көр сэбэргэнэ
Киирэр аан уҥа-хаҥас өттүлэринэн сөбүргэнэ барар. Багдарыын Сүлбэ
Ампааргыттан арыыта киллэр, Сөбүргэнэттэн сүөгэйдэ ыллар. Саха нар. ыр. II

көр сэбэргэнэ
Бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Боппууда сыалаах эти, биир кытах суораты үөһэ, сэбиргэнэҕэ, уурбуттар. Саха ост. [Сөдүөт] сэбиргэнэ быыһыттан кус кынатын ылан, остуолун туора-маары сотуолаата. ГИП КДь

туохт. Көрбөт буолан эбэтэр хараҥаҕа илииҥ иминэн бигээн тугу эмэ көрдөөн, була сатаа. ☉ Ощупывать, шарить перед собой; искать ощупью (в темноте, вслепую)
Кини ороҥҥо ыттан туран, тугу эрэ саҥаран киҥинэйэ-киҥинэйэ, долбууру харбыалыыр. Амма Аччыгыйа
Иһити бигээн, харбыалаан, туох эрэ инчэҕэй соҕуһу туппута, имэрийэн көрбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Лэгиэнтэй …… уҥа орон сыҥаһатыттан салҕанан, сэбэргэнэни харбыалаан көрүтэлээтэ. Д. Очинскай

ахс. аат. Туох эмэ ахсаанын, кээмэйин көрдөрөр биир уонна биир аҥаара диэн суолтаҕа туттуллар тыл. ☉ Число, количество чего-л., равное единице с половиной, полтора
Балтараа тыһыынча килэмиэтирдээн фронт устатын тухары сэбиэскэй сэриилэр босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй сэбэргэнэҕэ ыйанан турар балтараа харыс кэриҥнээх булка илдьэ сылдьар кыыннаах быһаҕын ылан куругар иилинэр. Л. Попов
Балтараа сыл бииргэ олорбуппут. Ол балтараа сылы мин билигин минньигэс түүл курдук саныыбын. Софр. Данилов

I
аат. Уу кытыытыгар бадарааҥҥа сылдьар уһун атахтаах, уһун тумустаах дьоҕус көтөр (бараах бииһин ууһа). ☉ Небольшая болотная птица с длинными ногами, кулик
Уол, илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Хаар уутуттан үөскээбит чалбах кытыытыгар чөкчөҥөлөр дьоһуннук хаамсан догдоҥноһоллор. Е. Неймохов
Дурдам иннигэр икки чөкчөҥө тобуктарынан ууга аһыы сылдьаллар. «ХС»
◊ Дьиэ чөкчөҥөтө — көнө кынаттаах, сырдыргыыр тыаһы таһаарар кыра үөн (дьиэҕэ үксүн истиэнэ быыһыгар баар буолар). ☉ Сверчок
Сэбэргэнэҕэ дьиэ чөкчөҥөтө, чаһы курдук, «чук-чук» диэн тиһигэ быстыбат биир кэминэн чукчуйара. Р. Кулаковскай
Аһыҥаларга, сверчоктарга (дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр), атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр уорганнара сайдыбыттар. ББЕ З
Оһох кэннинээҕи муннукка дөрүн буола-буола, биир кэмник, киһини утутуохтук, дьиэ чөкчөҥөтө чылыргыыр. А. Куприн (тылб.)
ср. эвенк. чэкчэнгэ ‘кулик’
II
аат. Саа илин сыала. ☉ Мушка ружья
Мин саам луоһун санныбар тирээтим да чөкчөҥөтүн да, сыалын да көрбөтүм. В. Арсеньев (тылб.)

1. аат.
2. Сири хаһан туруоруллубут бэрэбинэ мас. ☉ Небольшое бревно, забитое стоймя в землю, столб
   Баччыр баҕаната, иринньэх ийэтэ (өс хоһ.). Кыыс оҕо мааныта баҕанатыгар хаалар (өс хоһ.). Түүн үөһүн саҕана Николай Тогойкин ханнык эрэ баҕанаҕа өйөнөн, нухарыйа олордо. Амма Аччыгыйа
   Ол икки ардыгар Костя бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө охсон кэбистэ, сүүрэн тигинээн кэллэ. Н. Заболоцкай
3. Балаҕан дьиэ холлоҕоһун тутан турар сэбэргэнэлэргэ тирэх буолар остуолба. ☉ Столбы, на которых держится каркас юрты
   Арай онтон-мантан дьиэ кубарыспыт баҕаналара, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай
   Ыскылаат дьиэ биир өттө букатын аһаҕас, баҕаналара эрэ хороһон тураллар. С. Никифоров. Дьиэтин бастыҥ баҕанатыгар даллаахтыы олорор курдук хотой эмэгэтэ көхөҕө анньыллыбыт. Саха фольк.
4. көсп. Туох эмэ тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, основание чего-л.
   Бар дьоҥҥо байааттыбат Баҕана буолаарыҥ. С. Зверев
   Уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оттооһун тыа хаһаайыстыбатын тирэнэр тирэҕэ, өйөнөр баҕаната буолар. «ХС»
   Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ, Фашист арҕаҕын Баҕаната барчаланна. С. Васильев
5. даҕ. суолт. Бэрэбинэттэн оҥоһуллубут. ☉ Бревенчатый
   Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
   тюрк. бакана, баҕана
   ♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһалҕаттан, иэдээнтэн быыһанар сир суох буолла. ☉ Попадать в совершенно безвыходное положение, заходить в тупик (букв. куда уходить – стало ямой для столба, куда приходить – стало отверстием для ступы)
   Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн [Лөгүөнтэй] түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
   Иккиэммитигэр даҕаны барыахха баҕана үүтэ баҕалаах буолла буолбаат. П. Ойуунускай

аат.
1. Саха балаҕаныгар таҥаһы, малы ыйыыр анал оҥоһуулаах бөҕө мас тоһоҕо. ☉ Прочный деревянный гвоздь, на который вешается одежда и другие предметы домашнего обихода, вешалка
Мас көхө. Бастыҥ көхө. Таҥас ыйыыр көхө. — Көхөҕө ыйаабаккын, суолтан булбаккын (тааб.: сымыыт). Эмээхсин, сонун устаат, саал былаатын көхөҕө ыйаат, аны чэй кутар айдааныгар түһэр. Н. Якутскай
Бу өйдөөн көрдөхпүнэ, дьиэ иһэ былыргылыы оҥоһуулаах эбит; истиэнэни кэрийэ үргүлдьү орон, ол үөһээ өттүнэн сэбэргэнэлэр, баҕаналар ахсын мас көхөлөр. И. Никифоров
Өһүөҕэ үс саа, көхөҕө икки саа ыйаммыт. Н. Павлов
2. Тордуох, дэгиэ, ачаахтаах, атырдьахтаах мас, күрүчүөк. ☉ Крючок, крюк
Максим ыстаҥалас ууга чэппиэр чэй чиэппэрин кэриҥин тоҕута тутан бырахта уонна солуурун көхөттөн устан, кутаа кытыытыгар уурда. Софр. Данилов
Көтөҕөр Кыраан саннынан көхөҕө иилэннэр, Туоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап
Баайка Гришалыын муҥхаҕа көхө тоһуйаллар, арыт нырыы нырыылыыллар. Уустаах Избеков
Маны [хааһахтаах бурдугу] ат ойоҕоһугар ууран хаҥха көхөтүгэр туймуу быатыттан иҥиннэрэн кэбиһиэхтээххин. Н. Заболоцкай
3. көсп., кэпс. Тыл тылга киирсибэт буолуу, тылтан тутуһуу. ☉ Придирка к чьим-л. словам; зацепка в чьих-л. словах (для придирок)
[Кыргыттар] сороҕор тылларын көхөтүттэн хапсан, этиһиэх курдук, хохучуоллаһан ылаллар. М. Доҕордуурап
ср. п.-монг. гөки, гохо ‘крюк, шест с железным крючком на конце’

аат. Дьиэ үрдүн сүгэн турар сис мас (мастар). ☉ Потолочная балка, матица
Өһүөтэ бөҕө-таҕа буоллаҕына эрэ, дьиэ дьиэ буолар. Багдарыын Сүлбэ
Өһүөлэри быһар төбөлөрүнэн сүүрбэ икки сэнтимиэтир суоннаах, алта аҥаар миэтэрэ уһуннаах талыы үчүгэй бэрэбинэлэринэн икки миэтэрэ буола-буола түһэриллэр. СГК ТҮЧ
◊ Бастыҥ (тойон, сүрүн) өһүө — былыргы саха балаҕанын, билиҥҥи саха дьиэтин ортоку өһүөтэ. ☉ Средняя матица якутского балагана; главная, средняя матица современного якутского дома
Балтаанай оноҕос барахсан Бар-дьаҕыл курдук Барылаан кэлэн Бастыҥ өһүө баһыгар Баһынан батары түһэн хаалла. П. Ойуунускай
Дьиэ үрдүттэн буор тохтон, Чиэрэгинэн саккырыыра, Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыгырыыра. Күннүк Уурастыырап
Тырыттыбыт дьүдьэх таҥас нөҥүө Түөһэ ыраҥнаан көстөр: холкуоһу Сүһүөҕэр туруораары Сүрүн өһүө буолбута кини. Н. Босиков. Өһүөтэ баай — өһүө үрдүнэн биир кэккэ бэрэбинэни түһэрэн өһүөнү баттат. ☉ Положить венец над матицами дома
Өһүө баайылыннаҕына, дьиэ тутуллан бүппүт курдук сананыллар — малааһын буолар. Багдарыын Сүлбэ. Өһүө баһа — өһүө балаҕаҥҥа баҕанаҕа эбэтэр сэбэргэнэҕэ тайанар төбөтө, дьиэҕэ истиэнэҕэ тайанар уһуктар. ☉ Концы матиц
Сопхуоска чахчыта оннук. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдэргин эрэ, тойон түөскэр силлии-силлии, өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов
Киргиэлэйбит кэлэйбиттии өһүө баһын диэки көрөн кэбиһэр. «ХС». Өһүө тэп — былыргы саха оонньуута: тугу эмэ сымнаҕаһы өһүөҕэ ыйаан баран, ону тэбэ оонньоо. ☉ Старинная якутская игра-забава: достать носком ноги до висящего под потолком мелкого предмета. Сэрии иннигэр убайым аах өһүө тэбэ оонньууллара

1. аат.
2. Ханнык эмэ тутуу (хол., балаҕан) сүрүн тирэҕэ буолар баҕана. ☉ Основной опорный столб какого-л. сооружения (напр., якутской юрты), стойка, подпорка
   Хараҕа көрбөтүгэр балыйтаран, туох иннигэр барыарбытын барытын — олох мастары, оһох чанчыктары, дьиэ тулааһыныгар тиийэ — тайах маһынан сабыыр буолта. Н. Заболоцкай
   Былыргы сахалар оҕус төбөтүн уҥуоҕун эбэтэр муостарын балаҕан тулааһынын уонна сэбэргэнэлэрин икки ардыгар кыбытан сыттыктыы уураллара, көхө оҥостоллоро. ЕВФ УуДК
   Кирилиэс сарайын чочуллан оҥоһуллубут икки тулааһын сүгэн тураллар. М. Прилежаева (тылб.)
3. көсп. Ким, туох эмэ сүрүн тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, поддержка для когочего-л.
   Кини [А.Е. Кулаковскай] үҥэр таҥарата, өйөнөр тулааһына, сыламныыр отуута боростуой үлэ-хамнас дьоно, норуот этэ. Суорун Омоллоон
   Миигин өйөөбүтэ доҕор киһим Сэрии суостаах кырдалыгар, Миэхэ тулааһын этэ доҕор киһим Үлэ, эйэ дьылларыгар. «ХС»
   Миэхэ соҕотох эн эрэ өйөбүл, тулааһын буолаҕын, оо улуу, модун, кырдьыктаах уонна көҥүл нуучча тыла! И. Тургенев (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Туохха эмэ тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся подпоркой к чему-л., опорный
   Ол ынырык охсууттан оптуобус туох баар олорор миэстэлэрэ уонна тулааһын тимирдэрэ турута ыстаммыттар, өстүөкүлэ барыта үлтү барбыт. С. Руфов
   Букатын былыр саха дьиэтигэр бэһис баҕананы тулааһын баҕана диэн ааттаан дьиэ ортотугар туруораллар. Сэһэн Дьэрэмэй
6. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ сүрүн тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся опорой, поддержкой для кого-чего-л.. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ саамай тулааһын киһибитинэн эбэбит буолар
   □ Туруоруом этэ Европа ортотугар Аан дойдуну көрөр тулааһын пааматынньыгы Ааспыт сэрии тиһэх саллаатыгар. С. Тарасов
   ♦ Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын — ким, туох эмэ бөҕө туруктаах, үйэлээх тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Прочная основа, опора для кого-чего-л. (о ком-чём-л.)
   Доҕордоһуу баар Тулхадыйбат тулааһын; Эйэлээх сыһыан баар Иҥнэлдьийбэт эркин! Р. Баҕатаайыскай
   Күндү күтүөт анала, дьоло, соргута онно буоллаҕа. Туллубат тулааһын быһыытынан эрэл, эрэбил санааны үөскэппит буоллаҕына. К. Уткин. Аҕа — дьиэ, саха ыалын туллаҥнаабат тулааһына, эргийэр киинэ этэ. СВГ-С СБ
   ср. каракалп. тийкарҕы тулҕа ‘остов’, бур. тулга ‘подпорка, колонна’, тулгалга ‘упор’

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’