тыаһы үт. туохт. Чиҥ-чиҥник сүгэ-балта тылынан саҥар. ☉ Говорить твердо, весомо, чеканя слова
Киһибит таһырдьа тахсан тугу дьабдьыйда? Ярославскай табаарыс тахсан, тааска чаҕыллар уот курбуу тыллары дьабдьыйда. Амма Аччыгыйа

аат., эргэр.
1. Дьахтар (былыргы олохтоох дьахтары сэнээн ааттааһын). ☉ Баба, бабенка
«Били ааттаһан маны абыранаары... ааттабыл ахсын уулла сылдьыахпытын бытааһахтар буолбатахпыт», — Харалаампый күлэн алларастаата. Софр. Данилов
Доҕор, бытааһахтарга баһы бэриммэт баҕайы. Эр киһи сүгэ-балта тылын дьахтар истиэхтээх. Далан
2. Эдэр сытыы-хотуу, тыллаах дьахтар. ☉ Бойкая, языкастая женщина, баба
Чэ, ханныгын да иһин Очуураба обургу уһуктаах уостаах, уһун тыллаах бытааһах. С. Никифоров

туохт. Олус чуор, синньигэс хатан куоласкынан саҥар. ☉ Говорить резким, пронзительно звонким голосом
Микиитэ соһумардык чаҥкыныы түстэ. Амма Аччыгыйа
«Хайа, Лариса, оҕолоруҥ?» — таһараа ыалларын Фрося саҥата чаҥкыныыр. Т. Находкина
Максим куолаһа ордук чаҥкынаан, сүгэ-балта курдук тылларынан кутансимэн барда. П. Филиппов
ср. др.-тюрк. йанхурт ‘заставлять звучать’, монг. янгинах ‘издавать неприятный высокий звук’, цангинах ‘звенеть’

туохт. Туох эмэ умнуллубаты (хол., үтүө өйдөбүлү) дууһаҕар, өйгөр-санааҕар тута сырыт. ☉ Держать в памяти, хранить в себе (напр., яркие воспоминания, впечатления)
Бу саалаҕа аан бастаан истибитим Саха толомон тойуксуттарын, Сүрэхпэр-быарбар сүппэттик сөҥөрбүтүм Сүгэ-балта тырымнас тылларын. С. Тарасов
Сүрэҕэр сөҥөрөн сылдьыбыт ис кистэлэҥин аһарыгар, дьиҥэр, атын киһи көмөлөспүт эбит этэ. С. Федотов
Бу мин өртөн ыла сөҥөрөн сылдьар саныыр санаам, ити санаабын сороҕун да буоллар толорору ситистим. «ХС»

даҕ.
1. Буруйгасэмэҕэ тардыллыах айылаах балаһыанньалаах, буруйдаах. ☉ Совершивший проступок, виновный
«Дьиэбит маһын ууга ыытта, аны билигин уоттуох буолар. Бу киһи холуобунай дьыалалаах, ону эһиэхэ биллэрэбин», - диэн сүгэ-балта курдук түмүктээтэ. М. Доҕордуурап
Өссө Ефрем Николаевич мин дьыалабын быһаарыах буолар. Оннук улахан дьыалалаахпын билиммэккэ турабын. Н. Лугинов
2. Туох эмэ туһунан кэпсэтэрдээх; быһаарыллыахтаах, кыһалҕалаах, боппуруостаах; кимиэхэ, туохха эрэ сыһыаннаах. ☉ Имеющий отношение к комучему-л., требующий обсуждения, разрешения (напр., о вопросе, проблеме)
Бары тустаах дьыалалаахтар, Бары туруорар сыаллаахтар: Сорох уойбат удьулҕаннаах, Сорох дьүдьэйбэт түбүктээх. Күннүк Уурастыырап
[Петя:] Онно эн туох дьыалаҥ баарый? [Аркаша:] Хайдах дьыалам суох буолуой? [Петя:] Дьэ эн онно туох да дьыалалааххын билбэтим. С. Ефремов

1) анат. язык; хос тыл язычок; таба тыла олений язык (считается лакомством); тылгын таһаар = высунуть язык; тылгын быһа ыстаа = прям., перен. прикусить язык; 2) язык; речь || языковой; речевой; нуучча тыла русский язык; тыл сокуоннара законы языка; сомоҕо тыл грам. устойчивые словосочетания; харыс тыл эвфемизм; тылынан быһаарыы устное объяснение; тылы сайыннарыы уруога урок развития устной речи; кэпсэтии тыла разговорная речь; тылга тиис = болтать языком; тылгын кыан = придержать язык; держать язык за зубами; тылгын тарбаа = трепать языком; тыл уҥуоҕа суох погов. язык без костей; тыл сүһүөҕэ суох погов. язык без суставов; 3) в разн. знач. слово; алгыс тыл напутственное слово; ытык тыл священное слово; киирии тыл а) вступительное слово; б) лингв, заимствованное слово; тылыттан тылыгар от слова до слова; халлаан тыла вздор; кэриэс тыл завещание; истиҥ иһирэх тыл искреннее, задушевное слово; хой баһа тыл пустые слова; ерунда, чепуха; түмүк тыл заключительное слово; тыл суолтата значение слова; дьон тыла людская молва; аҕа тыла отцовский наказ; тылын ыл = заручиться чьим-л. словом; тылыттан ыл = ловить на слове; тыл ыһыгын = замолвить слово; тылгын биэр = дать обещание; тылгын толор = выполнить своё обещание; тылгар тур = сдержать своё слово; тылгын төттөрү ыл = взять назад своё слово; биллиилээх поэт тылларыгар суруллубут музыка музыка, написанная на слова известного поэта; тылла көрдөө = просить слова (для выступления); мунньахха тыл эт = выступить на собрании; тылла тарҕат = распространить слух; киниттэн тыла суох тугу да ылымаҥ ничего не берите без его разрешения; киһи тыла — ох посл. человеческое слово — стрела; киһи тыла сэттээх погов. слово человека способно обернуться злом; кэһиллибэт кэс тыл погов. нерушимое заветное слово; куһаҕан тыл сымыйа буолбат погов. плохая весть не бывает ложью; сүгэ-балта тыл посл. слово, как топор и молот (о веском слове); тыл тыалга быраҕыллыбат посл. слова на ветер не бросают; 4) язык, стиль; кинигэ тыла книжный язык; книжный стиль; литературнай тыл литературный язык; үөрэх тыла язык науки; 5) перен. язычок, стержень; чуораан тыла язычок колокольчика; күлүүс тыла ключ от замка; кур тыла язычок пряжки ремня; 6) перен. воен. язык; тылы тут = взять (букв. схватить) языка # кини тыла кыһыйар у него язык чешется (о болтуне); тылгын быластаа = а) запыхаться (от бега); б) уставать, изнемогать (от жары); ынах тыла пиявка.

I
аат. Киһи сүүһүн саба түһэр баттаҕа. ☉ Чуб, челка
Үөһэ тыынна. Бэскитэ сирэйигэр саба түспүтүн сөбүлээбэтэхтии өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Толоон уола Ганя, хара бэскитин кэҕис гынан кэбиһэ-кэбиһэ, оһуохай таһааран чоргуппута. П. Аввакумов
Сүгэ балта тыллаах-өстөөх, Дакылаатчыт — Ымыы кыыс, Чаҕылыйан туран кэллэ, Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
ср. русск. виски ´ ‘волосы на боковой части черепа впереди уха’
II
аат. Ыйааһын (кыраны, киилэнэн, кыраамынан ыйыыр ыйааһын), аптека ыйааһына. ☉ Весы (аптекарские)
Үрэкиин кыракый бэскини ылан, ородобуой «дьыалатын» ыйаан көрдө; икки аҥаар муунта буолла, онтун тирии матаҕаҕа хаалаата. Болот Боотур
Бирикээсчик көмүһү ыйыыр бэскитигэр ууран төһө ыйааһыннааҕын билбитэ. Н. Якутскай
Биһиги ыйааһыммыт Бэскигэ тарпыта. Биһиги суолтабыт Биэс дойдуга биллибитэ! С. Васильев

I
аат.
1. Уус уһанар улахан өтүйэтэ. ☉ Большой кузнечный молот
Сыр-сыр тыастаах сүгэ балта баар үһү (тааб.: хатат, чокуур икки). Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Петр илиитигэр балталаах. Кини балтатын өрө далайаат, тапталлыахтаах сиринэн охсон бытарытар. Кыстык тула кыымнар ыһылла түһэллэр. АС НИСК
2. көсп. Охсор күүс. ☉ Ударная сила чего-л.
Улуус-нэһилиэк ревкомнара үлэһит-хамначчыт кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар эргэ олоҕу хампы охсор улуу балтата, уоттаах модун чомпо сүллүгэс этилэр. П. Ойуунускай
Хаһан да баттаммат кырдьыкпын хаайтаран турбакка этэрбэр Улуу уус балтата тылларбын уоскуйан ылбакка тамныыбын. Чэчир-76
ср. тюрк. балта ‘топор’
II
аат. Киһи, сүөһү үөһээ уонна аллараа сыҥаахтарын кэлин өттүгэр баар биэстии төрүт тиистэриттэн биирдэстэрэ. ☉ Коренной зуб
Кэрбээччилэр тиистэрэ кэрбиир тиис, аһыы уонна балта диэннэргэ арахсаллар. ББЕ З
Эдэр ынаҕы аллараа сыҥааҕынааҕы тииһиир тииһэ солбуллубутунан, арыый кырдьаҕас ынаҕы балталара солбуллубут ньуурун көрүҥүнэн быһаараллар. ДЬСИи. [Күөл отун] кээмэйэ араас, хайдах эрэ балта тииһи маарынныыр, икки ачаахтаах, сырдык өҥнөөх. Г. Угаров

эб.
1. Тыаһы үтүктэр уонна дьүһүннүүр тыллартан сыһыаттары уонна даҕааһыннары үөскэтэр. ☉ Образует наречия и прилагательные от звукоподражательных и образных слов
Хоп курдук. Дьап курдук. Чап курдук. — Лоп курдук, сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Бу сырыыга саҥа хамандыырдара лэс курдук орто уҥуохтаах нуучча киһитэ наһаа холкутук сибигинэйэр. Г. Колесов
Онон тылы сүһүөхтээн суруйуу уоҥҥа дылы додо курдук ааҕар киһиэхэ оннук уустуга да суох буолан таҕыста. «К»
2. Ыйар солбуйар ааттартан быһаарыылаах солбуйар ааттары уонна миэстэ сыһыата суолталаах холбоһуктары үөскэтэр. ☉ Образует определительные местоимения и сочетания со значением наречия места от указательных местоимений
Ол көрдөҕүнэ, ити курдук биир куртуйах сытар. Суорун Омоллоон
Бу курдук олох аһыммакка ийэлэрин үрдүгэр буору тамнааттаабыт дьоҥҥо [оҕолор] өстөһө санаабыттара. Эрилик Эристиин
3. Туохтуурунан уонна даҕааһынынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстан, этиллэр санаа тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх курдугун көрдөрөр (үксүгэр кэпсиирэ, эбэтэр этэ эбиискэ сыһыарыыларын ылар). ☉ Примыкая к сказуемому, выраженному глагольной формой и прилагательным, выражает кажущуюся достоверность, видимый, предположительный характер действия и состояния (часто перенимает аффиксы лица, числа и времени от сказуемого или опускаемой частицы этэ)
Эмээхситтэр, оҕонньоттор алгыыр курдуктара. И. Гоголев
Манна хаһан да хаар түспэтэҕин курдук. А. Федоров. Бырайыак сүнньүнэн сиппит-хоппут курдук. В. Яковлев
4. Саҥарааччы баҕарыытын көрдөрөр (болдьуур киэп -тар форматын кытта тут-лар). ☉ В сочетании с глаголом в форме условного наклонения на -тар выражает желание говорящего
Ыа, хаарты кэллэр, курдук! Күндэ
Бөһүөлэккэ диэри бэнсииммит бүппэтэр курдук. «ХС»
ср. казах. курдуу ‘таким же образом, точно так; подходящий’

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев