туохт. Баран, халбарыйан, сүтэн-оһон, бүтэн, суох буолан хаал (буолб., мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар, үксүгэр «куруук баар, баран, халбарыйан, сүтэн-оһон биэрбэт» диэн сөбүлээбэккэ, мэһэйдэтэн этии). ☉ Проходить, исчезать, кончаться (употр. в отриц. ф. или отриц. оборотах, обычно приобретает оттенок значения «не оставлять в покое, присутствовать постоянно» — о чем-л. неприятном, тяжелом, мучающем)
Ийэ хоонньо да быыһаабат ааспат-арахпат алдьархайа түбүлээбит быһыылааҕа. Софр. Данилов
Сэрии бааһа оспот ээ, оспот, тукаларыам, Хойутун-хойут даҕаны ааһан-араҕан биэриэ суоҕа. С. Федоров. Куттал ааспат-арахпат буурҕата дууһатыгар киирэн күөрэ-лаҥкы ытыйыаҕын оччолорго хантан билиэх этэй? М. Ефимов

аат. Туох эмэ сүтэн, оһон нэһиилэ көстөрө, барыла, торума, сүтэн эрэр бэлиэтэ (күн-дьыл ааһан сүтэн эрэринэн эбэтэр хараҥаттан). ☉ Слабое очертание предмета, нечёткий силуэт
Сэрии бэлиэтэ буоланнар, Сир сылайбыт түөһүгэр Оһон эрэр окуопалар Омоонноро көстөллөр. И. Эртюков
Борук-сорук буолан, Надя төгүрүк, маҥан сирэйин омоонун эрэ көрөбүн. С. Никифоров
Уу баһар, оонньуур ыллыктарым Омооннуун сүппүттэр. От-мас бүөлээн, сылдьар ыырым Кыараабытын кэриэтэ. Баал Хабырыыс
ср. тув. сома ‘общий вид чего-л.; неразборчивый’

аат. Табаар угуллар иһитэ, хаата (куул, уһаат, дьааһык о. д. а.). ☉ То, в чём хранится или транспортируется товар (мешок, бочка, ящик и т. п.), тара
Мас тааралары уонна инбэнтээрдэри сылаас уунан сайҕанар. ЗЛГ ҮүЫА
Туһааннаах уорганнар сааккаоҕуруокка туттуллар инбэнтээри, таараны, хааны-сууну …… нэһилиэнньэҕэ атыылыыр эбии дьаһаллары ылыахтаахтар. «ХС»
Таараны кэмигэр төннөрүү таһаҕаһы саамылааһыҥҥа улахан государственнай суолталаах, сопхуоска таара куул таах сүтэрэ-оһоро үп-харчы өттүнэн улахан тэбиилээх. «Кыым»

массыынаны дьаһайан ууруу (массыынаны өр кэмнэ үлэлэппэккэ туруорарга эбэтэр ыраах тиэйэн илдьэргэ бүтүн буоларын, сүппэккэ-оспокко турарын хааччыйар техническэй дьаһаллар.)

I
туохт. Талбыккынан, сөбүлүүргүнэн тутун, кими да кытта аахсыма. ☉ Поступать, действовать, вести себя своенравно, независимо
Толлор киһитэ суох, көҥүл айаабыт. СГФ СКТ
Дьэ, ити курдук аҥаардастыы айаан сылдьыбыт үгүс ахсааннаах норуот [хуннар] кэлин өттүгэр өнүйбэккэ, улам сүтэн-оһон барбыта киһини бэркиһэтэр. «ХС»
Дьокуускай куораппытыгар, Сэргэлээх уопсайын бэһис куорпуһугар көрсөн, бүтүн сайыны устудьуоннуу айаан, айманан олорбуппут. Н. Габышев. Тэҥн. айбардаа
II
аат. Дуорааннаах күүстээх хаһыы (үксүгэр атыыр оҕус, кулааһай туһунан). ☉ Гулкий, протяжный рев (обычно о быке, изюбре)
Ол кунан оҕус Дьалхааннаах айаата Салгын баһыгар Саар куолакал тыаһын курдук Сатарыы, ньириһитэ турар эбит. П. Ядрихинскай
Сүүрүк уларыйар тыаллыын хатыһыыта, Кулааһай айаата — бу саас кинигэтэ. К. Кулиев (тылб.)

туохт.
1. Сүтэн-оһон, симэлийэн хаалбат курдук кытаанахтык, бөҕөтүк олоҕур, бөҕөргөө. ☉ Укрепиться, прочно установиться, укорениться
Дьэ, балтыбыт Наташа, доҕорбут Онуфрий, бу бастакы туоһу мин саҥа билсиһии-көрсүһүү силистэнэн-мутуктанан, дириҥээн, сууллубат күөх унаар маска кубулуйарын туһугар көтөҕөргө этии киллэрэбин. Р. Баҕатаайыскай
Быстах чугасаһыылара дириҥээн, силистэнэн-мутуктанан эрэрин кини тута өйдөөтө. «ХС»
Үгүс үйэлэргэ дириҥник силистэммит-мутуктаммыт бэрээдэги, өйү-санааны хайдах эмискэ уларытыаҥый. «Кыым»
2. Тэний-ууһаа, кэҥээ, дириҥээ. ☉ Расширяться, разрастаться, раздуваться (напр., о деле)
Итинтэн дьыала силистэнэн-мутуктанан барарыгар тиийдэ. Д. Таас
Биһиги, сахалар, испитигэр үҥсүү содула олус дириҥ силистэнэр-мутуктанар түбэлтэлэрэ бааллар. Күн т. Сулбугур соҕус кэпсээннэрэ улам силистэнэн-мутуктанан истэ. «ХС»

туохт.
1. Кырыытыттан эмтэрийэн, тооронон түһэ тур, тохто, суулла тур. ☉ Крошиться, осыпаться, откалываться, отламываться и падать, срываться вниз (обычно с краю — напр., о штукатурке)
Кэрэ да, мааны да сэргэлэр Кээрэнэ алдьаммыт эбиттэр. Н. Харлампьева
Хотугу муоралар биэрэктэрэ уонна Ляховтар арыылара сорох сирдэринэн тохтоло суох суулла, кээрэнэ тураллар. ГКН МҮАа
Бу эргэрэн кээрэммит эркиннэртэн тоҕо мин Арахсар кыаҕа суох, абылатан турдум? А. Михайлов (тылб.)
2. көсп. Сыыйа-баайа сүтэн-оһон, эбэтэр бүтэн, баранан ис. ☉ Постепенно исчезать (бесследно), иссякать, кончаться
Биэс биэрэстэ сир кээрэннэр кээрэнииһи, үксэ сыһыы эҥэрдээх айан, онон эрэ ыраах курдук. У. Нуолур
Сүрэхтэн Туох эрэ, Дьиҥ кэрэ Төннүбэт түстэнэн, Кээрэнэн түһэр дии, Сүтэр дии. Н. Босиков
Түүн кээрэнэн эрдэҕинэ эрэ кэмниэ-кэнэҕэс кини [Куосча-Ханидуо] билэр туорааһыннарыгар тиийдэ. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Кэҥээн, киэҥ сиринэн тайаа; ыраахха тиий. ☉ Распространяться, разноситься, расползаться
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Кыракый бөһүөлэккэ туох эмэ соһумар сонун чаҕылҕан түргэнинэн тарҕанааччы. И. Федосеев
Английскай тыл аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт тыл. Н. Габышев
Дьон үксэ тарҕаммыт уоту умуруора сырыттылар. М. Доҕордуурап
△ Тус-туспа бар, элбэх буола үллэһилин, түҥэтилин. ☉ Распределяться; расходиться, рассыпаться в разные стороны (о множестве кого-чего-л.)
Оҕолоох куртуйахтар …… тыа быыһыгар тарҕанан түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сиэйэлкэ, массыына, тыраахтар оройуон аайытын тарҕаныа. Күннүк Уурастыырап
Баайдар …… нолуок, түһүү-тардыы сүөһү баһынан тарҕанарын сөбүлээбэтэхтэрэ. Эрилик Эристиин
Сир баайа, син сир аһын курдук, тэҥҥэ тарҕана сыппат. И. Бочкарёв
Кэмпэндээйи тууһа Саха сирин үгүс оройуоннарыгар тарҕанар. И. Данилов
2. Аҥыы-аҥыы үрэллэн, ыһыллан, симэлийэн сүтэн-оһон хаал. ☉ Исчезнуть, рассеявшись, разойдясь, разгладившись
Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа. А. Софронов
Ат таһаарбыт долгуннарын иитэ тарҕанан көнүөр диэри Тороев турбахтаабыта. Л. Попов
Сүүһүн түрдэһиннэрбитэ тарҕанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Д. Кустуров
Биир сарсыарда туман саҥардыы тарҕанан эрдэҕинэ, Иван массыына мотуорун тыаһын истибитэ. ССС
3. Аралдьыһан атыҥҥа уларый, аас, ааһан хаал (хол., санаа). ☉ Пройти, развеяться (напр., о мыслях)
Тоҥмут киһи санаата ханна тарҕаныай, тоҥон, өлөн эрдэҕэ дии! П. Ойуунускай
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. тархан ‘рассеиваться, разбредаться’

аат. Дьиэ кыылын уопсай аата; кыра сиэмэх кыыл-сүөл. ☉ Общее название домашних животных; мелкие хищные звери, грызуны
Халыҥ тириибин хайыттардыҥ, ыкка-куска сиэттэрдиҥ, абааһы кыыһыгар атаҕастаттыҥ. Саха фольк. Бу туохпут ыта-куһа булла, дьон ыта да суох олороллор. Р. Кулаковскай
Костя сыарҕалары, көлөлөрү, ыттары-кустары үрдүлэринэн ойуолаан, оскуола кирилиэһиэгр биирдэ ыстанан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
♦ Ыт-кус курдук өлбүт (өлөр) кэпс. — сиргэ-тыаҕа өлбүт, ханна өлбүтэ биллибэт, хараллыбакка хаалбыт. ☉ Пропасть без следа (букв. умереть как собака)
Мин да иэстэбиллээх киһи буолуом, ыт-кус курдук өлөрөн кэбиһиэҥ суоҕа. Саха фольк. «Аны баҕас ыт-кус курдук өлбөт киһи буоллум, өллөхпүнэ даҕаны булуллан хараллыам», — диэн кини эрэммит. ВНЕ НЭНь. Ыт-кус ыһыаҕа буол кэпс. — ыһыллан-тоҕуллан, сүтэн-оһон, баранан хаал, аҕыйаа (хол., баайы-дуолу этэргэ). ☉ соотв. быть пущенным на ветер (напр., о состоянии, богатстве)
Ньирэйдэр үстэн биирдэрэ өллө быһыылаах, бачча баай тоҕо туһата суох ыт-кус ыһыаҕа буола турарый? ВМП УСС. Ыт-кус ыһыаҕа оҥор кэпс. — үбү-аһы, баайы-дуолу туох да туһаҕа таһаарыма, ыһан-тоҕон, матайдаан симэлитэн кэбис. ☉ соотв. пускать на ветер
Ыһыллыы саҕана, холкуос баайа дии-дии, ыт-кус ыһыаҕа оҥорбуттара. «Кыым»
Төрөппүттэрэ үйэлэрин тухары муспут баайдарын-дуолларын ыткус ыһыаҕа оҥорботоллор бэрт буолуо этэ. «Чолбон»

даҕ.
1. Биир, уопсай. ☉ Общий, совместный
Тиил оҕуруоттаах икки ыалтан илин диэкиттэн биир киһи, сонун сөрүү туттан, аргыый бэдьээлээн хааман …… балаҕаҥҥа киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон
2. Атын ийэни эмиэ эмэр (хол., ньирэйэ өлбүт ынаҕы атын ньирэйгэ эмнэрэн ыыллар, инньэ гынан ньирэй икки ийэни эмэр). ☉ Сосущий двух маток, припускаемый к другим самкам (напр., о телёнке)
Биир биэ сэттэ тиил кулуннаах (тааб.: ох саа уонна оноҕосторо). Ол тиил ньирэйдээх буоллахтарына, сорохторо сүтэн-оһон аанньа ыаппаттар эрэ, хайыыллар. Болот Боотур
△ Атын сүөһү төрүөҕүн эмиэ эмнэрэр (хол., бэйэтин төрүөҕэ эбэтэр атын сүөһү өлбүт буоллаҕына). ☉ Припускная корова (кобыла), которая доится с припуском чужого телёнка (жеребёнка). Тиил ынах
♦ Тиил ыл — кими эмэ бэйэҕэр сыһыар, чугаһат. ☉ Привлекать, приближать к себе кого-л. [Күннэй — Буойаҕа:] Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун — бииргэм тэбэн ыытабын [уолу]. Суорун Омоллоон
◊ Тиил күлүүс — аналлаах күлүүһүгэр эрэ буолбакка, атыҥҥа эмиэ сөп түбэһэн туттуллар күлүүс тыла. ☉ Подходящий к другому замку ключ
Богуон тамбурун тиил күлүүс тылынан аһан, нэһииччэ куоппутум. И. Федосеев
Эн, баҕар, уус дьааһыгар тиил күлүүстэммитиҥ буолуо, ким бачча элбэх харчыны эн аайы биэрбит үһү! И. Никифоров
Кинилэр тиил күлүүһүнэн аһан киирбиттэрин мин билбэккэ хаалбытым. И. Тургенев (тылб.). Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> — тимиртэн буолбакка, атын матырыйаалынан солбуллубут тиэрбэстээх түнэ кур. ☉ Замшевый пояс с пряжкой, имитирующей железное кольцо
Сүөм кэтит, кыалыктаах, инньэликтээх, үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан
[Былыргы саха атын таҥаһасэбэ] …… үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ сэрэмээт курдаах буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Тиил ылбыт — бэйэҕэр атын сүөһү төрүөҕүн сыһыаран, эмнэрэр буол. ☉ Припускать к себе для подсоса детёныша другой самки (телёнка, жеребёнка и др.)
Бу ынах атынатын торбуйаҕы тиил ылбатах. ПЭК СЯЯ
Муммут кулуну, эрдэ төрөөбүт оҕолоох аҕам биэ, иккис оҕонон тиил ылбыта. ОМГ ЭСС
ср. др.-тюрк. тел ‘приучать, припускать сосуна к матери (о животных)’, кирг. тели ‘принять, подпустить к себе (о самке животного)’, казах. тел ‘приучать, припускать сосуна к чужой матери’