укрытие; щит || защитный; тыалтан , тибииттэн хахха щит от ветра и снега; ойуур хахха балаһалара защитные лесные полосы; хаххаҕа киир = зайти в укрытие.

дурда-хахха буол= быть чьей-л. защитой, опорой.

слой грязи; слой нечистот; таҥаһа кир-хах беҕө буолбут вся его одежда была в грязи.

1) наружная оболочка чего-л.; сымыыт хаҕа яичная скорлупа; хортуоппуй хаҕа картофельная кожура; сиэмэ хаҕа кожура семени; 2) перен. употр. с частицей эрэ : хаҕа эрэ хаалбыт от него осталась одна оболочка (говорится о человеке, сильно страдающем от какой-л. болезни или переживающем большую трагедию) # ымынах хаҕа короста.

n. shelter

n. cover, skin, shell

аат.
1. Туохтан эмэ көмүскэл, күлүк буолар туох эмэ, көмүскэнэр, саһар сир (хол., тымныыттан, тыалтан, ардахтан). ☉ Укрытие, убежище (напр., от мороза, ненастья)
Алдьаммыт остуол, түгэҕэ суох уһаат, арааһынай бөх-сыыс дьиэ үрдүгэр кыстаммыта булчуттарга үчүгэй хахха буолла. Т. Сметанин
Кэриигэ хатыҥнар, үөттэр хаххаларыгар сөрүүн. И. Данилов
Хаххата, уйата суох Хаһан да көтөр ууһаабат. С. Руфов
2. көсп. Ким эмэ көмүскэлэ, харысхала. ☉ Защита, заслон, прибежище для кого-л. [Манчаары:] Үөскүүр ыччаппын Үчүгэйдик санаар, Өйүү-убуу сылдьаар, Хаалынньаҥнарбар хахха буолаар. А. Софронов
Кинилэр ыар батталларыттан саха дьадаҥылара политическай сыылынайдары хахха оҥостоллоро. «ХС»
Хаарыан киһини түһэн биэрэн уһултардахпыт. Каган хаххатыгар хорҕойон олорбуппут ааста. «ХС»
♦ <Халыҥ хахха>, суон дурда буол көр халыҥ
Суон сүлдьүгэс буолаары, Халыҥ хахха буолаары, Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. С. Зверев
Олоҥхоҕо …… айыы аймаҕар суон дурда, халыҥ хахха буолар улуу бухатыыра «биһиги киһибит» диэн ааттыыр саха норуота. Амма Аччыгыйа
Уол оҕо бар дьонун иннигэр суон дурда, халыҥ хахха буолар дьылҕалаах. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. халха, халҕан

аат. Туохха эмэ бөхсыыс умньаммыта, сыстыбыта, мунньуллубута. ☉ Грязь, мусор, нечистоты
Таҥаһа кир-хах бөҕө буолбут. — Дьиэҕэ ордук мал кири-хаҕы элбэтэр. Дьиэ к. Ууга араас кири-хаҕы, оҕунуоҕу кутааччылары эппиэккэ тардыахха наада. «ББ»

аат. Туох эмэ тас өттө, бүрүөтэ, таһа. ☉ Наружная оболочка чего-л., скорлупа (яичная), кожура (напр., картофельная), кора. Сымыыт хаҕа. Хортуоска хаҕа
□ Кинигэ доҕоргун Киртитэр буолума, Хахтарын, лиистэрин Хайыта тыытыма. Е. Васильев
Сиэмэ [фасоль киэнэ] тас өттүттэн килбэчигэс ньалҕаархай хаҕынан бүрүллүбүт. КВА Б
♦ Хаҕа эрэ сылдьар (олорор) — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр ыалдьан тугу да сэҥээрбэккэ, санаата атыҥҥа сылдьар (олорор). ☉ Будучи больным или озабоченным чем-л., не обращать внимания ни на что другое вокруг (букв. только оболочка ходит (сидит))
Ол күн уруоктарга мин хаҕым эрэ олоорто. Н. Габышев
Дириэктэрбит …… ыарытыйар. Мин көрдөхпүнэ, олох бүтэн баран, хаҕа эрэ сылдьаахтыыр да, ону ол диэбэт. Н. Босиков
Дьиэбин ахтан хаҕым эрэ сылдьар. В. Иванов. Хаҕа эрэ хаалбыт — 1) улаханнык ырбыт-дьүдьэйбит, этэ-сиинэ бараммыт. ☉ Крайне похудеть, отощать (букв. [от него] осталась одна оболочка)
[Анна Петровна:] Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым… Билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»; 2) хаҕа эрэ сылдьар (олорор) диэн курдук
Куттанан хаҕа эрэ хаалбыт, иһиттэн саҥата тахсыбат буолбут Өрүүнэ киирдэ. Н. Босиков
[Хаппытыан] дьыалаҕа иҥнибит киһи хаҕа эрэ хаалбыкка дылы, санаата-өйө атыҥҥа бара турар. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хас, хаз ‘кора’, хах ‘долька; ломтик’, хак. хаах ‘скорлупа’, монг. хаг ‘тонкий слой чего-л. на поверхности’