сыҕай I диэнтэн атын
туһ. Өлүөхүмэтээҕи мэйиктэрбитигэр төннүөҕүҥ, үтүрүллэн, сыҕайыллан кинилэр ханна-ханна тиийтэлээбиттэрий? Багдарыын Сүлбэ

туохт., кур. Суох буол, букатын сүт. ☉ Исчезать, пропадать
Бардамнаама, далаҕа! Мантан бара тур! Бахтай! Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ көҥүл олох күөрэйиэ, баттыгастаах ыраахтааҕы бахтайыа. Н.Якутскай. Үчүгэйтэн-үтүөттэн үтүрүллэн Бары мөкү бахтайда. Улуро Адо (тылб.)

даҕ. Нэлэгэр айахтаах, чычаас, намыһах түгэхтээх (иһит). ☉ Широкий и неглубокий (о посуде)
Дьонтон муннукка үтүрүллэн олорор Боруукай балта …… айаҕа эмтэриттэн хаалбыт кирдээх, ньэччэгэр мас иһити уунна. Болот Боотур
Ньэччэгэр чабычах ортотунан Ньэчимиэн бурдугу тарпытын Хонук буолуо дуо диэн, Хатхат иҥнэннэтэн көрдө. «ХС»

туохт. Үбүлүөйү бэлиэтээн бырааһынньыкта тэрий, ыыт. ☉ Отмечать, праздновать чей-л. юбилей
Учууталбыт Кынтояров үбүлүөйүн аныгы бээтинсэҕэ көһөрбүттэр. «Сүгүн үбүлүөйдээтэллэр», — Василиса Фёдоровна уопсай санааларын эппитэ. Далан
«Үбүлүөйдүүбүн!» — диэн үлүннэрэн кэпсэнэр Үрүҥнүүрэп уһук оройуоннарга Үтүрүллэн тиийэр. Р. Баҕатаайыскай
Аны аҕыйах хонугунан Толята уон сааһын туолар, онон булгуччу үбүлүөйдүөхтээхтэр. Огдо

аат.
1. Сүөһү, кыыл-сүөл элбэхтик сылдьар, кэлэр-барар суола, ороҕо. ☉ Тропа, протоптанная скотом, животными
Ойуурбар өссө иһирдьэ киирэн, бөлүүн кэлбит суолбутунан ынах ыырын булан, төттөрү бардым. Күндэ
Уулаах Уйбаан ыллыга-аартыга бүөлэммит Дьаҕа Баһын ыырыттан айан суолугар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Ыт хаар анныгар андаатар уйатын, аһыыр сирин, сылдьар ыырын сытынан булар уонна олору үрэр. БББ
△ Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сылдьар, хорҕойор, тоҕуоруйар сирэ. ☉ Место обитания, пристанище скота, животных, птиц, логовище зверей
Мойбор төрөөбүт ыырыттан тэйэн бырах барыан баҕарбатаҕа. И. Гоголев
Эһэ сибилигин барбыт, бу дойду кини ыыра буоллаҕа. Далан
Куба оҕолоро аһаабыт сирдэриттэн, олохсуйбут ыырдарыттан арахсыахтарын баҕарбат курдуктар. И. Федосеев
△ Булчут, балыксыт куруутун сылдьар, бултуур, балыктыыр сирэ. ☉ Место постоянного пребывания, тропа охотника, рыболова
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Кыстык хаар ньимси түһэн, бултуур ыырым кыараҕастыйан, иллэҥ кэмим үксээтэ. Ф. Постников
Сорох оройуоннарга төрүт олохтоохтор бултуур, балыктыыр ыырдарыттан үтүрүллэн эрэллэр. «Чолбон»
2. көсп., кэпс. Киһи төрөөбүт-үөскээбит, олохсуйбут сирэ, дойдута. ☉ Родные пенаты, родные места, родина
Бу кэмҥэ, үөскээбит ыырбыттан тэлэһийэ сылдьаммын, бөлүүн төрөөбүт алааспын түһээн көрдүм. Софр. Данилов
Ваня Николаев төрөөбүт ыырыттан харыс да халбарыйбатах оҕо этэ. И. Федосеев
Сибэкки даҕаны киһини үөрдээри, киһиэхэ кэрэхсэтээри, ыал ыырыгар чугаһаан, ыга симсэн үүнэр. Баал Хабырыыс
△ Дьонтон саһа сылдьар ким эмэ (хол., бандьыыттар) орохтонор, хорҕойор бүччүм сирэ. ☉ Укромное место, жильё, пристанище, логово (напр., преступников)
Кириһээн бандьыыттар ыырдарыттан төһө кыалларынан тэйэн биэрэр санаалааҕа. Д. Таас
Кинилэр ырааттылар, үрүҥнэр ыырдарыттан, арааһа, мүччү түстэхпит дии санаан, Уус иһигэр үөрдэ. А. Сыромятникова
♦ Ыыра кыараата көр кыараа
Сүллүкү сааһыран-санньыйан, улам ыыра кыараан, арбанара аҕыйаан, ахсыырга барбыта. Болот Боотур
Ыыра кэҥээтэ көр кэҥээ. Оо, киһи аймах, Эн ыырыҥ кэҥээбит, Сир-халлаан кистэлэҥин Илиигэр ылбыккын. М. Ефимов
Кини ыыра кэҥиир, дьыаланы ситэрэ-хоторо диэн ааттаан, атын сирдэринэн тэлэһийэр. Огдо
Бэйи, тугу-тугу кэпсэтэллэр, бай, дьонум ыырдара кэҥээбит, үлэ-хамнас туһунан. «Кыым». Ыыра ыраатар кэпс. — уһуур-кэҥиир, өтөрүнэн кыаллыбат буолар (ханнык эмэ дьыала быһаарылларын этэргэ). ☉ Задерживаться, замедляться, тормозиться (о решении какого-л. дела)
Атыылааччылар бэйэлэрин дьыалаларын ыыра ырааппытынан ааҕаллара даҕаны сөптөөх этэ. М. Попов
«Тохтоо, уоскуй! Сыыстаххына ыырбыт ыраатар», — Чиэнэ аргыһын уоскуппута. «ХС»
Сири кинилэр чааһынай бас билиилэригэр биэрдэххэ, ыыра ыраатыа. «Чолбон»
◊ Ыыра киэҥ (киэҥ ыырдаах) кэпс. — сылдьар эйгэтэ киэҥ, киэҥ эйгэлээх. ☉ Широкий круг общения, окружения у кого-л.
Хата, эн кэпсээ, киэҥ ыырдаах киһи. ТМН ЫМК
Хас биирдии көлүөнэ ураты өйдөөх-санаалаах, эргимтэлээх, сыаллаах-соруктаах, киэҥ ыырдаах буолар. АГ ҮБСМ. Кырачаан балтыларын саатар биир чаас көрсөн туһалаабат, ыырдара киэҥ сатаналар. ЛМА
ср. др.-тюрк. чаҕыр, кирг. чыйыр ‘тропа’, бур. үүр ‘притон, пристанище’

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»

1. дьөһ.
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туһуламмыт хайысхатын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, указывая на направление движения кого-чего-л. (к, в сторону, на)
   Кини мантан сүрэҕэ ытырбахтаабыта, улаҕа диэки төттөрү эргийбитэ... Суорун Омоллоон
   Ити диэки аны адьас көрүөм суоҕа дии санаата. Софр. Данилов
   Мутукча тиллибит силигэ Күн диэки күлүмнүү турбута. Эллэй
   Бандьыыттар саҥата суох бэйэ-бэйэлэрин диэки көрсөн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
   △ Хайааһын маннык хайысханан сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на предмет, в сторону которого направлено и распространяется действие (к, в сторону)
   Ураһалаах диэки тиийдэрбин диибин. Н. Якутскай
   Окуопаттан тахсан, сэбиэскэй пехота инники диэки ыстанна. Т. Сметанин
   - Ханна баран иһэллэрий? - Лоҥкууда диэки. М. Доҕордуурап
   Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки кэлэр. ПНЕ СТ
   △ Хайааһын ханнык эмэ предмет туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на совершение действия в пользу кого-чего-л.
   Бу икки киһи эйигин бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар. С. Ефремов
   Биһиги маассаны политическай агитациянан эрэ буолбакка, киһилии үчүгэй сыһыанынан эмиэ бэйэбит диэки тардыахтаахпыт. И. Федосеев
   Тоҕо эрэ бу хамсааһын биһиги диэки үчүгэйин көрдөрүмээри гынна. С. Ефремов
3. Миэстэ сыһыанын көрдөрөрүн, хайааһын ханна буоларын ыйарга туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, указывает на приблизительное место совершения, распространения действия (на стороне, на)
   Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
   Уҥа диэки биир оччугуй остуол оҕото турар. Күндэ
   Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн сэрэйэллэр. И. Данилов
   Ийээ, иһит эрэ, илин диэки үрүҥ бандьыыттар сэрии тэриммиттэр. С. Ефремов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами с временным значением указывает на приблизительность времени совершения действия (к, под)
   Бу долгун ортотуттан ыла Кэлин тиһэҕин диэки Дохсун үгүс дьон Үөскээбит үтүө дойдуларыттан үтүрүллэн эрэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сыл аайы балаҕан ыйын ортотун диэки икки-үс күн ураты ылааҥы күннэр буолуталаан ааһааччылар. Далан
   Маҥнай диэки, кини төһө да бэрдин иһин, сорох сиригэр кэлэҕэйдээмэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
5. Объектнай сыһыаны көрдөрөрүн, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу которого совершается действие (за)
   Ким мин диэки көмүскэһэ олоруоҕай нии? Ньургун Боотур
   Киһи барыта кинилэр диэки буолбут. И. Данилов
   [Егор Егорович:] Ол муспут баайбын, байар бырааппын харыстаан даҕаны, бу былаас диэки үлэлээн эрдэҕим. С. Ефремов
6. Объектнай сыһыаны бэлиэтээн, кимтуох туһунан өйгө оҕустарарынан, санааһыны бэлиэтииргэ туттуллар (санаа диэн туохтуур буолб. ф. кытта сүнньүнэн тут-лар). ☉ Выражая обьектные отношения, употребляется при указании на предмет, о котором думают, размышляют (о - преим. употр. с отриц. ф. гл. санаа 'думать')
   Хата Арамааныҥ кэргэн диэки санаабат быһыылаах ээ. Саас биирдэ даҕатан эппиппин, күлэн кээспитэ. С. Ефремов
   Мин эмиэ уон аҕыс-тоҕус сааспар диэри ыал буолар диэки санаабат этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Оҕо эрдэхпинэ мин авиация диэки букатын санаабат этим. «Кыым»
7. Предмет бэлиэтин ыйан, быһаарар сыһыаны көрдөрөр (быһаарыылаах тыл холбоһугар тут-лар). ☉ Указывая на признак предмета, выражает определительные отношения (употр. в определительных сочет.)
   Өрүс диэки өттүгэр биһиги туруохпут, онон биһиги диэки өттүбүтүнэн ойон көрөөр. Саха фольк. Соҕуруу диэки омуктар, Орто туруу дойду Дьоллоох уйгу быйаҥар Топпотхаммат гына, Туолан - тунуйан хаалтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Саҥардыыҥҥа дылы эн эриҥ - Биһиги диэки ыалларга хамначчыт сылдьыбыта. Амма Аччыгыйа. Бу Булуҥ диэки барыыга Казачьеттан бастакы дьаам. И. Бочкарев
   △ Ардыгар быһаарыылаах холбоһук иккис компонена түстэҕинэ, кини сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Иногда при опущении второго компонента определительного сочетания может принимать его аффиксы
   - Бу хайа диэкигиний? - диэн ыйытта. - Ирсикээ диэкибин. Күндэ
8. ситим т. суолт.
9. Миэстэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного места к главному предложению (туда, где...; в сторону, где...)
   Маайыс - тииттэр адаарыһан туралларын диэки сыыры үрдүнэн хаама турда. Амма Аччыгыйа
   София иннилэригэр «Табахтаамаҥ!» «Кургутун бааныҥ!» - диэн таблолар кытара умайбыттарын диэки сэҥийэтинэн ыйан кэбистэ. «ХС»
10. Бириэмэ салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного времени к главному предложению (к тому времени, когда...)
    Сылайарын диэки, харса суох атаакалаар. Күһүҥҥү күн тыгарын диэки, хаар түһэн намылытан барда. Ол көрсүһүүгэ завучпут Александр Петрович …… бүтэрин диэки, эппитэ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. тэги 'до'

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ