
Онуоха айыы бухатыыра өрө чиччигинии түстэ, үс төгүл хабырынан хачыгыратта. Ньургун Боотур
Кукушкин аҥаар атаҕынан тобуктуу түһээт, тиэрэ мэтэрийэн чиччигинээтэ, сутуруктуу туппут уҥа илиитин кэлгиэтиттэн мүччү тардан күөрэс гыннаран таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чучунаа кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. «ХС»
2. Туттарымаары эбэтэр сөбүлээбэккэ өрө мөхсө сырыт, дэлби күүрэн хаал (хол., аты этэргэ). ☉ Производить резкие движения, биться, дёргаться, вставать на дыбы (напр., о лошади)
Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ, чиччигиниичиччигинии сүүрэн быыппаһынна. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
Тайах өрө чиччигинии түһээт, үстэтүөртэ ойдо уонна сирэйинэн умса хорулла түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Олус омуннуран-төлөннүрэн, күүрэн, уоҕуран күүскэ хамсан-имсэн, күүһүмсүй. ☉ Горячиться, петушиться, делая резкие движения, демонстрируя силу
Мин күн бэҕэһээ эдэр буолан чиччигинээн сылдьыбытым баара, бүгүн кырдьа оҕустум дии. Амма Аччыгыйа
Уйбааскы охсуһуох киһи курдук чиччигинээн баран, ким да кини диэки буолбатын көрөн, хам барарга тиийэр. Софр. Данилов
Биирдэ саҥардыы отумаһы тардан көрө, чиччигинии сырыттахпына күүлэйгэ ыҥырбыттара. Р. Кулаковскай
Альберт сулбу ыстанан туран, охсуһаары чиччигиниирин Коля уонна Вася хам тута сылдьаллар. «ХС»

тыылын

тыылын (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Атахтаргын ууннары тэбитэлээн чиккэйэн сыт. ☉ Лежать, вытянувшись во всю длину, во весь рост
[Айыы бухатыыра] ол түһэн иһэн тыыллыбытынан хара сымара тааска иттэнэ иэнинэн түстэ. Ньургун Боотур
Чэ, оччоҕо мин хаһан Дьөгүөрдээн кэлиэр диэри уҥа ороҥҥутугар тыыллан сыттаҕым. Амма Аччыгыйа
Бэл Казбек ырдьыгынаабат, хараҕын симэн, тыыллан сытар. Н. Павлов
△ кэпс. Өлөн, чиккэйэн сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Кулуба элэмэс атыыра толооҥҥо тыыллан хаалбытын булбуттар. А. Софронов
[Эһэ] иҥиирин тартарбахтаан баран тыыллан хаалла. Т. Сметанин
Кууһума: «Күтүр өстөөх манна тыыллан да хаалбаккын, эйигин да кытары доҕордоһон саһыл саҕаламмыт, сукуна сонноммут, солко курдаммыт биллибэт», — дии саныы-саныы …… эттээх солуурчаҕы аҕала барда. Н. Павлов
2. Күүр, тыҥаа, быыппаһын. ☉ Напрягаться, натуживаться
[Чаабый Натааһа] сирэйэ тыыллыаҕынан тыыллан баран, эргиллэн хос иһин эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Киһи күүскэ соҕус тыылыннаҕына — тыыллар диэн кэлиэ дуо, көннөрү холур соҕустук да хамсаатаҕына — [бу таҥас] тулуйбакка субу сиик-сииктэринэн көтүрүтэ баран хаалыах курдук этэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэ-көстө улаат; сайын. ☉ Заметно вырасти; развиться
Эпоха сайдыытын батыһа, Эн тыылла кэҥиигин, Дьокуускай! Р. Баҕатаайыскай
[Оҕолор] Улааттылар-тыылыннылар... Уолан бэрдэ буоланнар Аат-суол кытта быһаарыллар Айаныгар аттаннылар. С. Тарасов
◊ Быһа (быһыта, өрө, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын — хам тутар тугу эмэ (хол., кэлгиэни) туох баар күүскүнэн, быччыҥнаргын муҥутуурдук күүрдэн алдьат. ☉ Поднатужившись, разорвать, порвать что-л. сковывающее, связывающее (напр., верёвку)
Чучунаа, кэлгиэлээх быатын быһа тыыллаары чиччигинии мөхсөр. Н. Абыйчанин
Хабараан тымныыга хам кэлгиллибит өрүс халыҥ мууһун хайыта тыыллан, көҥүлгэ көччүйэ көтөн эрэрин көрбөккүн дуо? П. Филиппов
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев
ср. хак. таҕы ‘разжимать (напр., зубы); взламывать; выворачивать что-л.’, таҕыл ‘разрушаться, разламываться’