см. сыҥааҕырдаа =.

сыҥааҕырдаа диэнтэн төхт. көрүҥ. Кыра кыыс хаста да сыҥааҕырдаталаата, тыыллаҥнаата

көр дьүүкээ. Сыҥааҕырдаан айгыстар Сыылба, дьүүкү дьоннордуу: «Уубун хана муҥ саатар утуйдаҕым баҕас дуу?» Ф. Софронов

I
дьааһый диэнтэн хай
аата. Архитектура - бу барыта кэрэ муусука буолбатах, сорҕото дьааһыйыы, саҥа аллайыы, өмүрүү уонна көннөрү мунньараҥнааһын. Н. Лугинов
Дьыалата суох тыыллаҥныы, Дьаабыта суох дьааһыйыы, Сылайбакка сыҥааҕырдыы Манна [Күөх-көппөлөр сирдэригэр] эбит! П. Тобуруокап
Эмискэ санаан ылаат, оргууй «мүчүк» гынар. Дьааһыйыыны үргүтэ, Күлсэн ньиргиһэллэр. А. Твардовскай (тылб.)
II
дьааһый диэнтэн хай
аата. Арай мин өлбүт эбиппин. Туохтан, тоҕо буолтун билбэппин: Баҕар, этиҥ дьааһыйыытын кэнниттэн, Баҕар, ханнык эрэ ис дьаҥыттан. Таллан Бүрэ

мөлбөй диэнтэн арыт
көстүү. Дьүкэ Олоохобу атыҥырыырдыы уун-утары көрөн олорон …… сыҥааҕырдаан баран: «Чэ, барыаҕыҥ», — диэбиттии туран, табалар диэки хааман мөлбөлдьүйдэ. Болот Боотур

тыаһы үт. т. Аалсыыттан тахсар, эҥээркэй синньигэс тыас (хол., аан, сыарҕа тыаһа). ☉ Звукоподражательное слово, обозначающее протяжный скрип (напр., двери, саней)
Аан тыаһа кыыкыр, саары этэрбэс чорос, кумараанньык айаҕа нэлэс, көмүс харчы кыҥкыр баар үһү (тааб.: анньыы, муус, сүүр, ойбон). Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
ср. осм. кыкыр ‘тонкий, сухой, твердый, шуршащий’

I
аппаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Чыычаах оҕолорун айахтара ас көрдөөн аппаҥнастылар
□ Кытыыга хаалбыт балыктар дириҥҥэ төннө сатаан, кураанах салгыны эҕирийэн аппаҥнаһаллар. Л. Попов
II
даҕ. Түргэн-түргэнник аһыллар уонна сабыллар (хол., айах туһунан). ☉ Быстро и часто открывающийся и закрывающийся (напр., рот при поспешной, очень торопливой еде)
Илиитэ сарбаҥнас, айаҕа аппаҥнас, хараҕа аан диэки — түргэн-түргэнник сабырҕатан кэбистэ [саламааты]. П. Ойуунускай
Силиппиэн хараҕын симэн, бэл муннун тыаһатан көрдө да уута кэлбэтэ. Кэлэн иһэн сыҥааҕырдаан айаҕа аппаҥнас этэ. Софр. Данилов

тарбаа диэнтэн бэй
туһ. Кыһый да тарбан, кыһан да көрдөс (өс хоһ.). Бабаарына иһиттэн Балыксыт оҕонньор тахсар, тарбана-тарбана сыҥааҕырдар. П. Ойуунускай
Үрдүк остоох саппыкытын иһигэр илиитин уган сототун тарбанна. Эрилик Эристиин
♦ Баһын (төбөтүн) тарбанар — кэтэҕин тарбанар диэн курдук (көр кэтэх)
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанаат, түҥнэри эргийэн олордо. Болот Боотур
«Ээ, чэ, бутулуннум», — оҕонньор баһын тарбанна. М. Доҕордуурап
Сэргэй олустаабытын өйдөөн, буруйдаммыттыы баһын тарбаммыта. «ХС»
Кэтэҕин тарбанар көр кэтэх. Кэтэҕин тарбана-тарбана ымах гынар. Н. Неустроев
Тугу эрэ толкуйдаан кэтэҕин тарбанна. Амма Аччыгыйа. — Тарбанан да көрбөт (баҕарбат) — олох да кыһаммат, аахайбат. ☉ Не обращает никакого внимания, полностью игнорирует (букв. даже не чешется)
[Сүөкүлэ:] Оо, дьэ, аҕа дии! Оҕолорун тустарыгар тарбаныан да баҕарбат. И. Гоголев
Кыра дьон туһа диэн кыратык да тарбамматтар. Болот Боотур
[Костя:] Сэбиэт даҕаны, бырабылыанньа даҕаны кулууп үлэтигэр тарбанан да көрбөттөр. Л. Габышев

дьүһ. туохт.
1. Бэрт кыратык аһылын, сэгэй эбэтэр ситэри сабыллыбакка хаал. ☉ Приоткрываться, закрываться не вплотную
Ити курдук саныы олордоҕуна, хос аана аппайда — «пятиминуткаҕа, начаалынньыска» диэн саҥа дуораана иһилиннэ. М. Попов
Үүтээн аана ситэ сабыллыбакка аппайан турар. Барыта күөдэл-таһаан буолбут. В. Протодьяконов
2. сөбүлээб. Туох да солуута суох айаххын киэҥник аллаччы ат. ☉ Беспечно широко разевать рот
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
Көлөппүнэ [киһи аата] тыыллаҥнаата, дьааһыйан аппайда. «Айаҕа тугун киэҥэй, туох этин тулутуох баҕайыный», — дии санаатым. Н. Заболоцкай
△ Туохха да кыһаммакка аллайан тур эбэтэр олор. ☉ Ротозейничать, не обращать ни на что внимания. Уол аны тэлэбиисэр көрөн аппайда
ср. хак. аҥмай ‘держать рот открытым’

даҕ.
1. Туус булкаастаах, туус амтаннаах, тууһаммыт. ☉ Содержащий в своём составе соль, с солью, солёный. Туустаах уу. Туустаах балык.
□ «Оҕолоор, — учуутал илиитин уунна, — бу туустаах күөл». И. Данилов
2. көсп. Ыыс-бурут тыллаах, абалаах, бэтэлээх. ☉ Язвительно-насмешливый
Тылгыт суустаах диэбиппэр — этииҥ туустаах диэтилэр. Күннүк Уурастыырап
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
♦ Туустаах тумус — киһини кыһытарабардар, ыыс-бурут тыллаах-өстөөх киһи. ☉ Человек, отличающийся злой насмешливостью, желанием уязвить
[Суодалба Уол саҥата] Абалаах айах айдаана иһилиннэ, Туустаах тумус Чугдаана иһилиннэ. П. Ойуунускай
Сорох туустаах тумустаахтар этэллэринэн, Болот аҕата суостаах тойоҥҥо дьаамсыгынан анаммытын иһин бэйэтин уолчааныгар, Болокко, махтаныахтаах эбит. Н. Заболоцкай
◊ Туустаах балык кор балык. Туустаах балык сиэтилэр