Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сү- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сүп-сүүрэлэс, сүп-сүүгүнэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на сү-: сүп-сүүрэлэс ‘быстро меняющийся’, сүп-сүүгүнэс ‘с сильным шумом-гамом’
Сырдык балаһалары кытархай, хараҥа балаһалар солбуйаллар. Халлаан үөһэ биир кэм сүп-сүүрэлэс. И. Сосин
Туох да иһиллибэт, барыта сүп-сүүгүнэс. «ХС»

даҕ. Элэгэлдьигэс, сүүрэлэс, олоҕо суох (хол., харах). ☉ Быстро меняющий направление взгляда, бегающий (о глазах)
Дарыбыан кулуба күтүөтү …… Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох - дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох - дьабдьыгырас [диэн]. Амма Аччыгыйа
Бочуона Саҥас дьэргэлдьигэс хараҕа ааны одууласта. А. Сыромятникова

даҕ. Түргэн сүүрэлэс (харах туһунан). ☉ Бегающий, подвижный (о глазах)
Килэбир-халабыр хараҕа тугу эрэ чинчилиир курдук. — [Абааһы кыыһа] сүүһүн хаба ортотугар соҕотох сүлүүдэ түннүгүн курдук килэбир-халабыр харахтаах үһү. ПЭК ОНЛЯ II

несов. 1. см. бежать 1; бегать взад и вперёд төттөрү-таары сүүр; 2. (быстро двигаться) сүүрэкэлээ, элэҥнээ; пальцы бегают по клавишам тарбахтара клавишаларга сүүрэ-лииллэр; глаза его так и бегают харахтара сүүрэлэс үлүгэрдэр; # бегать за кем-либо 1) (неотступно следовать) кими эмэ сырса сырыт, батыһа сырыт; 2) (ухаживать) кими эмэ эккирэтис, тула кет; от страха мурашки по спине бегают куттанан этим саласта.

I
сүүрэлэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Ыспыраабынньык кырыыламмыт мууһура дьэҥкэрбит харахтара, бар дьону ааҕардыы, уҥа-хаҥас сүүрэлэҥнэстилэр. «ХС»
Үөһээ Халыма ойуунун өлбөөдүспүт харахтара үөһэ-аллара сүүрэлэҥнэстилэр, энньэйбит алын уоһун салбаммахтаата. С. Курилов (тылб.)
II
сүүрэлэс II диэн курдук
[Дьэргэ] киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтө бэрт, хараҕа өрүү дьэргэлдьигэс, сүүрэлэҥнэс буолар. Болот Боотур
[Тыллыырап] сүүрэлэҥнэс хараҕа боччумуран, мутук оннун кэриэтэ дьэрэлийдэ. Софр. Данилов
Сүүрэлэҥнэс сып-сытыы харахтара буспут сугун курдук күп-күөхтэр. И. Семёнов

даҕ.
1. Тохтообокко хамсыы сылдьар, сүүрэлэс (хол., харах). ☉ Находящийся в движении, бегающий (напр., о глазах)
Күнүс Париж биир кэм элэгэлдьигэс, уулуссаларга барыта халҕаһа курдук массыына. Н. Якутскай
Ырыаһыт баҕайы мелодист уоллаахтар эбит. Ыас хара, кылгас кыргыылаах баттахтаах, элэгэлдьигэс түргэн харахтардаах уол. «ХС»
2. Түргэнник хамсанар-имсэнэр, бараркэлэр, сытыы-хотуу (хол., оҕо, эдэр дьон). ☉ Подвижный, быстрый в движениях, живой (напр., о ребёнке, молодых людях)
Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көхнэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. Н. Кондаков
Кыра оҕо олус хоргус, элэгэлдьигэс, илии туппах буолар, баҕарбытын барытын толорторо сатыыр үгэстээх. ППА СЭЫа

1. даҕ.
2. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар. ☉ Бездомный, бродячий; бесхозный
   Улуу кыыл охсуук, дьэллик кыыл тэбиик (тааб.: сохсо (килэпси)). Дьиэтэ-уота суох Дьэллик киһи курдук, Дэлби мунчаардым. В. Гольдеров
   Сааскы мэник, дьэллик тыаллар Ханна эрэ саспыттар. Чэчир-80
   Мин тымырдарбар оннук дьэллик [ыраах сирдэринэн тэлэһийэр] хаан сүүрүгүрэр быһыылааҕа. «ХС»
3. Сүүрэлэс, онно суоҕунан көрбүт (харах). ☉ Бегающие, бездумные, без выражения (глаза)
   Долохов, арааһа, өссө да элэктии түһээри, …… кырасыабай, дьэллик харахтарынан кини диэки чаҕылыччы көрдө. Л. Толстой (тылб.)
4. Дойдута, сирэ суох. ☉ Без родины, без отчизны
   Киһи эрэ дойдулаах буолбат, Диэхтээҕим. Ким - күрдьүктээх... Дьиҥнээхтик Дьонугар долгуйбат Дьэллик ыт курдук көстүөхтээх. С. Тарасов
5. аат суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох; мэнээк сылдьар, тэлэһийэр, дьиэҕэ тохтуурун сөбүлээбэт, кэриимниирин таптыыр киһи, сүөһү. ☉ Бродяга, скиталец, непоседа (о человеке, животном)
   Ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
   Мин курдук дьэлликтэр, быралгылар, хаамаайылар, устугастар, нуучча даҕаны, саха даҕаны элбэх этибит. И. Никифоров
   Дьэ түөкүн хаххан, дьэллик дьэллигэ тардан, албыннаабыт буоллаҕа. Саха ост. I
6. сыһ. суолт. Дьиэтэ-уота, иччитэ суох, көҥүл-босхо (бар, сырыт). ☉ Без дома, без хозяина, как бродяга (жить, обитать)
   [Күһүнүн тиийэн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна. Саха нар. ыр. I
   Кыра да буоллар, кырыктанна бу ытыҥ - Биллэ көҥүлбосхо, дьэллик барбытын. Л. Попов
   ◊ Дьэллик маҥан (элэмэс) - харах саатар дьиримнэс сырдык; харах иириэх чаҕылхай (элэмэс). ☉ Ослепительно белый (до дрожи в глазах); ярко-пестрый (до ряби в глазах)
   [Бухатыыр дьахтардаах] Чэлгиэннээх киэҥ Дьэллик маҥан Тэлгэһэтин иһигэр Илэ бааччы Дибдитэн киирэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап. [Куралай Кустук] субу баран иһэн сирин ортолуута дьэллик элэмэс табалаах киһини көрсө түстэ. Д. Апросимов. Дьэллик чолбон эргэр. - Дьэллэҥэ былыргы аата (сүтэ-сүтэ киэһэ сарсыарда баар буолар чолбон). ☉ Венера (звезда), букв. блуждающая звезда. Көтөр дьэллик буол - куруук көтө сылдьар буол. ☉ Постоянно летающий (с места на место)
   Суор онтон бэттэх абатыттан хааҕыргыы-хааҕыргыы көтөр дьэллик буолбут. И. Егоров
   ср. тув. черлик, челлик 'дикий'