Якутские буквы:

Якутский → Русский

чыҥха

употр. со словами, обозначающими стороны света прямо, точно; чыҥха хоту прямо на север; чыҥха хотуттан тыалырда ветер подул точно с севера # чыҥха атын совсем другой, иной.

Якутский → Якутский

чыҥха

сыһ. Лоп курдук, тус (хайысханы бэлиэтиир тыллары кытары тут-лар). ☉ Прямо, точно (употр. со словами, обозначающими стороны света)
Адьас чыҥха хотуттан Аны тымныы тыал турда. Күннүк Уурастыырап
Суолгут чэ субу курдук киирэн, сис устун чыҥха арҕаа барар. Күндэ
♦ Чыҥха киһи — бэйэтэ сыыһалаах да буоллаҕына санаабытыттан, эппититтэн халбаҥнаабат, кытаанах, хабыр киһи. ☉ Гордый, неуступчивый человек
Дьөгүөрэпкэ бара да сорунума, чыҥха киһи. НАГ ЯРФС II
◊ Чыҥха атын — олоччу, олох атын, кимиэхэ, туохха эмэ тугунан да маарыннаабат. ☉ Совершенно, совсем другой, ничуть не похожий на кого-что-л.
Үүйэ таҥнан-симэнэн, оҥостон кэбистэ. Маарыҥҥытынааҕар чыҥха атын киһи буола түстэ. Л. Попов
Даайыс бэйэтигэр маарыннаабат, чыҥха атын кырыктаах дьахтар буола уларыйан хаалбыт этэ. М. Доҕордуурап
Хапытаан Лидак муораҕа киирдэҕинэ, чыҥха атын киһи буолан хаалар: хамаандаҕа уонна бэйэтигэр модьуйуулаах, эрэллээх уонна быһаарыгас. «ХС»
ср. маньчж. чинкай ‘весьма далеко’

Еще переводы:

кытыллан

кытыллан (Якутский → Якутский)

туохт. Кытыллаах буол. ☉ Иметь берег, побережье
«Ленин» диэн ааты иҥэриммит Ленаҥ чыҥха атын, саҥалыы кытылламмыт. С. Данилов
Өрүс кумах кытылланан Сөтүөлэтэ куппун тутар. Х. Горохов

сравнение

сравнение (Русский → Якутский)

с. 1. (действие) тэҥнээһин, тэҥнээн көрүү; 2. (выражение, фраза) тэҥнэбил, тэҥнээһин; # по сравнению с кем-чем-л. тэҥнээтэххэ, тэҥнээн көрдөххө; не идёт (ни) в (какое) сравнение или не поддаётся никакому сравнению хайдах да тэҥнэммэт, сатаан тэҥнэммэт (ордук үчүгэй, чыҥха атын).

саамба

саамба (Якутский → Якутский)

аат., спорт. Көҥүл тустуутааҕар ордук үгүс, уустук киирсиилээх тустуу. ☉ Спортивная борьба, отличающаяся разнообразием специальных приёмов, самбо
Саамба көҥүл тустуулуу истииллээх эрээри чыҥха атын суолунан сайдыбыта уонна салгыы сайдар. Хапсаҕай

молоччу

молоччу (Якутский → Якутский)

сыһ. Молоҕор буола, молоҕор буолар курдук. ☉ Нареч
от молой. Онус кылааһы бүтэриитэ, Оҕолор курдук оҕо этэ. Оттон билигин чыҥха атын оҕо, Көр эрэ чыхайбытын? Уойбут, топпут молоччу, Оо, сыанан усту бут олоччу. Ф. Софронов
Бу турдахпына молоччу элэйэн хаалбыт бачыыҥкалаах, сототун ыга эриммит эдэр саллаат кэлэн: «Дьааһыктары мин аһабын», — диэтэ. И. Никифоров

таҥын-симэн

таҥын-симэн (Якутский → Якутский)

туохт. Маанытык таҥын, мааны таҥаскын кэт эбэтэр оҥостон туран таҥын. ☉ Одеваться нарядно, наряжаться или одеваться старательно, обстоятельно
Айыы Нуоралдьын хотун Хап-сабар хатыгынайан туран, Бууттаах сонун, буобуралаах бэргэһэтин Таҥнан-симэнэн Наҥнас гына түстэ. П. Ойуунускай
Үүйэ таҥнансимэнэн, оҥостон кэбистэ. Маарыҥҥытааҕар чыҥха атын киһи буола түстэ. Л. Попов
Үчүгэйдик таҥна-симэнэ, тутта-хапта сырыттаҕына, Ньуркучаан киниттэн соччо итэҕэһэ суох буолуо. Болот Боотур

уҥуоргу

уҥуоргу (Якутский → Якутский)

даҕ. Туох эмэ нөҥүө өттүгэр баар, турар. ☉ Находящийся по ту сторону, противоположный
Алаас уҥуоргу саҕатыгар дьиэлэр бачыгыраһаллар. Софр. Данилов
Иккиэн күөх окко кэккэлэһэ олороммут уҥуоргу кытылы одуулаһабыт. С. Никифоров
Өрүс уҥуоргу тыата дойду сирдээҕэр чыҥха атын эбит. Э. Соколов
◊ Өрүс уҥуоргута көр өрүс
Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС»

уустугурдулун

уустугурдулун (Якутский → Якутский)

уустугур диэнтэн атын
туһ. Чаҕылҕан айар талаана сайдан, ситэн, кинигэттэн кинигэ ахсын наһаа уустугурдуллубут уобарастан, иирчэх-баарчах этиилэртэн улам босхолонон испитэ. Софр. Данилов
Хоһоон тыла-өһө, киһи көннөрү кэпсэтэр, туттар тылыттан чыҥха атын, быдан уларытыллыбыт, ордук уустугурдуллубут тыл буоллаҕа дии. Эрчимэн

киэптэн

киэптэн (Якутский → Якутский)

  1. киэптээ 3 диэнтэн бэй. туһ. Дьэ, мин бэйэлээх, киэҥ киэлим бэркэ киэптэннэ, уҥуоҕум-сүһүөҕүм олус ыараата. Күннүк Уурастыырап. — Эн бу туох буолан тиирэ киэптэнниҥ? Иһиҥ дуома дэлби бараарай? А. Федоров. Уу иһэр сылгы иһэ киэптэнэр. Сылгыһыт с.
  2. Ханнык эмэ көрүҥнэн, бодолон. ☉ Приобретать, иметь какую-л. форму, какой-л. вид
    Мин да ардыгар «бэйэ сарсыҥҥыттан киһилии киэптэниэм» дии саныыбын ээ. Софр. Данилов
    Ходуһалар холку, курас киэптэммиттэр. А. Федоров. Бөһүөлэк өссө чыҥха атын киэптэниэ. «ХС»
сэтэлэн

сэтэлэн (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Эмискэ уларый, атын хайысхалан, күүһүр (үксүгэр айылҕаҕа буолар уларыйыыны этэргэ). ☉ Резко меняться, внезапно менять направление, усиливаться (обычно о природных явлениях, погодных условиях). Таһырдьа тымныы сэтэлэммит. Тыал сэтэлэнэн барда
2. көсп. Иччилэн, уоттан-күөстэн (хол., саҥа, харах туһунан этэргэ). ☉ Становиться проникновенным, яростным (напр., о речи, глазах)
Ойуунускай тыл этэр, тыла-өһө үрдээтэр үрдээтэ, сэтэлэнэн киирэн барбат дуо! А. Сыромятникова. Бу дойду сүүрүк аттарын туһунан кэпсии түспэккин ээ диэбиккэ, оҕонньор хараҕын уота кыымнана түстэ, сирэйэхараҕа чыҥха атын сэтэлэнэн кэллэ. Үлэ үөр

бүөрэмньи

бүөрэмньи (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Киһи-сүөһү мээнэ сылдьыбат, чөкө, бүөм, бүччүм. ☉ Уединенный, укромный
    Эн бэттэх, сүөсүһүттэргэ да тохтоотоххуна хайдаҕый? Буоллун, ол эрээри миэхэ бүөрэмньи соҕус ыал түбэһэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. Эрилик Эристиин
    Сэргэчээҥҥэ буоллаҕа дии саамай киһи сылдьыбат бүөрэмньи тааһын быыһыгар олорор. Болот Боотур. Талыгыр — ортотугар кыра булгунньахтаах, кыараҕас көрүҥнээх бүөрэмньи алаас. А. Федоров
  2. аат суолт. Туох эмэ бүччүмэ, бүөмэ. ☉ Уединенность, укромность, уют
    Оттон бэйэҥ дьиэҥ ичигэһэ, бүөрэмньитэ, сыттыын-сымардыын чыҥха атын, кэрэ, чугас. Н. Габышев
    Онтон ыла этэбин: Оттомо суох улдьаа мэник Оҕо сааһым бүөрэмньитэ Уйгууран көрө илик Утуйар уум күрэммитэ. С. Тимофеев
    Ураһа иһэ сүр бүөрэмньитэ, сып-сылааһа. АХС. Тэҥн. бүк II, бүкүчээл