Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сэмсээ

I
туохт.
1. Уу үрдүгэр көбөн чалбаа, чалбааттан (балык туһунан). ☉ Играть, плескаться на поверхности воды (о рыбе)
Үрэххэ уу чолур гынна — бадаҕа сордоҥ сэмсээтэ. Н. Габышев
Күөлүн уутугар эмис соболор сэмсииллэр, уҥуоргу кытыынан кус оҕолоро усталлар. «ХС»
Эмискэ балыксыттар анныларыгар күөлгэ сордоҥ өрүтэ чолоҥнотолоон оонньоон ылбыта. Кытыыга балыктар сэмсээбиттэрэ. «ХС»
2. кэпс. Тугу эмэ элбэхтик кэс, уһаты-туора, кэрийэ хаамп. ☉ Обходить что-л., долго бродить по чему-л.
Биһиги дьоммут тахсан үгүс киһилээх киэҥ олбуору сэмсии сырыттылар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ тоҥуу хаары сэмсээн сөптөөх бэһи көрдүүллэр. А. Фёдоров
Уолаттар ыкса киэһээҥҥэ дылы куораты биир гына сэмсээтилэр. «Чолбон»
II
көр самсаа
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ, кэпсэтэн-сэлэһэн барда. В. Протодьяконов
Онон ыһыы тиэхиньикэтин эргэнэн сэмсээн оҥоруу ханнык да үчүгэй хаачыстыбаны мэктиэлиэн сатаммат. «Кыым»

Еще переводы:

сэмсээмэхтээ

сэмсээмэхтээ (Якутский → Якутский)

сэмсээ I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Куораты сэмсээмэхтээн баран, арыый уоскуйан, Микиитэ техникумугар төннөн кэллэ. Амма Аччыгыйа

суптут

суптут (Якутский → Якутский)

суптуй диэнтэн дьаһ
туһ. Үөр хоптолор сэниэтэ суохтук көтөн дайбаҥнаһан тахсаллар, эмиэ кынаттарын суптутан ууну түөстэринэн сэмсээн ылаллар. В. Протодьяконов

чолур гын

чолур гын (Якутский → Якутский)

чолум гын диэн курдук
Үрэххэ уу чолур гынна — бадаҕа, сордоҥ сэмсээтэ. Н. Габышев
Куймасиймэс хамнаат, умсан чолур гынан хаалбыта. «Чолбон»

сордоҥ

сордоҥ (Якутский → Якутский)

аат. Өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ үөскүүр эриэн дьүһүннээх, сытыы тиистээх уһун сундулуйбут сиэмэх балык. ☉ Щука
Сордоҥ айаҕар илиигин уган биэримэ (өс хоһ.). Үрэххэ уу чолур гынна — бадаҕа, сордоҥ сэмсээтэ. Н. Габышев
Биһиги өрүстэрбитигэр уонна күөллэрбитигэр киэҥник тарҕаммыт, ордук биллэр балык — сордоҥ. ББЕ З

үлүмнээ

үлүмнээ (Якутский → Якутский)

туохт. Элбэх, өлгөм буолан көһүн. ☉ Быть, казаться многочисленным, обильным
Саҕаҕы киэптээбит алааспар киирэммин Саймаарар салгынын мин сайа тыынабын Ыҥырыа лүҥкүнүүр саҥатын сэргиибин, Үлүмнүүр үөр лыаҕы үргүтэ сырсабын. М. Ефимов
Чыычаах ыллыыр, өтөн үөтэр, кэҕэ этэр... Халлаан күөх тииҥ уорҕатынан көөчүктүүр... Кылыгырыы-тылыгырыы сыркы тэбэр... Халдьыа ото, өрө үтэн, үлүмнүүр... В. Миронов
Ууну сэмсээн үөр балык Суһумнуурун көрүөхпүт, Үрүҥ көмүс хатырык Үлүмнүүрүн сөҕүөхпүт. Н. Курилов

үрүйэ-харыйа

үрүйэ-харыйа (Якутский → Якутский)

аат. От үрэх салаа үрүйэлэрэ; мас, ыарҕа, сэппэрээк саба үүммүт үрүйэтэ. ☉ Ручейки «травяных речек»; ручей, заросший кустарником, ерником
Ол «киэҥ үрэх» үрүйэтин-харыйатын барытын да аахпытыҥ иһин, саастарыгар онно сылдьыбатах дьон хайдах булан барыахтара этэй? Амма Аччыгыйа
Икки ынаҕар үрүйэхарыйа быыһын, уу кытыытын хасыһан сыл тахсар отун булунар. Күннүк Уурастыырап
Биир үрэх үрүйэтин-харыйатын сэмсии сатаан кэбистэ да мэлийдэ. Р. Кулаковскай

харалдьык

харалдьык (Якутский → Якутский)

аат. Саас хаар ууллан эрдэ хараарбыт сир. ☉ Место, где стаял снег и открылась земля, проталина
Күн уота сылыйан, маҥнайгы харалдьык тахсыаҕыттан ыла Микиитэ таһырдьаттан киирбэккэ, чалбаҕы сэмсиир буолла. Амма Аччыгыйа
Хаар ууллан эрдэҕэ, уу-хаар таҕыстаҕа. Күөллэр, алаастар халдьаайыларыгар харалдьыктар көстөн эрдэхтэрэ. С. Никифоров
Сотору харалдьыктар тахсыахтара, окко маҥнайгы ньургуһуннар быгыахтара. «ББ»

ымсыырт

ымсыырт (Якутский → Якутский)

ымсыыр диэнтэн дьаһ
туһ. Күөл уҥуор Сэргэлээх уопсайдарын уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнээтэҕин аайы соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров
Биһигини ымсыырдыахха айылаах, тобурах түһэн эрэринии, уу үрдүгэр балык бөҕө сэмсиир. В. Иванов

бискэй

бискэй (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Олус үскэл, тиирэ барбыт курдук көстүүлээх буол. ☉ Быть полнотелым, чрезмерно полным, как бы прущим через край. Улахан бискэйбит киһи
□ Эн бачча күүстээх, бискэйэ уойбут убаһа саҕа эрээригин туох да туһата суох дьиэни эрэ манаан тахсаҕын. Г. Колесов
2. Тобус-толору буол (уу туһунан). ☉ Быть наполненным до краев (о водоеме)
Бу күөл мин оҕо эрдэхпинэ хара маһыттан бискэйэн турар этэ. Багдарыын Сүлбэ
Бискэйбит далайга мэниктээн Биир бочоох тыастаахтык сэмсиэҕэ. Айталын

дьүһүлүн

дьүһүлүн (Якутский → Якутский)

туохт. Туохха эмэ үөрэн, уһуйулун, тугу эрэ сатыыр буол. ☉ Обучиться чему-л., быть приобщенным к какому-л. делу, поднатореть в чем-л. [Кэрэ] Түүнү көрөн турбут киһи барахсан өйдүүн-санаалыын үчүгэйгэ дьүһүллэн, ыллыах санаата кэлэр буолар эбит. Д. Апросимов
Түргэн айыы төрдүттэн дьүһүллэн үөскүүр төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, …… саха саардара, урааҥхай буурдара [бааллар үһү эбээт диир]. ПЭК ОНЛЯ I
[Сир кинигэтэ] Эн лиистэргэр сулустар, соболор сэмсииллэр, Ыллыыллар тыһыынча тыллаах чыычаахтар. Эн үйэлэргэ суһуктуйбат лиистэргэр Суох ээ дьүһүллүбэтэх тыынар тыыннаахтар. К. Кулиев (тылб.)