сындыыс диэн курдук
Кындыс уота кымньыылаах. ПЭК СЯЯ
Көй чаҕаан күөдүйдэ, ала кындыс сатыылаата, сүмэ хаан сүүдүйдэ. ХИА КОВО

отохсуй диэн курдук
Ап-Чарапынай, Муос Нооноҕой уол оҕо Одун Хаантан оҥкулланан, Дьылҕа Хаантан дьылҕаланан …… Сүр буолан сүүдүйэн, Орто туруу дойдуга Отохтоон үөскээбитэ Отут сылын туолла. П. Ядрихинскай

сыһ. Биир санаанан. ☉ Согласованно, слаженно
[Кырасыабай кыыһы] Сүүс үйэ тухары Сүппэт бэлэх буоллун диэн, Сүүрбэ омук үтүөтүн Сүүдүйэн ылан, Сүбэлэһэн түһэрбиттэр эбит... Өксөкүлээх Өлөксөй
Онтон сүбэлэһэн тохсуон биирдэ ыппыттар. Амма Аччыгыйа
Арахсыбыппыт иккис сылыгар барда. Иккиэн сүбэлэһэн. Н. Лугинов

Даҕааһын күүһүрдэр формата, дьэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: дьэбис-дьэгин. ☉ Препозитивная усилительная форма прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога дьэ-: дьэбис-дьэгин 'совершенно чужой, чужеродный'
Бу сир барыта Чыха атын, дьэбис-дьэгин. Мин манна көрдөөн булбатым Сүрэҕим сүүдүйэрин. С. Данилов

сүүдүй I диэнтэн дьаһ
туһ. Атахтардаах илиилэргин Кэдэрги кэлгийбэхтээн Тимир лиҥкир Түҥкэлийэ хайыыбар Түҥкэлитэн түһэрэммин Иннэ гынан ииннэриэм, Сүүтүк гынан сүүдүтүөм. П. Ядрихинскай
Туундара туналыйар таһаатын, Долгулдьуйар дьүкээбил уотун «Эргырон» эймэнитэ кэпсээтэ, Элбэх сүрэҕи сүүйдэ, сүүдүттэ. И. Федосеев
Тапталлаах, иллээх Ийэ дойдубут сылаас тыына, көҕүлүүр күүрээнэ, …… эппитигэр-хааммытыгар иҥэн, өйбүтүн өрүкүтэр, сүрэхпитин сүүдүтэр. «Кыым»

даҕ.
1. Киһи туттарга үөрүйэҕэ суох, хаҥас илиитинээҕи. ☉ Непривычный, неудобный для пользования (о стороне, руке), левосторонний
Хахсаат Буурай хара сордоох Дьэгин өттүнэн дьиэгэнийэн Халарыктаан ылла да, …… Халаахтыы көтө турда. П. Ядрихинскай
Мин нэһиилэ бөҕүөстэн тураммын дьэгин илиибинэн сирэйбин илитинним. И. Никифоров.
△ Хаҥас илиитинэн (бэрт дэҥҥэ атаҕынан) уҥатынааҕар ордук сатаан туттар. ☉ Пользующийся левой рукой (в редких случаях ногой) более умело, чем правой
Улахан мээчиги атаҕынан тэбэ оонньуур олус көрдөөх буолааччы. …Маннык оонньууга дьэгин оҕолор киллэриллибэттэр. Мээчик уҥа атаҕынан эрэ оонньуурга аналлаах. И. Никифоров
2. көсп. Уопсай үөрүйэхтэн, сиэртэнмайгыттан атын, тосту-туора, олуона, түктэри (итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ Отличный от общепринятого, совершенно непривычный, неудобный; предосудительный, неприличный
- Оок-сиэ, доҕоттоор, тиийбит сирэ - дьэгинин ньии, тохтообут сирэ - олуонатын ньии!.. Н. Якутскай
Бу сир олоҕо барыта Чыҥха атын, дьэбис-дьэгин, Мин манна көрдөөн булбатым Сүрэҕим сүүдүйэрин. С. Данилов
Мичил санаатыгар бу күтүрдэр [ороспуойдар] аһыыллара да дьэгин. Г. Колесов
п.-монг. дьегун

аат.
1. Саас, күһүн кэлэн ааһар, кынатын төбөтүгэр харалардаах чубугурас саҥалаах үрүҥ чыычаах. ☉ Пуночка
Туллуктар кыбыыга-далга сүүрэн моторуһаллар. Амма Аччыгыйа
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Сүөдэр Сүөдэрэбис …… ып-ыраас туллуктары таптыы көрөн аһарар. П. Аввакумов
2. көсп. Кыыс оҕону, дьахтары таптаан ааттыыр тыл (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Ласковое обращение к девочке; любовное обращение мужчины к любимой женщине (обычно употр. в притяж. ф.)
Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокап
Кэтэһиэҕим бу манна, Кэлээр, маҥан туллугум. И. Эртюков
Чэ, барыах, туллугуом, аҕаҥ барахсан кэтэһэ сылдьар этэ, бэркэ диэн уордайбыт дьүһүннээҕэ. А. Сыромятникова
3. көсп., поэз. Туох эмэ сырдык, кэрэ бэлиэтэ. ☉ Пуночка как символ чего-л. светлого, прекрасного
Көҥүллүк көтүҥ мин санаабын астыннара, Сахам лиирикэтин ыраас туллуктара. С. Данилов
Ол көстөллөр Улуу үйэ туллуктара — Улахан дьиэлэр, маҕаһыыннар. С. Васильев
♦ Үрүҥ туллук поэз. — кэрэ кыыс оҕону, кырасыабай дьахтары хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый в отношении красивой девушки, женщины (букв. белая пуночка)
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, Маҥан туллук эрэ далластыыр, Ыраастыыра эрэ бөлтөрдүүр, Доҕойумалыыр эрэ доҕоруом! А. Софронов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, үрүҥ көмүс туллуктар, үөрэн дьолтон атыны өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап
Биэс бээгэй ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Үрүҥ туллук кыыһыттан Өйүм-санаам өһүлүннэ, Сүрүмкутум сүүдүйдэ. И. Чаҕылҕан
ср. уйг., узб. туллак ‘старый перепел’

I
аат. Сиидэ, сүүр. ☉ Сито, решето
Биһиги ууну, баҕар, эрэһэнэн да баһыахпыт, эн онно аны кыһамматыҥ буоллар абырыаҥ этэ. Л. Габышев
Тиэстэни чараас гына хаптатыллар …… уһун синньигэс гына кырбаныллар, онтон куурда эрэһэҕэ тарҕата ууруллар. Дьиэ к. Тутан ылбыт тэллэйин толору симиммит эрэһэтин сүгэн баран, кугас бытыктаах хородобуой хаамар. А. Чехов (тылб.)
♦ Көтүллэр тииһим эрэһэтэ (холхото) — тыыннаах хаалбыт соҕотох оҕо туһунан. ☉ Об единственном оставшемся в живых ребёнке
Көтүрдэр тииһим эрэһэтэ (холхото) — бу! ПЭК СЯЯ. Хатан эрэһэ (эҕэһэ) көр хатан II
◊ Көмүс эрэһэ — үрүҥ көмүс курдук чаҕылхай, сырдык. ☉ Светлый, сверкающий серебром
Күнтэн — көмүс эрэһэ Күүрэр долгун дьэргэйэр. Күннүк Уурастыырап. Сулус эрэһэтэ — үөһэттэн, үрдүктэн (сулустартан) кэҥээн сырдыыр сырдык. ☉ Свет, излучение из вышины (звёзд)
Хайалартан сырдыы кэҥиир Халлаан, сулус эрэһэтэ. Күннүк Уурастыырап. Тиис эрэһэтэ — тиис миилэтин лоппоҕордоро. ☉ Твёрдый бугорок у дёсен. Хаһыы сылгытыгар үөһээ тиистэрин эрэһэтэ аллараа тиистэрин эрэһэтигэр сөп түбэһиэхтээх. Сылгыһыт с. Халлаан эрэһэтинэн — үөһэнэн (ньиргийэр тыас). ☉ Раздающийся сверху (об оглушительном шуме)
[Уот Уһутаакы] Иттэнэ дарас гына түстэ, Икки таныытын тыаһа киэҥ халлаан эҥсиллэр эрэһэтинэн Кимиэллээхтик киҥкинээбитинэн барда. П. Ойуунускай. Эрэһэ былыт — чараас, лоскуй былыт. ☉ Лёгкие, почти прозрачные облака
Ый эрэһэ былыкка саһа-саһа көстөр, Тыа быыһыгар ыллыкка Бэрт да буолар көрсөр. Баал Хабырыыс. Эрэһэ долгун — кыракый дьиримнэс долгун. ☉ Небольшая волна, рябь
«Кэлиҥ ыччаттарым, оонньооҥ, көрүлээҥ!» — диэххэ айылаах Өлүөнэ өрүс эрэһэ долгуннарынан күлэр-үөрэр. А. Сыромятникова. Эрэһэ дорҕоон — ырыа курдук дьырылас дорҕоон (хол., хомус тыаһа). ☉ Нежный певучий звук. Хомус эрэһэ дорҕоонунан туоллулар чагда, алыы сирдэр. Түһүлгэҕэ т. Эрэһэ киһи — хачаайы эрээри иҥиир күүстээх, хатан киһи. ☉ Сухощавый, но жилистый, сильный человек
Биһиги фронтовиктар, хатан — эрэһэ киһи буолуохтаах этибит. У. Нуолур
Биирэ бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына хачаайы гынан баран хатан, эрэһэ дьүһүннээҕэ. И. Данилов. Эрэһэ моойдон — синньигэс дьүдьэх моойдоох буол. ☉ Иметь худую, тонкую шею (признак истощения)
Убайын өҥөйөн өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, Иннэ буолан ииммит, Сүүтүк буолан сүүдүйбүт, Этирик түөстэммит, Эрэһэ моойдоммут. П. Ядрихинскай. Эрэһэ ойбон — биир-икки сиринэн уутугар диэри кыараҕастык тэһиллэр сааскы ойбон. ☉ Весенняя прорубь, где вода выступает в одном-двух узких местах (чтобы скот не проваливался). Эрэһэ тыас — олус улахан, сири титирэтэр, дөйүтэр тыас. ☉ Оглушительный, потрясающий шум, гром
Ыраас халлаантан эмискэ этиҥ саалларынааҕар да ынырык, сири-дойдуну титирэстэтэр эрэһэ тыас ньиргийэ түстэ. Н. Борисов
II
аат. Улахан сэбирилиэк. ☉ Большое сверло. Эрэһэнэн үүттээ. Саха уустара эрэһэнэн куруук тутталлара

I
көр паара
«Саха омук» [тэрилтэ аата] кыыһырсыбыт бааралары эйэлээччи, эйэлэһиннэрээччи, кыыһырдааччы! Амма Аччыгыйа
Үптээхтэргэ үөлээннээхпин, Маллаахтарга баарабын. Суорун Омоллоон
Бардам баайгар баҕарбаппын, Баара гыныа диэн барабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин. А. Софронов
Мин эрэ [Кыыс Уолан] ханыым Баарам суох ончу. Соҕотох хаамтым Түүҥҥү ый курдук. И. Гоголев
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта хайааһын урут буолуохтааҕын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ С причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость совершения действия в прошлом с оттенком желания
Оройуоҥҥа биллэриэх баара. Амма Аччыгыйа
Киһини бытыгын иһин буолбакка, үлэтин иһин ытыктыах баара. Софр. Данилов
Тас өттүнэн уокка ууруо суох баара. Амма Аччыгыйа
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта усулуобунай кэрдиис кэмҥэ хайааһын буолуон сөп эбитин көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени в составе условного периода выражает значение сослагательного наклонения в плане допущения возможности действия
Кинилэр массыыналара алдьамматаҕа буоллар, бэҕэһээ кэлиэхтэрэ баара. «ХС»
Эрдэ эппитиҥ буоллар, кэпсэтиигэ бастакынан суруйтарыам баара. «ХС»
3. Судургу этиигэ урут ааспыт уонна бүппэтэх ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын урут буолбутун ханнык эрэ сөбүлээбэт эбэтэр атын дэгэттээн ахтыыны, өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ В составе простого предложения с глаголами преждепрошедшего незаконченного времени выражает, что высказываемое действие случалось в прошлом и вспоминается в данное время с каким-л. отрицательным или другим оттенком
Кыһыйыах быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Софр. Данилов
Сөптөөх этии дии санаабытым баара. «ХС»
Дьон курдук дьонтон төрөөбүтэ баара. А. Сыромятникова
Хата, бэрт аһы аһаабытым баара. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ээ эбиискэнэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Значение 3 может усиливаться при употреблении с частицей ээ
Ону биһиги, оҕолор, ардыгар өйдөөбөккө эбии антах түһэн, атаахтаан кинилэр уйарҕаабыт сүрэхтэрин хамсатарбыт баара ээ! Г. Колесов
4. -бакка, -мына (-ымына) формалаах сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы хомойо саныырын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С деепричастиями на -бакка, -мына (-ымына) выражает и усиливает сожаление говорящего
Мааҕын Суондаттан үчүгэйдик кириэтэһэн ыйыппакка баара. Софр. Данилов
Хоҥ мэйии ону билибинэбин баара. И. Никифоров
5. Этэр санаатын утары туруоран чорботор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает выделительно-противительное отношение говорящего к высказываемой мысли
Итинэн хаалыах суолу баара, учуутал киирэрин кытта аны Агааска күлэн тыгыластаан тахсан, элэктээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Софр. Данилов
Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай
6. Үөхсэр, хомнуур тыллар сыһыан суолталарын күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление модального значения ругательных, осуждающих слов
Туй-сиэ ыт баара! Софр. Данилов
Сордоох уола баара, киһи бочугураһын ытан кэбиһэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн этэн Илиэһэй баара, Ньиргиэрдээх тилэх Тилигир гынан Тимирэн хаалла. Эллэй
△ Бу суолта ардыгар бу диэн модальнай тыл көмөтүнэн ордук чопчуланар. ☉ При употреблении с модальным словом бу значение 6 иногда выделяется особо, подчеркивается
Эрэспиэскэлии сылдьар эбит бу түөкүн баара! Амма Аччыгыйа
Бөрөкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу түөһэйбитиҥ баара, мэнигилии сылдьар оҕолор буолуо диэммин, туоратымаары гыммытым ээ. С. Ефремов
7. Да диэн эбиискэни кытта холбоһон сэмэлиир-сиилиир, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Сочетаясь с частицей да, выражает осуждение, неодобрение, пренебрежение говорящего
Салайааччыбыт да баара, сырыы аайы сирэйэ-хараҕа суох сымыйалыыр буоллаҕа. Кини да баара, ким билбэт киһитэ буоллаҕай. —Оо дьэ, далай акаары Умнуганым да баара! П. Тобуруокап
8. Ол, бу ыйар солбуйар ааттар формаларын кытта ситимниир холбоһуктары үөскэтэр. ☉ С формами указательных местоимений образует союзные сочетания ону баара, онтум баара, онуоха баара, маны баара, онтон баара, онтуката баара и т. п. 9. эргэр. Туохтуур ааспыт кэмин көрдөрөр (этэ). ☉ Выражает значение прошедшего времени глагола
Ийэм суругу билбэтэ, санаатынан бэрт көрсүө баара, өйүн бэрдэ холобура суоҕа. УАЯ А
Кини киһи оннооҕор абааһыттан дьулайбат-куттаммат баара – дьулайа соҕус көрдө, харбыт курдук таалан олордо. Ньургун Боотур
Киллэмҥэ хаалбыт сүөһүлэриттэн бэрт аҕыйаҕын булбуттара, сорҕото бары тастыҥ илиинэн бурай-сарай гыныллан хаалбыт баара. УАЯ А
III
ситим т. Биир хайааһын кэнниттэн иккис хайааһын тута буоларын көрдөрөн, кэм салаа этиилэри эбэтэр араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Выражая моментальное следование одного действия за другим, употребляется для присоединения придаточных предложений времени или оборотов (как только..., тут же...)
Көлөппүнэ [киһи аата] маатырылаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыһаллыбакка сытар сатамматын, көрдүүр хайаан да наадатын этээри гынан испитэ баара, киһитэ суорҕанын саба тардынна, утуйан, сурдурҕаччы тыынан барда. Софр. Данилов
△ Да диэн ситим тылы эбэтэр ити икки ардыгар диэн холбуу ситимниир тылы кытта суолтатын холбоон туттуллуон сөп. ☉ По значению может сливаться с союзом да или союзным сочетанием ити икки ардыгар
[Күлүк] онтон эмиэ тохтуурга дылы гыммыта баара да, симэлийэн хаалла. Д. Кустуров