даҕ. Элэгэлдьигэс, сүүрэлэс, олоҕо суох (хол., харах). ☉ Быстро меняющий направление взгляда, бегающий (о глазах)
Дарыбыан кулуба күтүөтү …… Үс суолунан сирбит эбит: хараҕа олоҕо суох - дьэргэлдьигэс, саҥата астыга суох - дьабдьыгырас [диэн]. Амма Аччыгыйа
Бочуона Саҥас дьэргэлдьигэс хараҕа ааны одууласта. А. Сыромятникова

аат., түөлбэ. Тирии тэллэх. ☉ Шкура (зверя или какой-л. скотины), используемая в качестве постели, подстилки
Эр дьон эһэ даппыларга араан икки өттүгэр утарыта атахтарын анныларыгар хомуйа тардан олорбуттара. Далан
Элэгэлдьигэс түргэн харахтардаах хара бараан киһи, тордох ортотугар тэлгэммит эһэ даппытыгар олороро бу баарга дылы. Далан

даҕ. Түргэн, элэгэлдьигэс сырыылаах. ☉ Быстрый, юркий, ловкий
Күүһүрэ түһүөхпүт, дьэ эрэ, мэнэгэйдээх бэлэспиттэн үс хос бастаах тимир тиҥсирики ыттарым, икки хам бүөлэммит кулгаахпыттан уот сырбаҥалай өлүү дьирикинэ кырынаастарым, сулбурута ойон тахсыҥ! Д. Апросимов
Бэрт киһи, Үтүө киһи Саалааҕы самнарбыт, Охтооҕу охторбут Дьирикинэ боотур, Түһүө буолуо, Түһүө буолуо! ДВ О

дьириминэй балык фольк. - түргэн, элэгэлдьигэс сырыылаах балык (Аллараа дойду өлүү эриэн балыгын туһунан кубулуйбат эпиитэт). ☉ Пестрая стремительная рыба (постоянный эпитет, характеризующий сказочную рыбу Нижнего мира)
Байҕалга үс үөстээх дьириминэй балык баар үһү (тааб.: туу). Өксөкү үөһэ лаахтаах, Өлүү дьириминэй балык Сиһин үөһэ Силимнээх [муос саа]. П. Ойуунускай
Төттөрү сүргүөхтээх Өлүү дьириминэй балыга буолан, Үс төгүл умсан көрдө да, Үс төгүл кураанах тахсан, Үлтү холоруктуу сырытта. П. Ядрихинскай

I
дьиримнээ диэнтэн холб. туһ. Онно чөмчүүк храмнар Дьиримнэһэ тураллара. И. Гоголев
Куриль харахтарыгар кыһыл ирбинньиктэр дьиримнэстилэр, онтун аһараары симириктии көрүтэлээтэ. С. Курилов (тылб.)
II
даҕ. Кыламнас, чыпчылыҥнас, элэгэлдьигэс, долгулдьугас (чаҕылхай сырдык хамсааһын түргэнтүргэнник уларыйан иһиитин туһунан). ☉ Мигающий, сверкающий, мерцающий, искрящийся (о ярком свете или о поверхности воды)
Лөкөй үрэх кытыытыгар туран дьиримнэс түргэн сүүрүгү чарапчыланан көрдө. «ХС»
Ахсаана биллибэт дьиримнэс сулустар ортолоругар маҥан сырдыгынан сандаара оонньуу турар ити сырдык сулуһу Пьер уутуйбут хараҕынан үөрэ-көтө одууласта. Л. Толстой (тылб.)
Урут да, хаһан да бу оһох дьиримнэс уотугар сырдаан турар киһи сирэйиттэн ынырыгы мин хаһан да көрбөтөҕүм. В. Короленко (тылб.)

1. аат.
2. Салгын оонньоон ол-бу араастаан уларыйан, дьиримнээн, эйэҥэлээн көстүүтэ. ☉ Мираж, марево
   Дьэргэлгэни туттарбыкка дылы (өс хоһ.). Күндэли үрэх үрдүгэр дьэргэлгэн түспүт, уҥуоргу кытыл отун-маһын ибигирэтэ оонньотор, салгыны сахсыйан дьирибинэтэр. Л. Попов
   Салгын олус күүстээхтик оонньуурун көрбөккүн дуо? Итини биһиги дьэргэлгэн диэн ааттыыбыт. Н. Апросимов
   Бу дойду дьэргэлгэнэ олус күүстээх. Н. Туобулаахап
3. көсп. Дьиримнэс, элэгэлдьигэс, долгуннура, толбоннура, уларыйа-тэлэрийэ турар туох эмэ. ☉ Что-л. мелькающее, быстро меняющееся, переливающееся
   [Саҥаны айар туһугар] ол уста-уларыйа турар дьэргэлгэнтэн ситэри кэрэ буолуу быһаччы көрүҥүн тутан ылыахтааххын. Н. Лугинов
   Нарын кыыс сонньуйар, Хараҥа дьэргэлгэнинэн сүүрэн Суһуоҕа тоҕунна. Таллан Бүрэ
   Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, …… Дьэргэлгэн буолан Дьиримнии хамсаабыт, Саһыгырыы-Саһыгырыы Саҥаран чаҕаарбыт. С. Зверев
4. даҕ. суолт. Дьиримнэс, элэгэлдьигэс; сэргэх. ☉ Стремительный, быстроходный; живой, мелькающий
   Тыыта дьэргэлгэн сүүрүккэ олорон, түргэн-түргэнник устан элэҥнэтэн иһэрэ. Далан
   [Бүүчээн оҕонньор] хатыылаахтык дьиэгэнэччи көрбүт киэҥ дьэргэлгэн харахтаах. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммытын хат салҕаан, дьэргэлгэн сэлии айанынан түһэрэн иһэбит. Н. Заболоцкай
   ◊ Дьэргэлгэн остуолба - муҥха кынаттарын саҕа (кытыы) өттүнээҕи киэҥ харахтаах чаастара. ☉ Два крайних звена у крыла невода с широкими ячейками. Тэҥн. күрэх остуолба
   п.-монг. дьиргелген

1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. ☉ Энтузиазм, подъем
   Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
   [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
   Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
   △ Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). ☉ Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
   Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
   Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
   Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. ☉ Живой, деятельный, энергичный
   Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
   Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
   Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
   ♦ Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. ☉ Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
   Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
   Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
   Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». ☉ Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
   Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. ☉ Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
   Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
   Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
   Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»

1. аат.
2. Ат эбэтэр атын көлө икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айаннааһына (маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ). ☉ Иноходь (способ бега лошади, когда попеременно выносятся вперед то обе правые, то обе левые ноги)
   Кэлин атын дьоруотун Кэлтэй хайҕаан арбаата. Күннүк Уурастыырап
   Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
   Ат биир кэм долгуһутар дьоруотугар бигэтэн, Хардааччы арааһы эргитэ саныыр. С. Никифоров
3. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. ☉ Конь-иноходец
   Долгууса сыарҕалаах дьоруолар Дьоруонан түһэрэн бардылар. С. Данилов
   Оҕонньор уолум сиэр дьоруотун биир-икки күн миинэн бырастыыластын диэбит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр (ат туһунан). ☉ При беге попеременно выносящий то обе правые, то обе левые ноги (о коне)
   Суолга киирбэт дьоруо ат баар үһү (тааб.: тайах мас). Дьоруо ат Тобугунан охсуллар Нуолур солко от Торолуйа үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ону сэргэ таһаҕасчыт, сүүрүк, сэлиик, дьоруо боруоданы тэнитиэххэ. С. Васильев
6. көсп. Дьоруо ат хамсаныытыгар маарынныыр (түргэн, элэгэлдьигэс, хайбалдьыгас). ☉ Похожий на движения коняиноходца (быстрый, мелькающий, слегка подающийся то в одну, то в другую сторону)
   Кэҕий кэтэх, Дьоруо тобук, Сүүрүк сүһүөх, Үҥкүү өттүк, Битии бэгэччэк диэн кини [куорат кыыһа] буола түстэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суумка, зонтик туппут, суп-суон, Суһал дьоруо эмээхситтэр. Күннүк Уурастыырап
   Кини [кыыс] дьоруо сотолоро элэгэлдьийэн, уун-утары тиийэн кэлбитигэр, долгуйан хааламмын, хаҥас санныбын хамсатан халбарыйа түһэрбин кытта, кылап гына көрөөт, ааһа көтөн кынталдьыйа турда. П. Аввакумов
   Собо, мунду тойоно Содьоро дьоруо Баһылай. «ХС»
   ♦ Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). ☉ Иноходец, шагающий как бы танцуя, широко и попеременно выставляя ноги вперед (о широкогрудом и широкозадом коне)
   Мааны ыал кыргыттара Бадьара дьоруо аттанан Баран иһэллэрин курдук, Бааралыы үүммүт Маҥан хатыҥ мас аатыран [үүнэн турбутум]. Саха нар. ыр. II
   Мачайар Баһылай биэс мөһөөххө барбатах бадьара дьоруо атын миинэн алааһы хайа хаамтаран тахсар. Саха фольк. Хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини [саллааттар] бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов. Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. ☉ Природный иноходец. Кулун дьоруо атын миинэн нөҥүө алаас сайылыгар аттанна. Уу дьоруо - киһини сахсыйбакка, уу долгунун курдук долгулдьутан айанныыр ат. ☉ Иноходец, идущий не тряся, а мерно покачивая седока
   Уу дьоруо муус маҥан атынан олбуору ортотунан бидилгэхтэтэн Мэхээлэ Суудап кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Төрүөҕүттэн уу дьоруо, кыыс кэрэ аты буланнар, оһуордаахсимэхтээх үрүҥ көмүс ыҥыырдааннар, кыыстарын тыыннаах киһи курдук мииннэрэн, икки өттүттэн өйөөн, Арыылаах арҕаа тамаҕын үстэ эргиппиттэр. Күннүк Уурастыырап
   Өкүүсэ санаатын курдук бастакы ат сиэлинэн-кутуругунан оонньоон, уу дьоруонан түһэ турда. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. йоруҕа