прил.: крупозное воспаление лёгких мед. улаханнык сэбиргэхтэтии.

прил. гриптээх, грипп; гриппозное воспаление лёгких гриптэн сэбиргэхтэтии.

с. мед. сүһүрүү, иһии, кытарыы; воспаление лёгких сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу.

хорук тымыр көр тымыр
Валя сэбиргэхтэтиигэ көмөлөһөр эмп иһэртэ, укуол оҥордо, онтон хорук тымырын устун эмп кутта. В. Протодьяконов
Өлүөнэ эбэ хотун бүтүн Саха сирин үөс хорук тымыра буолан дэбилийэ сүүрэр. И. Данилов. Хорук тымыр кэҥээбэтин наадатыгар атах анныгар сыттыгы ууран баран, атаҕы өрө тэбэн күнүс сытыллыахтаах. «Саха с.»
ср. др.-тюрк., тув. орух ‘дорога, путь’

сов. 1. (стать сложным) уустугур, кытаат; положение осложнилось балаһыанньа уустугурда; 2. (о болезни) сыыстар, сыыстаран кубулуй; грипп осложнился воспалением лёгких грипп сыыстаран сэбиргэхтэтиигэ кубулуйда.

I
ас I, диэнтэн дьаһ
туһ. «Бокуонньук кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мэхээс, мин ааны астаран көрүүм эрэ. Аны аһаайаллар. С. Ефремов
Кини [оҕонньор] өр да өр үҥэн-сүктэн, ааны астарбыта, итиэннэ ол дьиэ иһиттэн киһи тахсыбыта. Эвен фольк. Табаар кэлиитин саамай үгэнин саҕана, ол хатаппыт ыскылааттаргын астардаххына сатанар. М. Попов
Түптэ онно диэн Төгүрүк үс оҥкучаҕы хастарбыт. Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Мундербек, халбарыс гынан, сыыһа астаран баран, суон моонньун төрдүгэр саасканан курбуулуур. Эрилик Эристиин
Икки килэмиэтир усталаах үрэҕи хонууга бульдозерынан астаран сирин тэҥнээбиттэр, биэтэк аспыттар. В. Протодьяконов
II
туохт.
1. Сиэллэрэн эбэтэр сүүрдэн кэлэн, эмискэ хоруйа биэрэн тохтот (хол., аты, табаны). ☉ Приехать рысью или вскачь и резко остановить (напр., коня, оленя)
Сарсыарда халлаан сырдыытыгар Сэргээчээн тордоҕун таһыгар [табаларын] астарда. Болот Боотур
Хас да кэккэлэһэ олорор ыаллары ааһан, биир кэлим таас түннүктэрдээх балаҕан олбуоругар астаран, тохтоотубут. Эрилик Эристиин
Мин аргыстарым ампаар дьиэлээх ыал тэлгэһэтигэр ойутан киирдилэр, аттарын «тойон сэргэҕэ» астардылар. И. Никифоров
△ Тиксиһиннэр, тохтот (хол., тыыны). ☉ Причалить, остановить (напр., лодку)
Оҕонньор, тыытын ньамахха астараат, санаата батарбакка, ханнык эрэ туолбат, симик эрэмньигэ баһыйтаран, тордоҕун диэки көрдө. С. Курилов (тылб.)
2. Дьулурҕатык айаннаа (ат туһунан). ☉ Идти стремительным, быстрым аллюром (о лошади)
Бобуоска сыарҕа үрдүгэр улахан чыыннаах тойон киһи, эҕэрдэлээбитинэн, олбуор иһигэр харылаччы астаран киирдэ. П. Филиппов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна арҕаа диэки атын эргитээт, тиҥилэхтээбитигэр, тоҥо турбут Сындыыс сонно уу дьоруонан астарда. Уустаах Избеков
Кинилэргэ — Айаннатан астаран, Сиэллэрэн сикситэн Бу киэһэ тиийиэҕиҥ. Суорун Омоллоон
3. Туохха эмэ аалларан бааһыр (хол., ат арҕаһын туһунан). ☉ Натереть, намять (напр., о холке лошади)
Арҕаһын астарбыт көлө — көлө буолбат. Амма Аччыгыйа
Бары аты тула үмүөрүстүлэр. Аттара хаһан эрэ ыҥыырга астарбыт бааһа онно лоппоччу иһэн тахсыбыт. П. Филиппов
Ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
♦ Ааны кэтэҕинэн астар — дьиэттэн, хостон үүрэн таһаар. ☉ Выгонять кого-л. из дома, комнаты (букв. заставлять его открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини [Горбунову] саҥарбытым. Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Сүрэҕин астарбыт — тугу эмэни (хол., сыаны, минньигэһи) наһаа сиэн, аны ону кыайан сиэбэт буолбут. ☉ Ему претят жирные и сладкие блюда (букв. он заставил колоться свое сердце). Оҕо кэмпиэти наһаа сиэн сүрэҕин астарбыт
◊ Астаран ыарыы — сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу. ☉ Воспаление легких.

1. эркиннээ диэнтэн дьаһ. туһ. Тоҕус килэмиэтир усталаах ханаалы маһынан эркиннэппиттэрэ. Эрилик Эристиин
2. түөлбэ. Тыҥаҕын тымнытан ыарый, сэбиргэхтэт, ойоҕостот. ☉ Заболеть воспалением лёгких, пневмонией
   Эркиннэтээри гыммыта дуу, бэҕэһээ биэлсэр балыыһаҕа киллэр диэбитэ. Айталын

сыһ. Арыычча (тугу эмэ гына сыс, хайдах эрэ буола сыс), бэрт кыранан (хол., быыһан — туохтан эмэ). ☉ Еле, едва, чуть
Уоллара Уйбааскы икки өттүнэн сэбиргэхтэтэн, чуут өлө сыспыта. Күрүлгэн
Үлэһит быатын чуут мүччү ыһыкта сыһар. ПНО
[Кини] олоппоско олоробун диэн …… чуут охто сыспыта. И. Тургенев (тылб.)
русск. чуть

1. туохт. Тымныйан тыҥаҕынан ыарый. ☉ Заболеть воспалением лёгких
   Улаханнык тымныйыыттан, этиҥ-хааныҥ утарылаһар кыаҕа суоҕуттан ойоҕостотоҕун. Н. Якутскай
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   Маннык тымныылар кэннилэриттэн оҕолорго, кырдьаҕастарга сөтөл, тумуу киириэн, ким эмэ ойоҕостотуон даҕаны сөп. Г. Угаров
2. кэпс. Ойоҕоһунан охтор (хол., тустууга). ☉ Повалить на бок кого-л. (напр., в вольной борьбе). Тустааччы утарылаһааччытын ойоҕостотто
   △ Ойоҕоско таптар (булду этэргэ). ☉ Получить ранение в бок (о добыче). Тайах ойоҕостоппут быһыылаах. Куһа ойоҕостоппут. Тэҥн. сэбиргэхтэт

аат. Салгынынан биитэр сорох үөн-көйүүр нөҥүө бэриллэр, сытыытык киирэр сыстыганнаах ыарыы (ыарыһах үрдүк тэмпэрэтиирэлэнэр, этэ-сиинэ сүһүрэр, тыҥатынан киирдэҕинэ — сэбиргэхтэтэр). ☉ Острое инфекционное заболевание, смертельно опасная болезнь, чума
Чумаа дьаҥ курдук, Дьулааннык суоһаан, …… Тиийэн кэллэ! Күннүк Уурастыырап
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо.д.а.) сыһыараллара. БИД
Сорох хамныыр харамайдар ыарыылары таһаллара быһаарыллыбыта (быттар ыалдьыбыт киһиттэн доруобай киһиэхэ ымынахтаах тииби сыһыараллар, бырдахтар — кумахыны, былахылар — чумааны). ББЕ З