көр сэксэ
Сул мас суорҕаннаах, Сүдүрүүннээх хатыҥ сөксөлөөх, Эргэнэ хара тыа иччитэ, Эригир харах, Эрбэс Боотур! П. Ойуунускай

бордуу диэн курдук
Эмээхсиэн! Оҕолоруҥ маҥнайгы бултарыгар Малааһыннаа: Бордооһуннаах буор күөскэр Саламааттаа, Хаардаах бугул саҕа Хааннаах сэксэтэ оҥор, Күөскүн онно олорт. Саха нар. ыр. II
Көй киин, көмүс уорук, Үс бордооһуннаах Буор оһохпут. Н. Якутскай

сэксэй 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Охоноон бэйэтин сааһыгар холооно суох сымсатык ат үрдүгэр таҕыста уонна айаннатан сэксэтэ турда. Л. Попов
Уһун сиэллээх-кутуруктаах намыһах маҥан аты мииммит киһи тыа быыһынан айаннатан сэксэтэн иһэрэ. В. Яковлев

сыһ. Түргэнник уонна сымсаҕайдык. ☉ Быстро и ловко
Бааска сүр сымсатык мин миинэн иһэр аппар ойон кэлбитэ уонна төргүүлээбит саатын сүөрэн хачыгыраспыта. Далан
Кулуба көнтөрүк бэйэтэ сүр сымсатык кыыһын аттыгар баар буола түстэ. И. Гоголев
Охоноон бэйэтин сааһыгар холооно суох сымсатык ат үрдүгэр таҕыста уонна айаннатан сэксэтэ турда. Л. Попов

көр сэксэ
Эмиэ мин хаар үөһэ хонобун Харыйа сэктэни тэлгэнэн; Кыыспалаан кулуһун оттобун, Аһыыбын хаар уулаан, күөстэнэн. С. Данилов
Аҕыс илии халыҥнаах Түүлээх сэктэ тэллэхтээх. С. Зверев
Харыйа төрдүгэр лабааларынан сэктэ тэлгэнэн биэрбит уйатыгар Тыҥырах [ыт аата] утуйа сытар. В. Миронов

туохт.
1. Ойоҕоскунан сыт. ☉ Лежать на бедре, на боку
«Балыгым бараммыта», — дии-дии оҕонньор таба тэллэҕэр өттүктүү түһэр. Н. Якутскай
Күнүскү түрүлүөн түбүктэн сылайан, Көтөҕө сэксэҕэ өттүктүүм, сынньана. В. Миронов
2. спорт. Өттүгүнэн олуйан, мииннэрэн бырах (тустуу албаһа). ☉ Бросать через бедро (приём борьбы)
Ватанабе эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. НЕ ТАО. Ол тустан күлүмэхтэһэ сырыттахтарына, Г. Попов өттүктээн кууһуннарар. «Кыым»
3. Өттүккэр олуйан тарт (эдэр, мөлтөх көлө туһунан этэргэ). ☉ Тянуть сани, плуг и т. д., опираясь одним боком на оглобли (о тягловой скотине)
Суруйар өттүктээн тардар оҕуһу сиэтэр курдук муҥнаах үлэ эбит. Амма Аччыгыйа

аат. Сиргэ эбэтэр тордоххо утуйарга эбэтэр булт бултаан астыырга халыҥ гына тэлгэтиллибит мас мутукчата. ☉ Многослойный настил из хвои внутри чума, используемый в качестве подстилки для сна
Сөгөлөөнү тэлгэнэн утуйардыы сыппытым. Н. Абыйчанин
Тордох иһин тула сөгөлөөн тэлгии охсон, таба тириитин быраҕаттаатылар да, орон бэлэм. «Чолбон»
△ Онно оҥоһуллар булт малааһына аһылык. ☉ Пиршество, устраиваемое на таком настиле по случаю удачной охоты
Чөмпөрө чүөмпэ саҕа Сөҥ сөгөлөөнү оҕустум! Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ, быйыл сөгөлөөн ахан буолан турар. Суорун Омоллоон
ср. эвенк. сэкте ‘хвойная ветка; постель’

даҕ.
1. Кутталы үөскэтэр, кутталлаах. ☉ Опасный
Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, илин таастан ылыыһык, барар да буоллахха, бэрт сэрэхтээх айан буолсу. А. Софронов
Сэксэҕэ кыстаабыт эһэ сэрэхтээх диэччилэр, сэбилэппэккэ эрэ эрдэ уһуктан баттаталаан кэбиһэр эрэ, хайыыр. Болот Боотур
Буурҕа сэрэхтээх, мунан хаалаайаҕыный. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көр сэрэх II
2
Үөрэҕэ суох саха уоһа өһүллэн кэпсээнэ киирдэр эрэ, кинини туох даҕаны тохтоппот, бии мааҕы бэйэлээх сэмэй, чиҥ, сэрэхтээх, ньуолбар бэйэтэ, ис сүрэҕин биирдэ тэбиир үгэстээх. Амма Аччыгыйа
[Көҕөн] биир эмэ дьиэ таһыгар тахсыбыт чалбахха табыллан эстээхтиир буоллаҕа, итинник сэрэхтээх көтөргө, дьэ, дьиибэ. Далан
Кини былыр-былыргыттан сэрэхтээх этэ, ханна үктэнэр сирин эрдэтинэ көрбөккө эрэ хардыылаабат үгэстээҕэ. А. Бэрияк

даҕ. Хаарынан бүрүллүбүт; хаар булкаастаах. ☉ Покрытый, засыпанный снегом, снежный
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Киһим сиртэн мас ылан, этэрбэһигэр хаардаах бадараан сыстыбытын сотунна. А. Бэрияк
Онуоха көрбүтүм, хаардаах сэксэ биир сиринэн дьиэ оннун саҕа дьиктитик кырыарбыт. Т. Сметанин
△ Хаара халыҥ (дьылы этэргэ). ☉ С обильным снегом, снежный (о времени года)
Ардахтаах күһүн буоллаҕына, эһиилигэр хаардаах саас буолар. И. Сосин
Хаардаах кыһын кэлиэх буоллаҕына, кутуйахтар хорооннорун чычаастык хасталлар. «Кыым»
♦ Хаардаах бугул саҕа эргэр. — сахалар улахан, бөдөҥ көстүүлээх кими, тугу эмэ ойуулаан-дьүһүннээн этэллэригэр туттуллар халбаҥнаабат холбоһук. ☉ Образное описание кого-чего-л. крупных размеров (букв. с копну сена со снегом сверху)
Кэтэҕэриин оронугар кэрэмэс саһыл тириитэ олбоҕор олордоҕуна, туох да омуна суох, хаардаах бугул саҕа оҕонньор этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьикти көтөр хаардаах бугул саҕа буолан, сарайан көстөрө. Н. Апросимов
Ол кэннэ хаардаах бугул саҕа Хара көмүс иһити Иннигэр ууран кэбистэ. А-ИМН ОЫЭБЫ

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай