уһаа диэнтэн хай
аата. Оннук уһааһыны сүнньүөхтэринэн үүнүү диэн ааттанар. КВА Б

аат. Улахан булка аналлаах булт саатын буулдьата, сүнньүөх. ☉ Тяжелая свинцовая пуля для охотничьего ружья, картечь
Никифоров уола, субуйааҥкы саатын кэрчиэһинэн иитэн, тайахтанан турар. М. Доҕордуурап
Кураанах мас сүгэһэрин, кэрчиэс ботуруоннаах отут иккилээх саатын сүгэн дьиэтин диэки талырдаата. «ХС»

хаачыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Ат хаста да чохчос гынан, бүтэй сүнньүөҕүн хаачыгыратта. Амма Аччыгыйа
Тимир оһох турбатын тыал субу суулларыах курдук тилигирэтэр, хаачыгыратар. Болот Боотур
Управляющай үөһэ тыынар, эргэ кириэһилэтин хаачыгыраппытынан остуолугар олорор. «Чолбон»

туохт., кэпс. Тугу эмэ икки эбэтэр хас да буолан тэҥҥэ түһэрэн бииргэ ыт. ☉ Выстрелить в кого-что-л. вдвоём или со всеми одновременно, выстрелить зараз, разом
Кустар мохсоҕолтон куттанан көппөтүлэр. Уолаттар иккиэн сараастаан аҕыс куһу охтордулар. «ХС»
«Мин “чэй!” диэбитим кэннэ иккиэн сараастаан ытыахпыт», — диэтэ уонна икки уостаах саатын сүнньүөҕүнэн иитиннэ. Кэпсээннэр

даҕ. Ыҥыырдамматах; көлүүр сэбэ суох, көлүллүбэтэх. ☉ Неосёдланный; незапряжённый
Сыбыдах соноҕос соһуйан чохчос гыммытыгар, оҕуруот сүнньүөҕэ тостуох курдук хачыгырыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Атаҕын улаханнык дэҥнээн, үлэлиир кыаҕыттан тахсан, Сиилин нөҥүө күнүгэр сыбыдах оҕуһунан дьиэлээбитэ. Күннүк Уурастыырап
Кылабыыһалаах тумулу таҥнары сыбыдах аттаах киһи сүүрдэн аллара үрэх хотоолугар киирэн хаалла. Эрилик Эристиин
ср. ДТС йапытах, йабытах, тув. чабдак, алт. дьабыдак

аат. Буораҕынан эстэр саа-сэп иитиитин металтан (хол., сибиниэстэн) оҥоһуллубут өлөрөргө аналлаах чааһа. ☉ Пуля
«Ити күрдьэхтээх буор курдук үгүс буулдьанан ыппыттара ханан барарый?» — диэн сөҕөр Лэглээр Миитэрэй оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Наһаар дьиэҕэ көтөн түспүтэ, Түүлээх Уллуҥах баар эбит. Дэлби тириппит-хоруппут, бинтиэпкэ буулдьата кутта олорор. Суорун Омоллоон
Мин, Уйбаан Дууһа, 1912 сыллаахха Өлүөнэ үлэһиттэрин ытыалыылларыгар холбоһон баайдар уоттаах буулдьаларыттан ортум. Эрилик Эристиин
«Туох ааттаах бөҕө куһай», — диирэ кини [таайым] икки уоһунан чөркөйү батыһыннаран баран. Буулдьата табан баран хоппотун курдук. Далан. Тэҥн. сүнньүөх, доруобунньук

аат., эргэр., кэпс. Сүнньүөх буулдьалаах маҕаһыына суох бинтиэпкэ (ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар нуучча аармыйатыгар туттулла сылдьыбыта, кэлин булт саатын быһыытынан туттуллубута). ☉ Берданка (однозарядная винтовка)
[Эрдэлиир Миитэрэй] үрэх уҥуор талах быыһыттан төбөтө быга сытар тайаҕы бэрдээҥкинэн кулгааҕын үүтүнэн түһэрбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор бэрдээҥкитин тыаһа өрө хабылла түстэ да, эһэ, ынырыктык кыламмытынан, айаҕын кытарчы аппытынан, арҕаһын түүтэ адьырыйбытынан, бүө мастары өрө сүгэн таҕыста. Л. Попов
Бэрдээҥки саалары сүкпүппүт, Биэлэйи муораҕа үүрбүппүт, Тойоту-торҕону түүрбүппүт, Тот-сэниэ олоҕу туппуппут. С. Тимофеев

I
иит диэнтэн атын
туһ. Кыра эрдэҕиттэн улаатыар диэри үлэ-хамнас быһыытын билбэккэ атаахтык иитиллибитэ. А. Софронов
Эбэ көтөрүнэн, балыгынан нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
Оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
II
иит диэнтэн атын
туһ. Сүнньүөҕүнэн иитиллибит биир тууркалаахпытын киһибэр биэрдим. Т. Сметанин
Үрүйэ ортотунан иитиллибит туһахтарбын кэрийэбин. И. Федосеев
Капкааны кэтиллэ илик үтүлүгү кэтэн, сыгынньах илиинэн туппакка эрэ иитиллиэхтээх. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ. холб.
1. Арыый көбүччү, балачча (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно (о мере чего-л.)
Киэһэ уон чаас саҕана уу быһыт айаҕар таһыма балай эмэ үрдээтэ. М. Доҕордуурап
Сыма, сымалааһын Бүлүү эҥээригэр эрэ буолбакка, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕаннара даҕаны Балай эмэ улахан, Олбуордара – үс мастаах, Остуолбалаах сүнньүөх ааннаах. Күннүк Уурастыырап
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
2. Балачча өр, өр соҕус (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго (о времени)
Балай эмэ тыа устун барбахтаан иһэн, арай уот буруолуу сытар сиригэр тиийбит. Н. Неустроев
[Быргый] туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаар да. Күндэ
Балай эмэ хамсаабакка турбут биһик, кыһыл уол уһуннук татакаламмытыгар, бэйэтэ эйэҥнии түстэ. У. Нуолур. Тэҥн. балайда, балай эрэ

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ уруйдаан-айхаллаан ыллаа. ☉ Петь, восхваляя, воспевая кого-что-л.
Былыргы саха кыргыттара, дьахталлара киһини туойан, ыллыыр үгэстээх этилэр. Суорун Омоллоон
Охоноон дьиэрэһитэ туойбутунан, икки илиитин өрө ууммутунан туран кэлэр. Л. Попов
Сорох уус тыллаахтар таптыыр дьахтардарын өлөн хаалыа диэн сэрэнэн туойбаттарын туһунан этэллэр эбит. В. Кондаков
2. поэз. Кими, тугу эмэ хоһуйар, ойуулуур айымньыны (ырыаны, хоһоону) айан суруй. ☉ Создавать поэтическое произведение, воспевающее, художественно описывающее кого-что-л.
Өлбөт таптал туһунан Аан дойдуга туойаллар. И. Гоголев
Бу дойду хатыҥа баараҕай, Кинини Есенин туойбута. Баал Хабырыыс
Ырыа чэбдик тыыннаах, үтүө санаалаах, бары өттүнэн холобур буолар киһи идеалын туойар. СЛ-8
3. кэпс., сөбүлээб. Сымыйаны, оруна суоҕу элбэхтик үрүт-үөһэ кэпсээ. ☉ Нести всякую чушь, молоть вздор, чепуху
«Бу дьонум тугу-тугу туойан бардылар?» дии саныыр Соппуруон баай. Н. Якутскай
Дьон арааһынайдык саныахтара, талбыттарын туойуохтара. Болот Боотур
Халлаан киһитэ, Ханна тугу туойбутун, Хаһан хайдах буолбутун Хаһан ааҕан ситээри... Күннүк Уурастыырап
♦ Халлааҥҥа туойан кэбистэ көр халлаан
Хой баһын (тойугун) туой (тыллас) көр хой. «Эмиэ хой баһын туойан барда!» — Аргыныап [Өксүөнү] саба саҥарар. И. Никифоров
Тугу эмэ кэпсээтэҕинэ, букатын хой тойугун туойар, көрдөрөн олорон сымыйалыыр. «ЭК»
ср. чагат. тойук, той ‘род поэзии’
II
1. аат. Ууга суурайдахха тиэстэ курдук буолар, ол суурадаһыны уокка сиэттэххэ таастыйар бытархай буор (иһит оҥорууга, тутууга матырыйаал буолар). ☉ Глина (используется в качестве материала для гончарных, строительных работ)
Сайын аайы Кэтириинэ эмээхсин туой курдук сыстаҥнас буору мэһийэн, балаҕан тас эркинин сыбаан иһэр эбит. П. Аввакумов
Баһылайдаах балбааҥка сибиниэһи уулларан баран туойунан киэп оҥорон онно кутан сүнньүөхтэрин оҥостоллор. С. Маисов
Үчүгэй туруктаах иһити оҥорорго сөптөөх туойу уус эрдэттэн хаһаанан уура сылдьар. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт. Туойтан, туой састааптаах буортан оҥоһуллубут, састаабыгар туойдаах (буор, сир). ☉ Глиняный (об изделии), глинистый (о почве)
Дүөдэ сыырын буора ыраас, туох да булкааһа суох туой буор: билигин да ылан, эллээн туой иһит оҥор. Далан
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, …… көмүһүнэн, дьэһинэн, сибиниэһинэн …… араас киэргэллэри, ыҥыыр иҥэһэтин, сүнньүөҕү, массыына араас чаастарын оҥороллоро. МАП ЧУу
Ыскаап үрдүгэр харчы мунньар туой сибиинньэ холбука турара. Х. Андерсен (тылб.)
◊ Туой баттах көр баттах
Сүүһүнэн үөрдээх кунньалгылар, туой баттахтар уу көрдөөн киһини таарыйа сыһа сирилээн ааһаллар. А. Яковлев. Туой (буор) иһит көр иһит III. Нуучча иһитэ-хомуоһа дэлэйиэн иннинэ өбүгэлэрбит биир суол киэҥник туттар иһиттэринэн туой иһит буолара. Багдарыын Сүлбэ
др.-тюрк., алт., тув., хак. той
III
сыһ., кэпс. Мэлдьи, куруук, наар. ☉ Непрерывно, всегда, постоянно
[Маарыйа] туой үөһэ тыынар, улаханнык санааргыыр быһыылаах. Н. Неустроев
Атын оҕолор курдук мээнэ улдьаарбат, туой кинигэлээх сылдьар буолар. Суорун Омоллоон
Санаа сүрдээх күүстээх, туой дойдубар этэҥҥэ тиийиэҕим дии саныыбын уонна тиийиэх да тустаахпын. Күрүлгэн