1. даҕ. Албын-көлдьүн үктэтиилээх; оҕуруктаах уонна мындыр (өй). ☉ Мошеннический, плутовской; хитрый, изворотливый (ум)
   Сипсики албаҕа өйүнэн бэйэтэ да сабаҕалыы санаабытын Булумдьу чуолкайдаан биэрдэ дии. Л. Попов
   Атын дьон албаҕа таптала Эн хааныҥ төлөнүн сойуппут. С. Данилов
2. аат суолт. Албыннаан-көлдьүннээн үктэтии, оҕуруктаах, мындыр өйүнэн сүүйүү, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство; подвох; достижение своей цели хитростью, изворотливостью ума
   Буор көмүһү, импэрийээллэри, араас кубулҕатынан-дьибилгэтинэн, албаҕа күүһүнэн, оҕурук үктэтиинэн, сороҕор суоһуран-куттаан туран, бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
   Арыыны итии быһаҕынан Аргыый быһан барбыттыы, Айаҕын албаҕатынан Аҕыныахтаан ылбахтыы, Сыыбырҕаата, сыыйбахтаата. Р. Баҕатаайыскай

I
туохт.
1. Суоҥҥунан кыччаа, модьута суох буол. ☉ Становиться тонким, небольшим в поперечном сечении (о круглых длинных предметах, напр., верёвке, жерди)
Айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар синньээтэ. Саха фольк. Төгүрүк көһөҥө былыт хатыҥ сэргэ кэриэтэ синньиир, кылбайа дьиримниир. Н. Габышев
[Анньыы уга] туура угуллар сиринэн сыыйа синньиир. ПАЕ ЭАБ. Утар. соноо
2. Туораҕынан лаппа кыра, кэтитэ суох буол. ☉ Быть узким, сужаться
Киренскэйтэн үөһэ Өлүөнэ өрүс өссө синньиир. Н. Якутскай
Күөл атаҕа синньээн, уута чычааран, боруу отунан бүрүйэ үүнэн хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. Дьарамай уҥуохтаах, хатыҥыр, суона суох буол. ☉ Быть исхудавшим; быть тонким, узким в кости, худым
Ньарбай …… сэдэх бытыгын иинэн-хатан синньээбит тарбахтарын төбөтүнэн таҥнары сыыйбахтаата. И. Никифоров
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыта, илиилэрэ кыраабыл угунуу синньии уһаабыттар. Н. Габышев. Кини испиискэ маһын курдук синньээн хаалла. Д. Родари (тылб.)
4. көсп. Үрдүк, хатан буол (куолас туһунан). ☉ Быть высоким (о голосе). «Тукаам, — куолаһа синньээн Татьяна остуол таһыгар кэллэ, — туох буолла?» М. Попов
Улаан тула холоруктуу-холоруктуу сайыһан кистии хаалбыт саҥата кулгаахпар тыҥкыныыр кумаар саҥатын курдук синньээн иһиллэ хаалла. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. йинчкэ ‘тонкий’
II
туохт. Дьиэ сүөһүтэ төрүүрэ чугаһаатаҕына, синньэ улаатан барар. ☉ Набухать (о вымени домашних животных — признак близкого отёла)
Биэс ынахтара бэһиэн синньиэхтэригэр диэри ыаталлар. Саха ост. I
Дьэ, Алакаайы [ынах аата] синньээн эрэр, сотору үүт биэриэҕэ. Амма Аччыгыйа
Биир тыһаҕас синньээбитэ хас да хонно, аны, баҕар, бу түүн төрөөн кэбиһиэҕэ. И. Сысолятин

аат.
1. Тугу эмэ аахтара кэрийии, кэрийэн көрүү. ☉ Круговой обход
Кэрииммин толорон, Кэтэх сирдэри кэрийэн иһэбин. П. Ойуунускай
Уочараттаах кэриимин кэрийэн иһэн [баай уола баай ыаллары, «үтүөлэри» кэрийэн дьаарбайар], бэйэтин ыырыгар кэлэн эргим-ургум көрбүтэ. Р. Кулаковскай
Ыалга сонун көрдөрө ыырын, кэриимин кэҥэппит. К. Туйаарыскай
2. эргэр. Эдэр дьону олох эрииригэрмускууругар эрийэн, араас албастарга уһуйарга мүччүргэннээх, ыарахан сирдэринэн сырытыннарыы. ☉ Проведение мудрецами, шаманами молодых людей по жизненным невзгодам, опасным и дальним краям с целью их закалки
Киирэн бу дойду кэнчээри киһитин, ыччат оҕотун мунньан үөһээ-аллараа кэриимэр үөрэтэн эрэр үһү. Мин онно бараммын эмиэ Орто дойду кэриимэр уһуйтаран кэлиэх тустаахпын. ПЭК ОНЛЯ III
Уолларын буоллаҕына …… сүүрбэ сэттэ биис ууһун кэриимэр кэритэн таһаарбыттара. ПЭК ОНЛЯ I
Оччоттон баччаҕа диэри [уол оҕо барахсан] Орто дойду олоҕор оннун булуор диэри киһихара буолар кэриимин ситэрэ кини осхордоох-оҥкуллаах Орто Аан Ийэ дойдуну уһаты-туора сыыйбахтыа турдаҕа. Далан
3. эргэр. Дьиэтэ-уота суох, ыаллары кэрийэ сылдьар киһи, бырадьаага. ☉ Человек, кочующий по соседям, по чужим домам, не имеющий постоянного места жительства, бродяга
Кэриим киһитэ.  [Күлүк:] Мин хантан иһэрим кэриим киһитигэр туох ахсааннаах буолуой? А. Софронов
Мин ыраах сирдээх киһибин, Кэрии күөх тыа кэриимэбин. Даадар
4. Тугу эмэ киһи аайы эргитэн тэҥҥэ түҥэтии, биэрии. ☉ Раздача чего-л. каждому по кругу (напр., добытой рыбы)
Муҥха балыгын кэрииминэн үллэрдилэр.  Киһи кэриимиттэн матарбатаҕым, киһи кэрииминэн аһаттым. ПЭК СЯЯ
Кэккэлэһэ туран, Кэриим быһыытынан …… Үллэстэн бараммыт, итинтэн ортоҕуна Иккиһин эбиниэххэ. Болот Боотур
Күөрэгэй дьукаахтарын кэрииминэн күндүлүүрдээх. Т. Сметанин
◊ Кэриим аҕабыыта көр аҕабыыт
Кэриим аҕабыыта кэлбитигэр нэһилиэктэн биэс-алта харса суохтара сүрэхтэммиттэрэ. «ХС»
Кэриим кэмэ көр кэм I. Аҕабыыттаах Сөдүөт аҥаардастыы адаҕыйаннар, кинилэр кэриим кэмэ кэллэҕинэ, сыарҕа уйбатынан, көлө тардыбатынан таһаҕастанан киирэллэр. П. Филиппов
Кэриим тыал көр тыал. Мас хаара сабыта түһэн, кэриим тыал илбийтэлээн, хайыһар суола сүтэ-сүтэ көстөн кэлэр. Амма Аччыгыйа
Кэриим эһэтэ көр эһэ. Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын

аат.
1. Кылтан эбэтэр хоппуруонтан тэҥ харахтардаах гына баайыллыбыт балыктыыр тэрил. ☉ Рыболовная сеть
Сотору төннүөхпүт дии санаан илиммин күөл арыытыгар куурда ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа
Кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Күөгүлүөх иннинэ биһиги көҥүһү туора тардыллыбыт илими көрөн, хас да дьарҕааны ылабыт. Н. Заболоцкай
2. көсп. Киһи кыайан төлөрүйбэт туга эмэ. ☉ То, что всецело подчиняет себе, опутывает человека, сеть
Иҥсэлээх тойот илимэр иҥнэн Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
[Маша] уп-уһун суһуоҕу сыыйбахтыыр быыкайкаан илиилээх бэйэтэ тоҕо эрэ кинини кытта бииргэ бу муҥ илимэр иҥнэн, кини эмиэ өрө мөҕөр курдук. А. Сыромятникова
♦ Илимэр иҥин көр иҥин
◊ Илим баайааччы - кылынан, хоппуруонунан баайан илим оҥорор киһи. ☉ Вязальщик сетей. Биһиэхэ биир илим баайааччы наада. Илими уһуннарыы балык. - илими икки өттүттэн бэчимэтиттэн тутан сүүрүк хоту уһуннарыы. ☉ Поддерживая сеть с двух сторон за бечеву, тянуть ее вдоль реки навстречу идущей против течения рыбе. Балыктааһын биир көрүҥэ - илими уһуннарыы. Илим собото - үс саастаах собо. ☉ Карась по третьему году
Бу - оҥкучах алаас этэ. Саҥардыыҥҥыта үрэх уутун куттаран күөл оҥорбуттара. Үс сыллааҕыта собо үөскэппиттэрэ, быйыл илим соботун ыларбыт буолуо. «Кыым». Тэҥн. илим тэрээгэ. Илим тэрээгэ - орто собо. ☉ Карась средней величины
Кытыыга таһааран тылбыытын төлө тардарын кытта, сүүрбэччэ илим тэрээгэ уонна хас даҕаны биирдии харыстаах ыыс араҕас хатарыктаах соболор сиргэ иэннэринэн таһылыннылар. Болот Боотур
Манна баара биһигини тахсыахтара диэн уурбут сааскы кустара, ыамыгар бултаммыт илим тэрээгэ, биһиги кэһиибит. Далан. Тэҥн. илим собото. Илим хараҕа балык. - илимҥэ балык киирэн иҥнэр хайаҕаһа. ☉ Ячея рыболовной сети
Иилээх-саҕалаах Ийэ дойдум, Илим хараҕын тиирэ тарпыт курдук, Иримдьирим көһүннэ. Саха фольк. Бу киэҥ толооннор күөгэҥнэс кута бадарааннарын илим хараҕын курдук хорон үчүгэй оту ыһар буоллар, атын уйгу-быйаҥ ходһалар тахсыа этилэр. Күндэ
Илим хараҕын быыһынан тыкпыт күн уотугар икки саннылара, түөһэ көмүс өҥүнэн күлүмүрдүүллэриттэн көрдөххө улахан соҕус тойон быһыылаах. Т. Сметанин. Тэрээк илим балык. - собоҕо аналлаах орто харахтаах илим. ☉ Сеть для ловли карасей с ячеями среднего размера
Сэттэ уон тэрээк илиммэр Тэрэкэнэ быччыыккын Тиһэ баттаан кулу ини! Саха нар. ыр. II
тюрк. йылым, йилим