туохт., ахсарб. Өйүнэн мөлтөх, акаарытыҥы көрүҥнэн. ☉ Принять полоумный, придурковатый вид
Ньалҕалдьыгас хара бэскитэ сүүһүгэр бураллан түспүт, бэйэтэ хайдах эрэ аҥалатыйан хаалбыт. М. Доҕордуурап

туохт. Бэски үүннэр. ☉ Отрастить чуб, челку
Хаарчаан баттаҕын Колялыы бэскилэнэр буолбут. Болот Боотур
Василий Иванович төбөтүн оройунан хайа тараанан бэскилэммит хап-хара баттаҕа тииҥ кутуругун курдук, сүүһүгэр нуоҕайдыы түспүт. Р. Кулаковскай

даҕ. Үрдүк, киэҥ-кэтит улахан. ☉ О чен ь б ол ьшой и ш ирок ий (напр., о шапке)
[Абааһы бухатыыра] Биэс уон бууттаах тимир лэҥкэ бэргэһэтин бэскитигэр диэри сэксэччи ууруммут. ТТИГ КХКК
ср. монг. лэнтийх ‘быть грузным, массивным, тучным’

дьүһ. туохт. Наһаа көнөтүк тутун, сиэри таһынан көнөтүк тутун. ☉ Держаться слишком прямо, неестественно прямо
[Үрэкиин оҕонньор] дьыалалаах матаҕатын кыбынна, бэскитин илиитигэр тутта уонна тахсан, Хаарчаан кэнниттэн көнөйүөҕүнэн көнөйөн, ородобуой диэки хааман көөһөлдьүйдэ. Болот Боотур
Ийэ ыардык кинини кытта кэккэлэһэ олорбута уонна туох эрэ дьоһуннааҕы күүтэн чөрбөйөн, көнөйөн олорбута. М. Горькай (тылб.)

сыһ. Хаба ортотунан көнөтүк буолбакка халдьы, кэлтэгэй соҕустук. ☉ Чуть наискосок, не в центре; чуть в стороне
Сүүһүн кэлти күөх таҥас тигиилээх буобура бэргэһэни умсары кэппит, үрдүк уҥуохтаах байыаннай киһи дьырас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын, Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
Балаҕаннарын Таастар олохторуттан арыый кэлти, …… үрдүк сиргэ туттубуттара. А. Сыромятникова

даҕ. Килэбэчийэр, арыынан-сыанан сотуллубут курдук көстөр (хол., түү, баттах, туох эрэ сымнаҕас). ☉ Лоснящийся, с блестящей поверхностью (напр., мех, волосы, что-л. пушистое)
Ынах быарын курдук ньалҕалдьыгас бэйэлээх [саппыкыны] кэтэн килэбэлдьиттэ. П. Ойуунускай
Ньалҕалдьыгас хара бэскитэ сүүһүгэр бураллан түспүт. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыас хара ньалҕалдьыгас түүнү имэрийэр. Ыҥырар ыл.

сыһ. Сөбүлээбэтэх курдук, сөбүлээбэтэх быһыынан. ☉ С неприязнью, недружелюбно; с раздражением
Бэрэссэдээтэл кини диэки ахсарбатахтыы уонна чахчы сөбүлээбэтэхтии көрө-көрө, билиэх, ыйыталаһыах буолбута. Софр. Данилов
Бэскитэ сирэйигэр саба түспүтүн сөбүлээбэтэхтии өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Оҕонньор уол диэки сөбүлээбэтэхтии көрөн олорбохтоото. И. Семёнов

сыһ.
1. Батары буолбакка, чэпчэкитик, ыга баттаабакка (уур, үктэн). ☉ Неплотно, слегка, не придавливая (укладывать что-л. лёгкое)
Саһыл суола ыт уонна бөрө суолунааҕар атын, кини түүлээҕинэн сэксэччи үктэммит буолар. ТСКБ
[Сытамматах сырайдаах киһибит] Биэс уон бууттаах тимир лэҥкэ бэргэһэтин Бэскитигэр диэри сэксэччи ууруммут. ТТИГ КХКК
Баһылай сабыс-саҥа кыһыл саһыл бэргэһэни сэксэччи ууруммут. «ЭК»
2. Сэксэгэр буолар курдук, оннук буолар гына. ☉ Так, чтобы казалось легковесным, невесомым
Бэйэтэ эппиттии сананан Хатылыа дуо мин строкабын Сэксэччи кырдьыбыт оҕонньор, Түбүктээх олохтоох кыыс оҕо? Н. Харлампьева

I
туохт.
1. Биллэр-биллибэттик ибигирээн хамсаа (хол., киһи уоһа). ☉ Еле-еле шевелиться, дрожать, подрагивать
Үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Уоһун уһуктара ибирдииллэр. Амма Аччыгыйа
Күндү Москватыттан арахсар кэмэ-кэрдиитэ субу ыган кэлбититтэн сүрэҕэ ытырбахтаата, кыламана ибирдээтэ. Л. Попов
Киһим улахан баҕайытык көрөр, уоһа ибирдиир. Т. Сметанин
2. Бытархай таммахтарынан таммалаа, түс (ардах туһунан). ☉ Моросить, накрапывать мелкими каплями (о дожде). Ибирдээбит итии самыыр, Кустук тыкпыт алаарыйа. И. Гоголев
II
туохт., фольк. Мэһэйдээ, мэһэйдэ үөскэт. ☉ Создавать в чем-л. помеху, препятствие
Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! П. Ойуунускай

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов