сов. кого-что түһэр, атаҕастаа, сэнэбил оҥоһун.

сов. (бэйэҕин) түһэрин, атаҕастан, сэнэбил оҥостун.

с. 1. (по гл. унизить) түһэрии, атаҕастааһын, сэнзбил оҥостуу; 2. (по гл. унизиться) (бэйэни) түһэринии, атаҕастаныы, сэнэбил оҥостунуу.

прил. (забитый, угнетённый) атаҕастаммыт, баттаммыт, сэнэбилгэ сылдьар.

көр сэнэбил
«Өбүгэлэри сэнээһин Дьиикэй, чиччик бэлиэтэ», — диэн Өлбөт-сүппэт үрдүк Пушкин Чиҥэтэн этэн турардаах. Күннүк Уурастыырап
Дьону сэниир дьоннор, дьиҥэр, Бэйэлэрэ быт саҕалар... Сэнээһин кырыыс тэҥэ, Ордук сидьиҥ кырыыстааҕар. И. Гоголев
Миичэкэ сэнээһини атаҕастабылга ылынна, өһүргэнэ быһыытыйда. В. Протодьяконов

үтүрүлүн диэнтэн хай
аата. Эн солоҥ суох буоллаҕына, төһө да чиэһинэй, үлэһит буол, сааһыҥ тухары умнууга, үтүрүллүүгэ тиксииһигин. Тумарча
[Бүөккэ] кыыһырдылар-ыххайдылар да, уруккута арыгыһыт буолан куруутун үтүрүллүүгэ, сэнэбилгэ сылдьыбыт эрэйдээх, үлэбиттэн үүрүөхтэрэ диэн куттана түһээхтиир. У. Ойуур

даҕ. Аанньа ахтыллыбат, кимтэн-туохтан эмэ намыһахтык тутуллар, сэнэбилгэ сылдьар. ☉ Уничижительный, выражающий пренебрежение
Маннык сэнэбиллээх сыһыан суох оҥоһулла илигинэ, тустаах каадырдары бэлэмниирбит туох көдьүүстээх-туһалаах буолуой? «Кыым»
[Кини ийэтигэр] үйэтин тухары сууйуллубат мэҥ, бэчээт курдук Татыгыр Настаа диэн сэнэбиллээх ааты иҥэрбиттэр. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Туохтан эмэ быыһанаары төһө кыалларынан түргэнник тэскилээ. ☉ Бежать, убегать, спасаться бегством
Куоттар эрэ хотуой, Кулан алдьархай буолуоҕа. П. Ойуунускай
Дассан таһыгар хобураактар [лаама үөрэҕэр үөрэнээччи], дьон куотан эрэллэрин сэрэйэн, халдьаайыны таҥнары сүүрэн иһэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
2. Ханна эмэ сылдьартан, кими эмэ көрсөртөн тутун, тумун. ☉ Сторониться кого-чего-л., уклоняться от кого-чего-л. [Маня:] Хамнас аахсыы саҕана дьоммут [холкуос салалтата] сүгүн кэпсэппэт, куота сылдьар буоллулар. Н. Лугинов
Кытаанах үлэттэн куота сылдьар курдук сананабын. Мин сэнэбилгэ сылдьабын. С. Ефремов
3. Кими эмэ ааһан иннигэр түс. ☉ Обогнать и перегнать кого-л. [Сиэҥкэ:] Хотуктаар, куотумаҥ даа, куотумаҥ! Күндэ
Хас да эмээхсин куотан, маһы ааһар курдук, ойоҕоһунан кэлэн сир гынан хаалла. Эрилик Эристиин
4. Уҥуоххунан, уһуҥҥунан кими, тугу эмэ аһар. ☉ Превзойти ростом, перегнать в росте кого-что-л. [Ааныка:] Эдьиийгин Сибиэтэни куоппуккун. С. Ефремов
5. көсп. Оргуйан, күүгэннирэн иһити (күөһү) таһынан бар, тоҕун. ☉ Закипеть, запениться, вылиться через край (напр., о молоке)
Солуурга эмис куобах Хоргуна куотан эрэр. Күннүк Уурастыырап
«Һуу! Чэй куотта!» — сүүрэн баран үөһээ тардар. Суорун Омоллоон
Хата күөһүм куотара буолбут. В. Васильев
6. Олус ситэн, буһан тохто турар буол (хол., бурдук). ☉ Перезреть, осыпаться (напр., о зерне). Бу бурдук куоппут, тохто сылдьар буолбат дуо
◊ Оҕо куоппут (куоттар) — кэмин иннинэ өлбүт оҕо төрөөбүт. ☉ Выкидыш
Ойоҕум буоллаҕына, хат дьахтары таһыйбыттара, алта ыйдаах оҕо куотта. Эрилик Эристиин
Биирдэ түөрт ыйдаах сырыттаҕына кырбаан, оҕо куоттаран, өлөрө сыспыта. НС ОК
ср. телеут., чагат. кут ‘бежать’

1. аал диэнтэн бэй. туһ. Быһаххын аалын. Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан, бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Ол Уйбаан оҕонньор күрүөһүт сүөһүнү тутуо дуо? Хата кэлэн аалынаары гыммытыгар сууллан түспүтүгэр бэлэмҥэ киириэ суоҕа дуо? А. Софронов
   Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, тугу да билбэтэх ыраас оҕо курдук, хаарга тиэрэ түһэ-түһэ күөлэһийэ оонньуу, хаарга аалына сыттылар. Н. Заболоцкай
   △ көсп. Эйэргээн эбэтэр таптатаары киһиэхэ ыга сыстан ньиккэрин, ньиккэрийэ хамсан (үксүгэр дьиэ кыылын, ньирэй туһунан). ☉ Прижиматься, тереться, ласкаясь, об кого-л. (обычно о домашних животных)
   Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн, бэрт минньигэстик салбаналлар, Витяҕа уонна Ираҕа кэлэн кугас будьурхай сүүстэринэн аалыналлар, салаан, муннуларынан анньан көрөллөр. Н. Заболоцкай
   [Яков Лукич] бэркэ киҥэ холлон олорон таҥынна, куоска кэлэн аалыммытын сырбатан ыытта. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ кытта куруук бодорус; кимиэхэ эмэ куруук сырыт, кэл-бар. ☉ Постоянно быть среди кого-чего-л.; общаться с кем-л.
   Онно эбии хайа хайабытыгар хоноһо бөҕө дии! Амма, УусАлдан ааттаах барыта, Үөһээ Бүлүү, Ньурба тыллаах түөрэтэ биһигинэн эрэ аалынан ааһарга дылы. С. Федотов
3. көсп., сөбүлээб. Кимиэхэ эмэ баайсан, куруук бириинчиктии, сиилии, сэмэлии сырыт. ☉ Постоянно придираться, приставать; осуждать (по незначительному поводу)
   Кини [Таня] миэхэ тоҕо аалынарый, куччаҥалаах буоллаҕына бэйэтэ тоҕо тарбаммат? М. Доҕордуурап
   «Миигинэн аалыммакка да ыллаҕыҥ дии [ньирэйдэргин]», — диэн баран, Хобороос түтүө-татыа буолан таһырдьа тахсан барда. С. Федотов
   ♦ Аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин дуо? — күлүллүбүт, элэктэммит киһи өһүргэнэн, үөхсэн этэр тыла (улахамсыйыы, сэнэбил дэгэттээх). ☉ Формула, которой пользуется оскорбившийся насмешками людей (с оттенком высокомерия; букв. я ли то вывороченное с корнем дерево, которое ты нашел, чтоб об него тереться от нечего делать?)
   [Чоочо Манчаарыга:] Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥах маһыҥ мин буолбутум дуо? В. Протодьяконов. Хатыылаах тылгынан аалын — кыһыылаах тылгынан кими эмэ элэктии, кыйахыы сырыт. ☉ Быть язвительно насмешливым
   Оҕонньор көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап

1. аат.
2. От, бурдук өлгөмнүк үүнүүтэ (ол сүөһү иитиитэ дьарыктаах сахаларга баай-дуол төрдө буолара). ☉ Обильный травостой на сенокосных угодьях (что было основой достатка, богатства якутов-скотоводов)
   «Таҥара биэрбитэ таах буорга иҥмэтин! Быйаҥтан баспахтаан хаалыах!»— диир. Эллэй
   Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
   Сир быйаҥын түргэнник хомуйан ыларга механизатордар улахан дьулуурдаахтар. «Кыым»
3. Баай-дуол, ас-үөл дэлэйэ, өлгөмө; үбүнэн, баайынан-дуолунан толору хааччыллыы. ☉ Изобилие, богатство, достаток
   Бу күргүөм үлэ таһаарбыт быйаҥыттан киһи сүрэҕин үөрүүнэн сылытар сылаас-сымнаҕас салгын сайа охсо турарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [сахалар] олохторо сылгы, ынах төрүөҕүттэн, быйаҥыттан тутулуктааҕа. Саха фольк. Аҕалаах ийэм уонча сүөһүлэрин быйаҥынан быр-бааччы ыал буолан олорбуттара. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Ардах, самыыр (уйгубыйаҥ төрдө от үүнүүтэ хааччылларын иһин). ☉ Сильный теплый дождь (обеспечивает хороший травостой на сенокосных угодьях)
   Кутта дии курулас быйаҥмыт — Дьэ күннүө от-бурдук, чэлгийэн! Күннүк Уурастыырап
   Бүгүҥҥү халлаан, бу бүтэй былыт Быйаҥын биһиэхэ биэрэр. И. Чаҕылҕан
5. көсп., кэпс. Сиртэн хостонор туһалаах баайдар (металлар, таас чох, минераллар эҥин). ☉ Полезные ископаемые
   [Геолог — Киириккэ:] Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан уонна, баҕар, бүтүн Сойууска суолталаах сир быйаҥын булбуккунан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
   [Былыр] Баайга биир кутуу Чэй иһин хамнаска барар Дьадаҥы саха Урал, Баку Быйаҥын билигин баһар. П. Тулааһынап
   Саха сирин кистэлэҥ быйаҥын киһи-аймах туһатыгар тиэрэ тардыһан биэрэр геолог буоллар төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?! «ББ»
6. кэпс., сэнээн. Аанньа ахтыллыбат, сэнэбилгэ сылдьар киһи оҕото. ☉ Отродье, отпрыск (о ребенке неуважаемого человека)
   Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур
   Кууһума-а! Чиэһинэй быйаҥы, Үбү да мин үөҕэ барбаппын. Сиилиибин эн курдук быйаҥы! Бар дьонтон мин туораан барбаппын. Р. Баҕатаайыскай
7. даҕ. суолт. Олус элбэх баайдаах, аһара дэлэй, өлгөм, илгэлээх. ☉ Изобильный, благодатный, богатый
   Онтон уоҕа Улам астан, Быйаҥ уулаах Былыттара, Иэтэн-ирэн, Иэнигийэн, Уһун самыыр Олохсуйда. Күннүк Уурастыырап