туохт., эргэр. Хамыһаарынан үлэлээ, хамыһаарынан сырыт. ☉ Работать, быть комиссаром. «Семён Петрович, Өксөкүлээх Өлөксөй хамыһаардаабытын мин улахан сыыһалааҕынан аахпаппын ээ», — диэбитим ол түгэҥҥэ. СДТА

сыһ. Сыыһалаах-халтылаах (үксүгэр соруйан оҥоһуллубатах кыра сыыһаны таһаарыы туһунан). ☉ Имеющий, содержащий ошибку (обычно ненамеренную, незначительную), промах
Үп докумуоннарын кыра да алҕастаах оҥорон аҕаллахтарына, киҥинэйэ түһэн баран, хайыта тыытар [кылаабынай бухгалтер]. М. Доҕордуурап
[Чокуурап — Үчүгээйэпкэ:] Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын баартыйа быһаарыа, холкуостаахтар араҥалыахтара. С. Ефремов

туохт. Сөбө суохтук оҥоһуллан, алҕастаах, сыыһалаах буолан таҕыс. ☉ Оказываться ошибочным, неверным
Ойууга көстөрүн курдук, араас картографическай сеткалары туһанан биир масштабынан көрдөрүллүбүт биир территория араастаан ойууланар уонна, ол быһыытынан, араастаан сыысхалланар. КВА МГ

сыһ. Сыыһалаахтык-халтылаахтык (оҥор, толор). ☉ Допуская ошибки (обычно мелкие, непроизвольные), промахи (выполнять какую-л. работу)
Пьесалар таарыйар боппуруостарын сороҕор төһө да дубуктук, ардыгар алҕастаахтык даҕаны сырдаппыттарын иннигэр, Саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
Нуучча тылыгар суох дорҕооннорбут, хоһуласпыт бүтэй дорҕооннор, уһатыылаах аһаҕас дорҕооннор эҥин араастык, алҕастаахтык суруллаллар. Багдарыын Сүлбэ

даҕ. Аҥаар өттүнэн иҥнэйбит, ханньары барбыт. ☉ Покосившийся на один бок, скособоченный
Эһэм охтор доҕолоҥ, хара уоспаҕа олус бодулатан, аҥаар дьабадьыта ыпса оһон хаалбыт, онон аҥаар эрэ өттүнэн хайаҕастаах кэлтэгэй уостаах, дьоодьоҕор оҕонньор этэ. С. Данилов
Артыалым бурдугун оҥоорпор Араҕас кырааскам баранна. Сарайым муннуга дьоодьоҕор. Сөмөлүөтүм эмиэ сыыһалаах. К. Туйаарыскай

сыһ. Лоп курдук, тус (хайысханы бэлиэтиир тыллары кытары тут-лар). ☉ Прямо, точно (употр. со словами, обозначающими стороны света)
Адьас чыҥха хотуттан Аны тымныы тыал турда. Күннүк Уурастыырап
Суолгут чэ субу курдук киирэн, сис устун чыҥха арҕаа барар. Күндэ
♦ Чыҥха киһи — бэйэтэ сыыһалаах да буоллаҕына санаабытыттан, эппититтэн халбаҥнаабат, кытаанах, хабыр киһи. ☉ Гордый, неуступчивый человек
Дьөгүөрэпкэ бара да сорунума, чыҥха киһи. НАГ ЯРФС II
◊ Чыҥха атын — олоччу, олох атын, кимиэхэ, туохха эмэ тугунан да маарыннаабат. ☉ Совершенно, совсем другой, ничуть не похожий на кого-что-л.
Үүйэ таҥнан-симэнэн, оҥостон кэбистэ. Маарыҥҥытынааҕар чыҥха атын киһи буола түстэ. Л. Попов
Даайыс бэйэтигэр маарыннаабат, чыҥха атын кырыктаах дьахтар буола уларыйан хаалбыт этэ. М. Доҕордуурап
Хапытаан Лидак муораҕа киирдэҕинэ, чыҥха атын киһи буолан хаалар: хамаандаҕа уонна бэйэтигэр модьуйуулаах, эрэллээх уонна быһаарыгас. «ХС»
ср. маньчж. чинкай ‘весьма далеко’

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ