туохт. Сүөһү өртүгүн хааччахтаа, күрүөлээ. ☉ Делать загон, ограду для скота
Бардам Байбал кэрэ киэҥ сыһыылары сүүрүк ат сиппэт сүлдьүгэс оҕуруотунан сүүрдэн, кыраадалаан ылан апчарыйбыт. Н. Түгүнүүрэп

боотулу бүтэй (күрүө) — хатыйа анньыллыбыт тоһоҕолорго сиэрдийэ уурталаан тутар бүтэй — тоһоҕо бүтэй. ☉ Изгородь из поставленных крестообразно кольев, на которые кладутся поперечные жерди
Икки мас боотулу күрүө биир сүлдьүгэһин тосту тартаран, тахсан түҥкүнүү турда. Амма Аччыгыйа
Миэстэтиттэн, тутааччы кыаҕыттан, матырыйаалыттан тутулуктанан араас бүтэйи туталлар эбит. Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы (боотулу, хадай), сүлдьүгэс (остуолба, үүт бүтэй), сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Тэҥн. тоһоҕо бүтэй

сыһ. Быччыҥҥын күүрдэн көнөтүк туттан (көнө, үрдүк уҥуохтаах киһи, сүөһү туһунан). ☉ Очень прямо, напряженно (держаться - о стройном, высоком человеке или животном)
Кыыл таба үрдүк сиргэ тахсан, сытырҕалыы-сытырҕалыы өр дьороччу туттан турда.  Тоҕус буойун бухатыыр киһи Дьороччу тэбинэн туран, Тосту анньан Долуой кыайан киирбэтэх Толлуулаах толуу сүлдьүгэс олуурдаах эбит. Күннүк Уурастыырап
п.-монг. двирухай

1. сыһ.
2. Икки өттүгэр хачайданан, өрүтэ эһиллэн, быраҕыллан (хол., айаннаа). ☉ Покачиваясь, подпрыгивая, откидываясь (напр., ехать, идти)
   Кырабаата дьалкыллан, иҥнэл-таҥнал хамсаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Улахан баҕайы дардайбыт ынах тириитэ бэрэмэдэйдээҕин бэрт чэпчэкитик тутан ылан, атын сиргэ бырахта уонна дьиэ диэки иҥнэл-таҥнал хаампытынан барда. Эрилик Эристиин
   Таһаҕас ыарахана хайа өттүгэр, иҥнэйэрин хоту Мойот иҥнэл-таҥнал бара истэ. Т. Сметанин
   2
   көр иҥнэри-таҥнары. Ньиэмэстэр үгүс тиэхиникэлэрэ суол былаһын тухары иҥнэл-таҥнал түһэн сыталлара. А. Данилов
   Тиэргэн сүлдьүгэс бүтэйэ, сүөһү дала барыта иҥнэл-таҥнал түспүттэр. Н. Кондаков
   Быһыта ыстаммыт арыылаах килиэп тобохторо, кириллибит уҥуох, кураанах үс бытыылка, куруускалар иҥнэл-таҥнал түспүттэр. «ХС»
3. даҕ. суолт. Тэҥэ суох, оллур-боллур. ☉ Ухабистый (о дороге), неровный, негладкий (напр., пол)
   Иҥнэлтаҥнал суолунан айаннатан истибит.  Иҥнэл-таҥнал муосталаах биир хос баарыгар оонньоон бурҕачыһа сылдьар үс-түөрт эмдэй-сэмдэй оҕоттон обургулара ойон кэлэн, ийэтигэр ыйааста түспүт. Софр. Данилов

аат.
1. Туохтан эмэ көмүскэл, күлүк буолар туох эмэ, көмүскэнэр, саһар сир (хол., тымныыттан, тыалтан, ардахтан). ☉ Укрытие, убежище (напр., от мороза, ненастья)
Алдьаммыт остуол, түгэҕэ суох уһаат, арааһынай бөх-сыыс дьиэ үрдүгэр кыстаммыта булчуттарга үчүгэй хахха буолла. Т. Сметанин
Кэриигэ хатыҥнар, үөттэр хаххаларыгар сөрүүн. И. Данилов
Хаххата, уйата суох Хаһан да көтөр ууһаабат. С. Руфов
2. көсп. Ким эмэ көмүскэлэ, харысхала. ☉ Защита, заслон, прибежище для кого-л. [Манчаары:] Үөскүүр ыччаппын Үчүгэйдик санаар, Өйүү-убуу сылдьаар, Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
Кинилэр ыар батталларыттан саха дьадаҥылара политическай сыылынайдары хахха оҥостоллоро. «ХС»
Хаарыан киһини түһэн биэрэн уһултардахпыт. Каган хаххатыгар хорҕойон олорбуппут ааста. «ХС»
♦ <Халыҥ хахха>, суон дурда буол көр халыҥ
Суон сүлдьүгэс буолаары, Халыҥ хахха буолаары, Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. С. Зверев
Олоҥхоҕо …… айыы аймаҕар суон дурда, халыҥ хахха буолар улуу бухатыыра «биһиги киһибит» диэн ааттыыр саха норуота. Амма Аччыгыйа
Уол оҕо бар дьонун иннигэр суон дурда, халыҥ хахха буолар дьылҕалаах. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. халха, халҕан

сыһ.
1. Босхо, холку гына. ☉ Свободно, легко
Холкутук хомуллар хотуур. ПАЕ ЭАБ
Кэһиэччик ырбаахыны кумалаабат, ыбылы туппат буолуохтаах, холкутук кэтиллиэхтээх. ААН ТИиК
2. Ыксаабакка, ыгылыйбакка эрэ, олох долгуйбакка. ☉ Спокойно, легко, непринуждённо
Кинилэр бэрт сайдыылаах, интеллигентнэй аныгы ыал быһыытынан куоластарын да үрдэппэккэ мэлдьи холкутук кэпсэтэллэр. Н. Лугинов
Долгуйбуппун биллэримээри Холкутук тутта сатыыбын. И. Федосеев
Аны мөккүһэллэрэ тохтоон, холкутук, оргууй аҕай кэпсэтэ тураллара. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Тиэтэйэри, ыксыыры билбэккэ, наҕыллык (тутун, тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Спокойно, свободно (держаться), неторопливо, не спеша (делать что-л.)
Тахсар күн саһарҕатын диэки ыраас харахтарынан көрбүтүнэн, Зоя холкутук хааман испит. Амма Аччыгыйа
Биһиги ыксаатахпытына, тиэтэйдэхпитинэ даҕаны кини [Тихон] өрүүтүн холкутук туттар, мичээрдээн малаарыйа сылдьар. А. Бэрияк. Өлүөнэ холкутук кылбаара устар. Н. Габышев
4. Улаханнык туохха да мэһэйдэппэккэ, көҥүл-босхо, көҥүллүк; ыарырҕаппакка, чэпчэкитик (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Свободно, вольно; без труда, усилий, легко
Холкутук олорбуттара сыччах. И. Гоголев
Таня …… хас да килэмиэтири холкутук сүүрэр этэ. А. Шапошникова
Аайа историятын, английскайын биэскэ туттаран, үөрэххэ холкутук киирдэ. А. Никифорова
♦ Муус холкутук — кыратык да долгуйбакка, ыгылыйбакка. ☉ Совершенно невозмутимо
Оҕонньор, туох эрэ наадата суох таһаҕаһы таһааран эрэллэрин курдук, муус холкутук оҕуруотун сүлдьүгэстэрин аһан биэрэн баран, дьиэтигэр киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Вася олус муус холкутук хомуутун сүөрүннэ. ОГГ ТЛ-8
Николаев муус холкутук быһыта баттаталаан эттэ. А. Кривошапкин (тылб.)

I
туохт.
1. Үтүөрэн, оһон сабылын, чэрдий (баас туһунан). ☉ Затягиваться, зарубцеваться (о ране, язве и т. п.)
[Гавриил Протодьяконов] атаҕын искэннэрэ тарта, бааһа бүтэйэн эрэр. А. Данилов
2. Сылдьыллыбат буолан, отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт буол, оһон хаал (хол., ыллык суол туһунан). ☉ Зарасти растительностью (напр., о тропинке)
[Дабыыт] Ол туран өйдүү биэрбитэ тиэргэн иһэ сытыган отунан адаарыччы үүммүт, суол-иис бүтэйэ оспут. У. Нуолур
Сотору бүтэйэн эрэр омоох суол туораан таҕыста. Оҕонньор атын ол суолунан салайда. П. Филиппов
3. Бүтэн хаал, бүт, баран, муҥурданан хаал. ☉ Иссякать, исчезать, оканчиваться. Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хойдон-бөлүөҕэн эрэр уутун дьалхааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар. Я. Семенов. Кэлиэх-барыах сирдэрэ Кэлии үүтүнүү бүтэйэн, Хатырыктаах аймаҕа Хааччахха хаайтардаҕа. Хоһоон т.
II
1. даҕ.
1. Киирэр эбэтэр аһыллар аана аһаҕаһа суох. ☉ Замкнутый, не имеющий выхода
Ортотугар чоҥолох көлүйэлээх абырҕала халыйан үүммүт бүтэй хоннох сири хара сыбар иилии түһэн турар. Амма Аччыгыйа. Тутуллубут эбээн атамаанын уолугар бүтэй таҥаһы тигэн бүрүйбүтүнэн сыарҕаҕа олордон, кэлгийэн кээһэллэр. Саха фольк.
2. Туох да быыһа-арда көстүбэт, күнэ, ыйдаҥата суох. ☉ Настолько темный, что ничего не видно (напр., об осенней ночи)
Түҥкэлэс бүтэй түүн үөһэ этэ. Төрөөбүт дьиэккээним барахсан Түннүгүн мууһа ыраахтан сырдаан, Ахтыбыт сүрэхпин үөрпүтэ. Эллэй
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
3. Тула өттүнэн хаххалаах, ордук чуумпу, бүөм. ☉ Тихий, укромный (уголок)
Чурум-Чурумчуку Тоҕуттубут тордох сонноох, Чоочой-туллай олооччулаах, Чуҥкук, бүтэй, чуолҕан саҕа Чуораайытта алаастаах. Эллэй
△ Тыала, салгына суох, наһаа чуумпу. ☉ Душный, без малейшего движения воздуха. Бүтэй куйаас
4. Соччо дуораана, ньиргиэрэ суох (ыраахтан эбэтэр туох эмэ курдат иһиллэр, эбэтэр анаан аччатыллыбыт тыас туһунан); чуор чыҥкынас буолбатах (саҥа туһунан). ☉ Приглушенный, нечетко слышимый (о звуке, голосе, слышимых издалека или через что-л.)
Билии тыаны үрдүнэн аракыата уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна, икки бүтэй тыас утуу-субуу ньиргийтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эндэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
2. аат суолт. Сиэрдийэ, тоһоҕо эбэтэр остоолбо көмөлөрүнэн оҥоһуллубут тугу эмэ (ханнык эмэ сири) тулалыыр, эргийэр күрүө. ☉ Городьба, изгородь вокруг чего-л. «Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах
Бу бүтэйи киэбин тухары!» — Кини киэҥ сиринэн эргийэ ыстаҥалаан бара турар бүтэйи батыһыннары ыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Өбүгэ саҕатааҕы бүтэйдэр бараннылар, сайылыгы ходуһаттан, ходуһаны бааһынаттан араарар саҥа бүтэйдэри аны туппаппыт. «Кыым»
Сэлиэһинэй бурдуктара Сиэрдийэ бүтэйи Үрдүнэн көһүннэ, Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда. Саха нар. ыр. III
3. сыһ. суолт. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, в любом случае
Бэтэрээнэн эттэххэ, Бээһээҥҥиттэн бүгүҥҥү, Бүгүҥҥүттэн сарсыҥҥы Бүтэй ордо туруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Миэхэ бүтэй эрэнэр Сылаас, ыраас, сайаҕас, Минньигэстик мичийэр Оҕом дьоллоох хараҕа. С. Данилов
△ Таайан, сэрэйэн. ☉ Наугад, вслепую. Кинилэр атыны кэпсэттилэр, ол эрээри саҥаһа уол олус дьүдьэйбитин, аччыктаабытын көрөн, «туох эмэ алдьархай буолбут быһыылаах», — диэн, бүтэй ытырыктата санаата. Саха фольк.
△ Туох да быыһаарда суох тилэри, бүтүннүү, үлдьү. ☉ Сплошной, без зазора, без промежутков
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы-дьалкыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Сүүһүгэр туоһахталаах бүтэй хара атыыр оҕус хараҕар бу хааман мөскөлдьүйэн эрэргэ дылы буолла. Болот Боотур
Сэрэхтээх бу бүтэй хара түүн Түҥ ойуур быыһыгар Сэрииһит Уйбаныап Көстөкүүн Досуорга турбута. А. Абаҕыыныскай
♦ Бүтэй Бүлүү — Бүлүү өрүһүн уонна кини тардыытын ойуулуур эпиитэт. ☉ Широко распространенное в народе название реки Вилюй и ее бассейна
[Тоҥус — Манчаарыга:] Мин да биллэр киһибин, Үс бүүрүктээх Бүтэй Бүлүүгэ үөскээбит, Тоҥус бэрдэ буолабын, Дьулайыма, толкуйдан. А. Софронов
Бүтэй Бүлүү барахсан Бөһүүкэлиир хаардара Бүрүйбүтүн сахсына Бөдөҥ көтөр түүтүнүү, Бүтүннүүтүн кыйдаата. С. Васильев
Бу зона урукку өттүгэр «бүтэй Бүлүү» диэн ааттаах түҥкэтэх сиринэн биллэрэ. ВМС СДО. Бүтэй бүөрдээх — олус эмис, бүөрэ көстүбэт сыалаах (хол., куобах туһунан). ☉ Очень жирный, с заплывшими жиром почками (напр., о зайце). Икки куобахпыт бүтэй бүөрдээхтэр эбит. Бүтэй куйаас — салгына, тыала суох былыттаах куйаас. ☉ В облачный день: сильный зной без малейшего дуновения ветерка
Бүтэй куйаас Сылайбакка, Сынньаммакка Хоруйа охсон тэлгэтэ Утуу-субуу Уулуудайбыы Сырбаттыбыт, Сырыстыбыт. А. Абаҕыыныскай
Бүтэй куйаас Бөлүөхсүйдэ. Сымалалаах Сытым түстэ. Күннүк Уурастыырап
Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. «ББ». Тэҥн. буһурук куйаас. Бүтэй туйахтаах (туйахтаахтар) фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Лошадь, лошади
Үрэххэ баппатах үрүн түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы Үксэтэ олордуннар. П. Ойуунускай
Толоон-алаас тухары Тоҕуоруйан үөскээбит Бүтэй туйахтаахпын Бүдүрүтэр буолаайаҕын. П. Ойуунускай. Бүтэй эттээх эргэр. — урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох, чэгиэн, дьилэй эттээх-хааннаах. ☉ По древним поверьям якутов, человек физически и духовно крепкий, сильный, с «закрытым телом», т. е
неспособный видеть галлюцинации. Мин сааспар абааһы диэни харахтыы илик киһибин. Бүтэй эттээхпин. Н. Заболоцкай
◊ Боотулу бүтэй (күрүө) — бүтэй алын маһын үрдүнэн хатыйа анньыллыбыт тоһоҕолорго сиэрдийэ уурталаан тутуллубут күрүө. ☉ Изгородь из крестообразно вбитых над нижними жердями кольев. Боотулу бүтэйи атыннык тоһоҕо бүтэй, хатай эбэтэр хатыйыы бүтэй дииллэр
□ Сэмэн оҕонньор …… икки мас боотулу күрүө биир сүлдьүгэһин тосту тартаран, тахсан түҥкүнүү турда. Амма Аччыгыйа. Бүтэй быара — бүтэй алын сиэрдийэтин уурар тирээбил мас, бүтэй атаҕа. ☉ Упор для нижних жердей изгороди. Бүтэй быарын чэгиэн мастан оҥороллор. Бүтэй дорҕоон тыл үөр. — куолас кыттыыта суох сүнньүнэн тыас эрэ көмөтүнэн үөскүүр саҥа дорҕооно. Бүтэй дорҕоону саҥарарга салгын саҥа аппараатын ханнык эрэ миэстэтигэр мэһэйи көрсөн, иҥнэ-иҥнэ тахсар. ☉ Согласный звук
Уһун аһаҕас дорҕооннор чахчы уһуннук, кылгас аһаҕастар чахчы кылгастык этиллэллэр. Оттон бүтэй дорҕооннор сорохторо сымнаҕастык, сорохторо тыастаахтык этиллэллэр. «Кыым»
Кини [Софронов] аллитерацияҕа устуруокалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, биири хаста да төхтүрүйэн хос-хос этииттэн аккаастаммыта. Софр. Данилов. Бүтэй уулаах геогр. — өрүстэрэ, үрэхтэрэ, күөллэрэ, атын да уулара муораны, акыйааны кытта холбоспот материктар ис уобаластара. ☉ Бессточные области
Африка кураайы өттүлэригэр акыйааҥҥа түспэт бүтэй уулаах киэҥ сирдэр бааллар. КВА МГ. Быһыт бүтэй — холкуос ходуһатын мэччирэҥтэн араарар бүтэй (сэбиэскэй кэмнээҕи). ☉ Изгородь для отгораживания коллективного покосного луга от пастбищ (в советское время)
Тумус тыаны ортотунан быһа охсон ааспыт быһыт бүтэйгэ тиийэн баран, тэлиэгэттэн сулбу ыстанан түстүм. Эрилик Эристиин. Бэрбээкэй бүтэй — икки мастаах (сиэрдийэлээх) бүтэй: алын мас баҕана үүтүгэр угуллар, үрүт мас баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха ууруллар. ☉ Вид изгороди из двух жердей: нижняя продевается в отверстия коротких столбов, а верхняя кладется в желоба их верхушек
Ньирэй хааччаҕа бэрбээкэй бүтэйинэн эргитиллибит. Остуолба бүтэй көр үүт бүтэй. Көстөкүүн түөрт мастаах остуолба бүтэйи сүүрэн иһэн үрдүнэн ойон элээрэн кэбиспит. «ББ»
Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда, Улаан кулун кутуругун курдук Куоластана куоҕайда. Саха нар. ыр. III
Сүлдьүгэс (сүллүгэс) бүтэй көр үүт бүтэй. Урууп дьиэтэ эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Үрдүгэр күөх от өрөһөлүү үүммүт. Дьиэтин тула сүллүгэс бүтэй. Күндэ. Сылбах бүтэй — ойуурга үүнэн турар мастары охтортоон оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь-осек (городьба из срубленных и заломанных на высоких пнях деревьев). Хатырык үрэх халдьаайыта сылбах бүтэйдээх. Үүт бүтэй — сиэрдийэни остуолба үүттэригэр уган оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из жердей, продетых в отверстия столбов
Добуун Лоҥкууда диэн ааттанааччы хордоҕоһунан, үс үүт бүтэй быһа сүүрэн дьэргэйэн тахсан Күүлэкээн хайатын аппатыгар анньылынна. М. Доҕордуурап
Охтон иһэммин, өрүһүннүм, Өйбүн даҕаны сүтэрбэтим; Ойбутум курдук ойо турдум, Үүт бүтэй үрдүнэн көттүм. А. Бэрияк
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Хатыйыы бүтэй көр боотулу бүтэй (күрүө). Хаһаайын сүрэхтээх үлэһитин кини олбуора хатыйыы бүтэйдээҕэ кэрэһэлии турар. В. Протодьяконов
III
аат дьөһ. Хайааһын ханнык эмэ предмет нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтээн, миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при указании на предмет, через который совершается действие (сквозь, через)
Настя, чарапчыланачарапчылана, туман бүтэй сөмөлүөтү көрө сатаата. Н. Якутскай
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Санныларын уҥуохтара таҥас бүтэй кырыыланан көстөргө дылылар. Н. Лугинов
Бостуук сайдыыр саҥата дьиэ бүтэй субу иһиллэр. С. Федотов