прил
симэһиннээх, сүмэлээх

прил. 1. симэһиннээх, сүмэлээх; сочная трава сүмэлээх от; сочное яблоко симэһиннээх яблоко; 2. перен. (яркий, свежий) чаҕылхай, арылхай; сочные краски чаҕылхай кырааскалар; 3. перен. (образный) арылхай, астык; сочное выражение арылхай эти и.

сүрэҕи эппэтэр көр сү- рэх I
От сыта тугун баҕас кэрэтэй — дыргыйан, киһи сүрэҕин эппэтэр! Н. Габышев
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов

даҕ.
1. Ситэ буспатах, сиикэйдиҥи (аһыыр ас туһунан). ☉ Недоваренный, недопечённый
Кытарбыытап багдаҕар сирэйэ бастаан сиикэрик килиэп үрдүнүү кубарыс гына түһээт, онон-манан кытархай чуоҕурданна. Софр. Данилов
2. Ситэ куурбатах-хаппатах, сүмэлээх (охсуллубут от). ☉ Содержащий влагу, сыроватый, до конца не высохший (о скошенной траве)
Ходуһаҕа сүүрбэсүүрбэ биэс бырыһыаҥҥа дылы куурбут сиикэрик оту сарай туолуор дылы куталлар. ПА
Сиикэрик оту субууттан хомуйан ылан, кырбастатан баран, траншеяҕа сүөкэнэр. АГГ СУоД
3. көсп. Бүппүт курдук оҥоһуллубатах, сиппэтэх-хоппотох. ☉ Недоработанный, недоделанный, «сырой»
«Итини бэйэм да сиикэрик дии саныыр этим», — диидии, урут суруйбутугар туох да харысхала суох көннөрөн хачыгыраппытынан барара. М. Тимофеев
Дьылҕа быатыгар, ол сиикэрик хоһооннорум Миитэрэй илиитигэр түбэспиттэрэ. Д. Дыдаев

ж. I. симэһиннээҕэ, сүмэлээҕэ; сочность дыни дыня симэһиннээҕэ; 2. перен. (яркость) чаҕылхайа, арылхайа; сочность красок кырааскатын чаҕылхайа; 3. перен. (образность) арылхайа, астыга; сочность стиля стиль арылхайа.

аат.
1. От үлэтигэр сылдьан, сынньанар, аһыыр тохтобул. ☉ Перерыв (для отдыха, еды на сенокосе). Күнүскү омурҕан
□ Күөх быйаҥ үлүскэнигэр бу күүс үлэҕэ көлүллэн сылдьар дьон омурҕаннарын кэмигэр арааһы сэһэргэһэллэр. Софр. Данилов
Витя бүгүн, оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, сүр тиэтэлинэн кэлбитэ, оҕонньоро өссө да ходуһаттан тахса илигэ. Н. Заболоцкай
2. От үлэтигэр аһыырга, сынньанарга тохтобулга диэри үлэлиир кэм. ☉ Рабочий промежуток времени от одного перерыва до другого (на сенокосе)
Маҥнайгы күннэригэр биир эмэ омурҕан устата сүмэлээх күөх оту көҥдөйдүү дайбаамахтаан баран дьиэлэригэр тахсаллара. Н. Якутскай
Урааннаах уһун күнү Омурҕаҥҥа түҥэтэллэр. Маҥнайгы, иккис, үһүс, Туман түһүүтэ тахсаллар. Баал Хабырыыс
◊ Түөртүүр омурҕан – от үлэтин үгэнигэр күнүс үс эбэтэр биэс чаас саҕана аһыыр, сынньана түһэр кылгас тохтобул. ☉ Небольшой перерыв на сенокосе для отдыха и еды в три или пять часов дня. Түөртүүр омурҕан кылгас буолар. Түөртүүр омурҕан кэнниттэн туман түһүүтэ тахсаллар
ср. бур. амаралга ‘отдых’

аат.
1. Тууһа элбээн, үүнээйи кыайан үүммэт буолбут буора. ☉ Засоленная почва, солончак
Ынахтар күөл тураҥын салыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Тиийбиппит — күөл омооно Тураҥынан көрө сытар. Н. Харлампьева
Сүрэхпэр кытта минньийэн киирдэ Сүмэлээх тураҥ сыта. А. Бродников
2. Мээккэ буор, быыл. ☉ Дорожная пыль
Уһун, киэҥ суол тураҥа Бүрүйүө халтаһабын. И. Гоголев
[Уот кураан туран] сир быһыта баран, туустаах тураҥ оргуйда. А. Фёдоров
Тураҥ көтөн кэннибэр Тунаарыйа хаалыаҕа. Эҕэрдэ СС
◊ Сүүмэх тураҥ фольк. — дэлэгэй үрүҥ ас, уйгу-быйаҥ. ☉ Изобилие, достаток, богатство
Сүүмэх тураҥ олохтоннун. ПЭК СЯЯ
Отут биэс биис ууһа Сүөгэй сүдүрүүнүгэр, Сүүмэх тураҥыгар Сүһүөҕүнэн тирэннэҕинэ …… Киһи буолуох этэ. П. Ойуунускай
Тураҥ ото — дьабара эрбэһинэ диэн курдук (көр дьабара). Хаар бастаан ууллуута сүөһү тураҥ отун таптаан сиир. С. Окоёмов
Үүт тураҥ көр үүт. Үүт тураҥ туундараны борук-сорук үллүйдэ. Н. Габышев

туохт.
1. Уоттаахтык-төлөннөөхтүк тылла эт. ☉ Ораторствовать, выступать с пламенной речью
Кырдьык, табаарыс Фокин, оччо суолтата да суох боппуруоска олус уохтаахтык араатардыырын сөбүлүүр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Дириэктэрдээх завуч утуу-субуу бэрт өр араатардаатылар. Иккиэн даҕаны тыл этиини бэркэ баһылаабыт дьон. Н. Лугинов
2. Тылла эт. ☉ Выступать с речью
Бүгүн мунньахха нэһилиэк сэбиэтигэр баайы, кулаагы киллэриллиэ суохтаах, дьадаҥы өттүттэн киллэриллиэхтээх диэн араатардаатылар. Күндэ
Бары пионер хаалтыстаахтар, оскуолаҕа үөрэнэллэр, мунньахха араатардыыллар. Эрилик Эристиин
3. көсп., сөбүлээб. Тылгынан кыыр, мээнэни дойҕохтоо. ☉ Болтать попусту, заниматься пустозвонством, пустословием
Сүөһүнү сүмэлээх, тотоойу аһылыгынан хааччыйыахпыт диэн салайааччыларбыт мунньах ахсын айахтарын муҥунан араатардыыллар. Софр. Данилов
«Эмээхсиэн, араатардаама, аҕытаассыйалаама, түксү! Итини мин бэйэм да эн саҕа билэбин», — диэн буолар. Амма Аччыгыйа
Данилович тойон, нагаанын харбыалаан көрө-көрө, дьону куттаан араатардаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., үгэрг. Тыл этэр талааннаах киһи курдук туттан-хаптан, оҥостон тылла этэ сатаа. ☉ Пространно говорить о чем-л. с претензией на красноречие
— Ыл эрэ, таһыйталаан көр эрэ. — Бэйи, оргууй тиргилин! Баран дэлби таһыйталыам диэн мунньахха тоҕо араатардаабатаххыный? Дьүөгэ Ааныстыырап
Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кутакута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Туохха эмэ иилистэн эрилин, сөрөн (хол., быа киһи атаҕар). ☉ Липнуть, приставать к чему-л., обвиваться вокруг чего-л.
Сүүрүк ат Сүһүөҕэр сөрүөстэр Сүмэлээх күөх от Сүүнэтийэ үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын дуома этигэр сөрүөстэн, тыбыс-тымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
От, сиик түһэн, сүгүн хаамтарбакка, киһи атаҕар сөрүөстэ сылдьара. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., быа) эриллэн, онно иҥин, бохсулун, көлөтүн. ☉ Зацепиться за что-л., застрять в чём-л.
Таҥастыын ууга ыстанан киирэбин уонна уу отугар сөрүөстэн умса баран түһэбин. Н. Якутскай
Аны [аттар] ыраата баран, быаларыгар сөрүөстэн өлүөхтэрэ. Тумарча
Туһахха иҥнибит куобах туһаҕы чэҥкээйилэри соһон киирэн талахха сөрүөстэн өлөр. ТСКБ
2. Куотан, саһан ким, туох эмэ улаҕатыгар, кэннигэр түс, сөрөн. ☉ Спрятаться, укрыться за кем-чем-л., притаиться
Ньукуус бу киһиттэн куттанан, аҕатын кэннигэр сөрүөһүннэ. Суорун Омоллоон
Мин ыксаан, ампаар аанын кэннигэр сөрүөһүннүм. Н. Неустроев
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин …… одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Аан аһыллыбытыгар бурҕачыйа түспүт тымныыттан куотан, оһох чанчыгар сөрүөстүбүтүм. П. Аввакумов
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, сыстаҥнаа, тула эриллэҥнээ. ☉ Прильнуть, прижаться к кому-л.; путаться под ногами
Уулаах [киһи аата] …… хаһыыра түһэн баран, атын моонньугар сөрүөстэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уол ийэтигэр сүүрэн тиийэн сөрүөстэ түстэ. Н. Габышев
[Куоскам] кэллэхпинэ, курдьугунуу-курдьугунуу, атахпар сөрүөстэрэ, атаахтаан ньааҕыныыра. ТМ ДК
Туой улахан дьон атахтарын анныгар сөрүөстэр үгэстээх. Бар, оонньоо! В. Гаврильева
3. Ханньары бар, ханньары өҕүлүн, ханньары иэҕилин. ☉ Искривиться, перекоситься
Чукаар, ымайбыт сирэйэ сөрүөстэн, ыртайбыт уоһа ньимийэн барда. Л. Попов
Урут хаһан да көрбөтөх кыылчаана, чааркааны быһа кирэ сатаан баран, сөрүөстүбүтүнэн тоҥон хаалбыт. Болот Боотур
Коля Манасов …… мунна сөрүөстэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
Доҕор киһи …… үөһэ быраҕылларыгар маска охсуллан, тумса сөрүөстэн туора баран хаалбыт хаарбах чаанньыгы ылан уу баста. Н. Заболоцкай
4. көсп., сөбүлээб. Кимниин эмэ бииргэ сырыт, куодарыс, куомуннас (үксүгэр, туох эмэ бөрүкүтэ суоҕу гынарга, оҥорорго). ☉ Водиться, хороводиться с кем-л., связаться с дурной компанией
[Өлөксөөндөрө:] [Кыыспыт] ол-бу дьоҥҥо сөрүөстэр. Ити биир урааҥхай, Барахсаанап диэн ааттаах киһи, туой булар. Н. Неустроев
[Миитэрэпээн] Куһаҕан Өлөөнчүккэ сөрүөстүбүккүн, кэтэххиттэн таһырдьа умса астахха, иирбэт буолуоҥ. Л. Габышев
Ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
△ Кими-тугу эмэ бул, буулаа (үксүгэр сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Пристать, пристроиться, прибиться к комучему-л. (обычно с оттенком неодобрения)
[Марыына:] Киһи буолбат оҥоһууга абааһы сөрүөһүннэҕэ буолуо. А. Софронов
Кэлэктиип кэккэтигэр Сиэхсит аймах кырыытынан симиллибит, Сүрэҕэ суох илэ-бодо сөрүөстүбүт. С. Васильев
Үрүҥ кыылтан уолуһуйбут улахан ыппыт табаларбытыгар сөрүөстүбүт быһыылаах. И. Федосеев
Үрэх тулата элбэх талахтаах, хатыҥнаах буолан туртас бэркэ сөрүөстэр. «ХС»
5. көсп. Эппиэтинэстэн куотунан туохха, кимиэхэ эмэ сигэн, көлбөрүтүн. ☉ Стараясь уйти от ответственности, пытаясь оправдать себя, ссылаться на обстоятельства
Өрүү кэмҥэ, бириэмэҕэ сөрүөстэр ээ. Дьиҥэр, бу эн курдуктар кыра да халыйыыны көннөһүллүбэт алҕаска тиэрдэллэр. Н. Лугинов
[Инженер] бу сир тымныытын улаханнык кыайда. Дьэ онтон хатыйа харбаан, тэриир суоҕар, киһи тиийбэтигэр сөрүөһүннэ. А. Сыромятникова
6. кэпс., сөбүлээб. Араастаан кубааскайдан, кубулҕатыр, буолунума (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Ломаться, капризничать, вредничать (обычно о женщине)
[Долгунуоп:] Хотуой, сөрүөстэ сытыйаҥҥын, эргин ахтаҥҥын, иҥиириҥ тарта дуо? Амма Аччыгыйа
Киэр буол, симэхсин, сөрүөстүмэ, түксү! Суорун Омоллоон
Мин көрдөһүүм буолан, соруйан сүрэҕэлдьээн сөрүөһүннүҥ ини! В. Протодьяконов

1. аат.
2. Киһи, сүөһү, кыыл этин-сиинин тутар муос курдук кытаанах үөскээһин, дьардьама тутула. ☉ Кость
   Күүдээх хомурҕанын уҥуоҕун чооруос тосту тоҥсуйбут. Амма Аччыгыйа
   «Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ», — Дьөгүөрүскэ уол хотуурун отунан эрийэн барда. М. Доҕордуурап
   Ыстапааҥка уот иннигэр олорон сылгы уҥуоҕун тиниктиир, хаҥас ороҥҥо дьон утуйа сыталлар. А. Софронов
3. Киһи өлүгэ; өлүгүн кырамтата. ☉ Останки; прах; тело (умершего). Өлүөхсүт уҥуоҕа
   □ Таҥараһыт Ылдьаа эһэтин уҥуоҕун араҥастан түһэрэн, буорга көмнөрбүт. Л. Попов
   Аан Арбай диэн ойуун үөскээн, удаҕан уҥуоҕун алгыс алҕаан, кэрэх анныгар көмпүтэ үһү диэн кэпсээн кырдьык буолан таҕыста. М. Доҕордуурап
4. Өлбүт киһи көмүллүбүт сирэ. ☉ Могила
   Биһиги аҕабыт уҥуоҕар тиийэн кэлбиппит. Далан
   Алгыс ийэтин уҥуоҕун үрдүгэр сытар чугуун билиитэни харыстаабыттыы ытыһын тилэҕинэн имэрийбитэ. П. Тобуруокап
   Уҥуоҕун үрдүгэр тулаайах остуолба туруорбуттара. И. Сосин
   Мин эһэм уҥуоҕар иэҕэйбит талах үүнэн арбаллан тахсыбыт этэ. В. Гаврильева
5. Киһи-сүөһү турдаҕына үрдүгэ. ☉ Размеры человека или животного в высоту, рост. Уҥуоҕунан орто киһи
   □ Бириискэҕэ бараллаата саастаах уолаттар бары киниттэн уҥуохтарынан улахаттар. Н. Якутскай
   Күөн көрсөөччү кылгас модьу атахтардаах, уһун систээх, уҥуоҕунан намыһах хара маҥаас оҕус этэ. Далан
   Билигин уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан саамай түргэннэрэ Буурҕаһыт [ат аата] баар. Эрилик Эристиин
6. Ханнык эмэ тутуу баҕаналара, өһүөтэ. ☉ Остов, каркас какого-л. строения
   Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан. Саха фольк. Дьон көрбөтүгэр үрүсээгин илдьэн эргэ хотон уҥуоҕар кистээн кэбиспитэ. В. Яковлев
   Хотон уҥуоҕун сорох дьон саас көтөҕөллөрө. А-ИМН ОЫЭБЫ
7. Ханнык эмэ фрукта кытаанах хахтаах сиэмэтэ. ☉ Косточка (напр., сливы). Вишня уҥуоҕа. Слива уҥуоҕа
8. даҕ. суолт. Уҥуохтара көстө сылдьар, ырыган. ☉ Костлявый, худой
   «Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары олорон. Амма Аччыгыйа
   Бытыгырас мырчыстаҕас хара сирэйдээх, уҥуох илиилээх, хатыҥыр, намыһах эмээхсини кытта Симон илии тутуһуннарда. Л. Попов
   Оҕонньор уҥуох түөһүттэн бүүрэ харбаан ылла. «ХС»
   ♦ Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх көр алтан
   Көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, алтан уҥуоҕун араҥастаан, кириэһин килбэтиэхпит, чардаатын сандаардыахпыт этэ. П. Ойуунускай
   Кус уҥуоҕун уҥуохтанар көр кус I. Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
   Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут көр ойоҕос. Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Өттүгүн (уҥуоҕун) үлтү (тосту) түһэ сыста (эрэ түспэтэ) көр өттүк. Эмээхсин өһүргэнэн уҥуоҕун тосту түһэ сыста. Саар тэгил <уҥуохтаах> көр саар IV. Кини санаатын сэрэйбит курдук, аттыгар турар кэтит сарыннаах, саар тэгил уҥуохтаах киһи көхсүн этиппитэ. И. Гоголев
   Саша саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах …… эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай. Уҥуоҕа биллэр — орто эмиһи аннынан, ырыганы үрдүнэн, миинэ барар эттээх (ынах, сылгы сүөһү көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэ). ☉ Не очень жирный (о степени тучности и истощённости рогатого и конного скота — букв. кости заметны). Быйылгы идэһэбит уҥуоҕа биллэр тыһаҕас. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар — илиитэ-атаҕа салыбырыыр, уҥуоҕа хамсыыр (хол., наһаа куттанан, долгуйан, кыыһыран, үөрэн). ☉ Поджилки трясутся у кого-л. (от страха, волнения, злобы, радости)
   Маайа эмээхсини көрөөт, уҥуохтара босхо барыар диэри куттанар. Н. Якутскай
   [Марыына] ытыыр, хаһыытыыр, уҥуоҕа халыр босхо барар. Эрилик Эристиин. Уҥуоҕа куодаһына суох киһи — сайаҕаһа, аламаҕайа суох киһи. ☉ Неотзывчивый, чёрствый человек. Уҥуоҕа куодаһына суох дьон баар буолааччылар. Уҥуоҕа кыйыттар — туохтан эмэ олус куттанар, дьаарханар. ☉ Страшиться, бояться чего-л. (букв. у него ломит кости)
   Бу киһи хаһан сылдьыбытын Болугур дьэ өйдүү биэрэр, эт этэ салаһар, куйахата ытырбахтыыр, уҥуоҕа кыйыттар. Н. Якутскай
   Лука Иванов илиитэ былаат курдук босхо барбытын билэн Ананий уҥуоҕа кыйытынна. М. Доҕордуурап
   Оһоллоох болотторун Уһуктуур омуннарыттан Уҥуохтарым кыйытынна. С. Зверев. Уҥуоҕа кытаат- та — эт-хаан өттүнэн ситтэ-хотто, эр хаанын тутта. ☉ Физически окрепнуть, возмужать
   [Аан Далбар — Нүһэр Дархаҥҥа:] Оҕобун уҥуоҕа кытаата илик диэн Бэйэҥ эппитиҥ буолбат дуо? И. Гоголев
   «Ол соҕотохпут сыыһын, Саасабытын, хоргутуннарбакка, уҥуоҕа кытаатыар диэри этэҥҥэ сылдьан, үөрэнэрин тэрийиэ этибит», — Лөкүөрүйэ салгыы этэ олордо. М. Доҕордуурап. Уҥуоҕа кычыгыланар — ис-иһиттэн туохха эмэ аһара умсугуйар, талаһар, баҕарар. ☉ Иметь сильное желание, внутреннее влечение, жаждать чего-л. (букв. кости его чешутся)
   Тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, …… бэлэһэ куурда. П. Ойуунускай. Уҥуоҕа суох саҥарар — түргэнник уонна чуолкайа суохтук саҥарар. ☉ Говорить нечленораздельно и быстро
   [Дьэргэ] уҥуоҕа суох биир күрүс саҥаран ньуллугураабытынан барда. Болот Боотур
   Уҥуоҕа суох соҕустук саҥардар даҕаны, лоп-бааччы кэпсиирэ-ипсиирэ, ардыгар көрүдьүөстээх соҕуһу этэттиирэ. ССХУо
   Сорох оҕо бу сааһыгар уҥуоҕа суох саҥарар, ыарахан тыллары этэригэр тыла өҕүллүбэт. КИИ ОЧСҮөГ. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар көр ааҕылын. Сүтэн баран көстүбүт ыппыт аччыктаан уҥуоҕа ааҕыллар буолбут этэ. Уҥуоҕа (тэллэҕэ) салыбырыыр көр салыбыраа. Уол куттанан уҥуоҕа салыбырыыр. Уҥуоҕа уулбут — сэниэтэ суох буолбут. ☉ Чувствовать слабость, вялость, размориться (букв. кости его растаяли)
   Ыт иһэ тэскэйиэр диэри аһаат, уҥуоҕа ууллан күлүккэ утуйан хаалла. И. Гоголев
   Киэһэ собо сиэбит киһи уҥуоҕа ууллар. Хомус Уйбаан. Дьоннор уҥуохтара ууллан, тууйуллубут-бобуллубут курдук этилэрэ. Л. Островер (тылб.). Уҥуоҕа хамсаата — олус күүскэ долгуйда; олус куттанна. ☉ Испытывать сильное волнение от каких-л. переживаний; испытывать страх, боязнь
   [Булат:] Тоҕо төттөрү түстүҥ? Уҥуоҕуҥ хамсаата дуо? И. Гоголев
   «Тукаларыам, баһыыбаларыҥ», — диэн оҕонньор үөрүүтүттэн уҥуоҕа хамсаан сыыһа-халты харбыалаһан ылар. Эрилик Эристиин
   Долгуйарыттан, куттанарыттан уҥуоҕа хамсыыр. «ХС». Уҥуоҕа хамсыар диэри — аһара күүскэ (үөр, куттан). ☉ До крайней степени, сильно (радоваться, пугаться). Оҕо эмискэ ыт үрбүтүгэр уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Уҥуоҕун көтөх — кими эмэ ытыктаан, кэриэстээн көмп. ☉ Хоронить кого-л. с почестями, уважительно (букв. кости его поднимать)
   Эһэҥ бокуонньук этэр буолара, бу кыра уолгуттан үчүгэй киһи тахсыа, уҥуоххун кини көтөҕүө диэн. А. Софронов. Уҥуоҕун үлтү оҕустарбыт — утуктаа, утуйар курдук туруктан, утуйуоххун баҕар. ☉ Быть сонливым, вялым, разомлеть (букв. кости его раздроблены)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун үлтү оҕустардаҕа, дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Биһиги хонтуора аһара сылаас дьиэтигэр уҥуохпутун үлтү оҕустаран, олорбутунан утуйан хаалаары биир сор. В. Титов
   Уҥуоҕун тут көр тут I. Өлбүтүн кэннэ онно чугас уҥуоҕун туппуттара үһү эрэ диэн буолара. Саха фольк. 1943 — 1944 үөрэх сылыгар ийэбэр уҥуох тутаммын үөрэммэтэҕим. Б. Павлов
   Ол бэдик бу үчүгэйкээн массыынаны хас хонукка илдьэ сылдьыай, сонно тута уҥуоҕун тутар баҕайыта ини дии санаата. «Кыым»
   <Уҥуоҕун> үлтү түһэ сыста (эрэ түс- пэтэ) — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк). Сүөдэркээн эрэйдээх үөрүүтүгэр уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
   Оҕонньор эрэйдээх үөрэн уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэ. «ХС»
   Тиэхиньиктэр уонна лүөччүктэр соһуйан уҥуохтарын үлтү түһэ сыстылар. КИ АДББ. Уҥуоҕун эргит (эргий) — ким эмэ көмүллүбүт иинигэр аҕыраадата туруор, уҥуох оҥор, тут. ☉ Обнести оградой могилу
   Балтыбар аҕабыт уҥуоҕун эргийиэх диэн этэн көрбүппүн айыырҕаан буолумматаҕа. Далан
   [Саһааннаах] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
   Ийэм эрэйдээх уҥуоҕун хайаан да эргиттэриэм. «ХС». Уҥуох араҕыста I харыс т. — оҕолонно, төрөөтө. ☉ Разрешиться от бремени, родить
   Ойоҕуҥ этэҥҥэ уҥуох арахсыбыт үһү. ПЭК СЯЯ
   Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ. П. Ойуунускай. Уҥуох араҕыста II эргэр. — кими эмэ кытта букатыннаахтык араҕыста. ☉ Окончательно, бесповоротно расстаться с кем-л., навсегда распрощаться с кем-л. (букв. с костью расстаться)
   Өскөтүн куоракка олохсуйар буоллаххына, уҥуох арахсабыт. Болот Боотур
   Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. Оҕонньор ыалдьан уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Уҥуох тосторунан кэпс. — 1) наһаа түргэнник. ☉ Очень быстро (умчаться)
   Табаларын барбах хаптара-хаптара, түүннэри-күнүстэри уҥуох тосторунан, харах тэстэринэн түһэрбиттэрэ. «ХС»; 2) наһаа түргэн, сыыдам (хол, айан). ☉ Слишком быстрый, скорый (об езде)
   Харах тэстэринэн, уҥуох тосторунан айаннарын сөҕөн-махтайан, номох тэҥэ дьон-сэргэ кэпсэтэр буолаллара. В. Васильев. Уҥуох тутар кэриэтэ барда көр тут I. Былыр саха кыргыттара сөбүлээбэт киһилэригэр уҥуох тутар кэриэтэ бараллара. Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи — дьон кыһалҕатын өйдүүр, көрдөһүүтүн улгумнук толорор киһи. ☉ Человек, чуткий и отзывчивый на нужды и чаяния других (букв. человек со скважинами в кости и со слоями в мышцах)
   Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи билигин да аҕыйаҕа суох. Уорда намырый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа көр салаа I. [Күөх Көппө:] Бэйэ, аргыый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа. Суорун Омоллоон
   Кэбис, кэбис, уордайбыккын аһар, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ. «ХС»
   ◊ Бас уҥуоҕа көр бас III
   Ол тахсаат, аҕастарын баһын уҥуоҕун баһын уҥуоҕар …… ыпсаран кэбиһэллэр. Саха ост. I
   Дар уҥуох көр дар. Кыламаннара эрэ кыламныыр буолбут дьон Дар уҥуохтара эрэ Дагдаһан тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Дар уҥуох атахтары бэйэтин иһигэр сыһыары тутта. Амма Аччыгыйа
   Дьон уҥуоҕа — киһи уҥуоҕа (көр киһи I). Соһумардык халдьаайы чабырҕайынааҕы дьон уҥуохтарын диэки саа тыаһа баһыгырыы түстэ. Эрилик Эристиин
   [Хоруоппуттан уһулу ойон] Тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн. И. Эртюков. Иҥэһэ уҥуох — кулгаах орто көҥдөйүнээҕи уҥуохтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Слуховая косточка среднего уха, стремя, стремечко
   Киһи уҥуоҕа көр киһи I. Булгунньах соҕуруу халдьаайытыгар киһи уҥуохтарын күн уотугар хараара хаппыт мастарын тобохторо ыһылла сыталлар. Н. Лугинов
   Хайа халдьаайыга суоҕуй Моойторук муннуктаах ампаардаах Былыргы киһи уҥуоҕа. Баал Хабырыыс
   [Үүттүүрэп:] Эн куттаҕас баҕайы эбиккин ээ. Бэҕэһээ Мэҥэлээх тумуһунааҕы киһи уҥуоҕар саһа сытан, кыһыллар кэлбиттэригэр сонно сытан хааллыҥ ээ. Эрилик Эристиин. Кутуругун уҥуоҕун талларар көр таллар. Кутуругун уҥуоҕун талларар диэн сэрэбиэй көрүҥэ билигин тэнийбэтэх. Ойоҕос уҥуоҕа — ойоҕос
9. 1 диэн курдук. Оҕонньор охтон түһэн ойоҕоһун уҥуоҕун тоһуппут. Саар-тэгил <уҥуохтаах> көр тэгил. Күтүөтүм саар-тэгил уҥуохтаах киһи этэ. Сото уҥуоҕа көр сото. Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Таас уҥуоҕа көр таас II. Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. СИиТ. Табах уҥуоҕа — сэбирдэх табах кытаанах уга. ☉ Ствол табака
   [Хобороос] (оһох чанчыгар табах уҥуоҕун кырбаан оборчоҕо ууран тардар). А. Софронов
   Балбаара ньилбэгэр хаптаһыҥҥа табах уҥуоҕа кырбана-кырбана сөтөллөн кэбиһэ олороро. Эрилик Эристиин
   Төбө уҥуоҕа көр төбө. Саһыл пиэрмэтин аттынааҕы тыаҕа сүөһү төбөтүн уҥуоҕа бөҕө өрөһөлөнөн сытара. Уллук уҥуоҕа көр уллук. [Дьиэтин] Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан, …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев
   Уҥуох арыыта көр арыы II. Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда. М. Доҕордуурап
   [Уҥуох арыытын] тирии таҥастааһыныгар тутталлар. КЕФ СТАҮө. Уҥуох мээккэтэ (кү- лэ) – уҥуоҕу уматан баран мэлийиллибит бурдуктуҥу бороһуок (уоҕурдуу эбэтэр битэмиин быһыытынан тут-лар). ☉ Костяная мука (употр. в виде удобрения или добавки)
   Саҥа төрөөбүт кулуннарга уҥуох күлүн сиэтэбит. Л. Габышев
   Уҥуох мээккэтэ төрдүлэригэр астаах культураларга үчүгэй уоҕурдуу буолар. ҮүТФҮК
   Өрөспүүбүлүкэ үгүс оройуоннарыгар уҥуох мээккэтин бэлэмнээн тутталлар. МСИ ХСИи. Уҥуох сыата көр сыа. Аҕам уҥуох сыатын сөбүлээн сиир. Уҥуох сэллигэ (сөтөлө) — Кох палочкатын микроба көбүтэр, сүһүөҕү, уҥуоҕу сүһүрдэр сыстыганнаах ыарыы. ☉ Костный туберкулёз
   «Тииһигэ арыый ама буоларга дылы гынна...» — диэхтиир уҥуох сөтөлө буолбут эрэйдээх. И. Гоголев
   Маргарита Фофанова кыыһа уҥуох сэллигинэн ыалдьар. ЛТК. Уҥуохтаах астар бот. — тас өттүлэригэр чараас суба бүрүөлээх, истэригэр сүмэлээх, кытаанах уҥуох иһигэр биир сиэмэлээх астар (хол., слива, вишня, абрикос). ☉ Косточковые культуры
   Саха сиригэр уҥуохтаах астары үүннэрии тэнийэ илик. Уҥуохтаах отон көр отон. Хайа үрдүгэр уҥуохтаах отон угар бөрө сытар. Р. Кулаковскай
   Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп. ТКП ТДЭҮү
   Уҥуох тут көр тут I. «Уҥуох тутар киһиэхэ илдьит ыыппытым, тулуйа түс!» — диэбитэ эһэм. М. Горькай (тылб.). Уҥуох тутааччы — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн оннуларын булларар, силбэһиннэри тутар киһи, эмчит. ☉ Костоправ
   Гурий Турантаев уҥуох тутааччы быһыытынан киэҥник биллэр. Уҥуоххар оҕустар көр оҕустар. Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үрдүк (уһун) курбуу (курдук) уҥуохтаах көр курбуу. Үрдүк курбуу уҥуоҕугар сөбө суох хатыҥыр …… эдэркээн Тускаев тыл этэн барбыта. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. сөҥүк, тюрк. сөҥүк, сүҥэк